തതഃ സ ജാമ്ബവന്തം ച ഹനൂമന്തം ച വീര്യവാന്। സംനിപത്യ മഹാതേജാസ്താംശ്ച സര്വാന് വനൌകസഃ
പിന്നീട് മഹാതേജസ്സുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, ജാംബവാനും ഹനുമാനും മറ്റ് വനവാസികളുമൊത്ത് ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു.
ആജഗാമ തതഃ ശീഘ്രം യത്ര സുഗ്രീവരാഘവൌ। വിഭീഷണമവഷ്ടഭ്യ ഹനൂമന്തം ച ലക്ഷ്മണഃ
ശീഘ്രം, വിഭീഷണനും ഹനുമാനും ഒപ്പം, ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനും രാഘവനും ഇരുന്നിടത്തേക്ക് എത്തി.
തതോ രാമമഭിക്രമ്യ സൌമിത്രിരഭിവാദ്യ ച। തസ്ഥൌ ഭ്രാതൃസമീപസ്ഥഃ ശക്രസ്യേന്ദ്രാനുജോ യഥാ
പിന്നീട് സൗമിത്രി രാമനെ സമീപിച്ചു, ആദരം പ്രകടിപ്പിച്ചു, സഹോദരന്റെ അരികിൽ നിന്നു, ഇന്ദ്രന്റെ സഹോദരൻ ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം നിൽക്കുന്നപോലെ.
നിഷ്ടനന്നിവ ചാഗത്യ രാഘവായ മഹാത്മനേ। ആചചക്ഷേ തദാ വീരോ ഘോരമിന്ദ്രജിതോ വധമ്
മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ മുമ്പിൽ എത്തിയ വീരൻ, വേദനയോടെ, ഭയാനകമായ ഇന്ദ്രജിതിന്റെ വധം അറിയിച്ചു.
രാവണേസ്തു ശിരശ്ഛിന്നം ലക്ഷ്മണേന മഹാത്മനാ। ന്യവേദയത രാമായ തദാ ഹൃഷ്ടോ വിഭീഷണഃ
വിബീഷണൻ അതിയായ സന്തോഷത്തോടെ രാമനോടു പറഞ്ഞു, 'രാവണന്റെ മകൻ മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ വധിച്ചു.'
ശ്രുത്വൈവ തു മഹാവീര്യോ ലക്ഷ്മണേനേന്ദ്രജിദ്വധമ്। പ്രഹര്ഷമതുലം ലേഭേ വാക്യം ചേദമുവാച ഹ
ശക്തനായ ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട രാമന് അതുല്യമായ സന്തോഷം തോന്നി. അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
സാധു ലക്ഷ്മണ തുഷ്ടോഽസ്മി കര്മ ചാസുകരം കൃതമ്। രാവണേര്ഹി വിനാശേന ജിതമിത്യുപധാരയ
'ലക്ഷ്മണാ, നന്നായി ചെയ്തു! ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്. വളരെ കഠിനമായ ഒരു കാര്യം നീ ചെയ്തു. രാവണന്റെ മകൻ നശിച്ചപ്പോൾ വിജയം ഉറപ്പായെന്ന് കരുതിക്കൊൾ.'
സ തം ശിരസ്യുപാഘ്രായ ലക്ഷ്മണം കീര്തിവര്ധനമ്। ലജ്ജമാനം ബലാത് സ്നേഹാദങ്കമാരോപ്യ വീര്യവാന്
ശക്തനായ രാമൻ, ലജ്ജാശീലനായ തന്റെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനെ സ്നേഹത്തോടെ തലയിൽ മുത്തമിട്ട്, ബലമായി തൻ്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി.
ഉപവേശ്യ തമുത്സങ്ഗേ പരിഷ്വജ്യാവപീഡിതമ്। ഭ്രാതരം ലക്ഷ്മണം സ്നിഗ്ധം പുനഃ പുനരുദൈക്ഷത
അവനെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, ക്ഷീണിച്ച ലക്ഷ്മണനെ ചേർത്ത് പിടിച്ചു, രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നേഹത്തോടെ തന്റെ പ്രിയ സഹോദരനെ നോക്കി.
ശല്യസമ്പീഡിതം ശസ്തം നിഃശ്വസന്തം തു ലക്ഷ്മണമ്। രാമസ്തു ദുഃഖസംതപ്തം തം തു നിഃശ്വാസപീഡിതമ്
അമ്പുകൾ കൊണ്ട് വേദനിച്ചും, കഠിനമായി ശ്വാസം എടുക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട രാമൻ ദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി തന്റെ സഹോദരനെ നോക്കി.
മൂര്ധ്നി ചൈനമുപാഘ്രായ ഭൂയഃ സംസ്പൃശ്യ ച ത്വരന്। ഉവാച ലക്ഷ്മണം വാക്യമാശ്വാസ്യ പുരുഷര്ഷഭഃ
രാമൻ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ, അവന്റെ തലയിൽ വീണ്ടും മുത്തമിട്ട്, വേഗത്തിൽ സ്പർശിച്ചു, ആശ്വാസം നൽകുന്ന വാക്കുകൾ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
കൃതം പരമകല്യാണം കര്മ ദുഷ്കരകര്മണാ। അദ്യ മന്യേ ഹതേ പുത്രേ രാവണം നിഹതം യുധി
'നീ വളരെ ഉത്തമവും ദുർലഭവുമായ ഒരു കാര്യം ചെയ്തു. ഇപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ രാവണൻ തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടതുപോലെയാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്.'
അദ്യാഹം വിജയീ ശത്രൌ ഹതേ തസ്മിന് ദുരാത്മനി। രാവണസ്യ നൃശംസസ്യ ദിഷ്ട്യാ വീര ത്വയാ രണേ
'ഇന്ന് ആ ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് ഞാൻ ശത്രുവിനെ ജയിച്ചു. ധൈര്യശാലിയായ നീ യുദ്ധത്തിൽ അവനെ സംഹരിച്ചു എന്നത് ഭാഗ്യമാണ്.'
ഛിന്നോ ഹി ദക്ഷിണോ ബാഹുഃ സ ഹി തസ്യ വ്യപാശ്രയഃ। വിഭീഷണഹനൂമദ്ഭ്യാം കൃതം കര്മ മഹദ് രണേ
'അവന്റെ പ്രധാന ആശ്രയമായ വലതുകൈ മുറിക്കപ്പെട്ടു. വിബീഷണനും ഹനുമാനും യുദ്ധത്തിൽ വലിയ ഒരു കാര്യം ചെയ്തു.'
അഹോരാത്രൈസ്ത്രിഭിര്വീരഃ കഥംചിദ് വിനിപാതിതഃ। നിരമിത്രഃ കൃതോഽസ്മ്യദ്യ നിര്യാസ്യതി ഹി രാവണഃ
'മൂന്ന് രാവും ദിവസവും കഴിഞ്ഞ് ആ വീരൻ എങ്കിലും വീണു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ശത്രുവില്ലാതായി; രാവണൻ ഇനി പുറത്ത് വരും.'
ബലവ്യൂഹേന മഹതാ നിര്യാസ്യതി ഹി രാവണഃ। ബലവ്യൂഹേന മഹതാ ശ്രുത്വാ പുത്രം നിപാതിതമ്
'രാവണൻ വലിയൊരു സൈന്യവ്യൂഹത്തോടെ പുറത്ത് വരും; തന്റെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞ്, വലിയ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വരും.'
തം പുത്രവധസംതപ്തം നിര്യാന്തം രാക്ഷസാധിപമ്। ബലേനാവൃത്യ മഹതാ നിഹനിഷ്യാമി ദുര്ജയമ്
'മകന്റെ മരണത്തിൽ ദുഃഖിതനായും യുദ്ധത്തിനായി പുറത്ത് വരുന്ന ആ രാക്ഷസാധിപനെ ഞാൻ വലിയ സൈന്യത്തോടെ ചുറ്റി, ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനെ ഞാൻ സംഹരിക്കും.'
ത്വയാ ലക്ഷ്മണ നാഥേന സീതാ ച പൃഥിവീ ച മേ। ന ദുഷ്പ്രാപാ ഹതേ തസ്മിന് ശക്രജേതരി ചാഹവേ
'ലക്ഷ്മണാ, നീ എന്നെ രക്ഷകനായി ഉള്ളപ്പോൾ, സീതയും ഭൂമിയും എനിക്ക് പ്രാപിക്കാനാവാത്തതല്ല. ആ ഇന്ദ്രജിതിനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലുമ്പോൾ.'
സ തം ഭ്രാതരമാശ്വാസ്യ പരിഷ്വജ്യ ച രാഘവഃ। രാമഃ സുഷേണം മുദിതഃ സമാഭാഷ്യേദമബ്രവീത്
രാമൻ സഹോദരനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ചേർത്ത് പിടിച്ചു, സന്തോഷത്തോടെ സുശേനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
വിശല്യോഽയം മഹാപ്രാജ്ഞ സൌമിത്രിര്മിത്രവത്സലഃ। യഥാ ഭവതി സുസ്വസ്ഥസ്തഥാ ത്വം സമുപാചര
'മഹാപണ്ഡിതനും സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് പ്രിയങ്കരനുമായ സൗമിത്രി ഇപ്പോൾ അമ്പുകൾ ഇല്ലാതായി. അവൻ പൂർണ്ണാരോഗ്യത്തോടെ ആകാൻ നീ ശ്രദ്ധിക്കണം.'
വിശല്യഃ ക്രിയതാം ക്ഷിപ്രം സൌമിത്രിഃ സവിഭീഷണഃ। ഋക്ഷവാനരസൈന്യാനാം ശൂരാണാം ദ്രുമയോധിനാമ്
'സൗമിത്രിയും വിബീഷണനും കൂടെ, മരങ്ങൾ കൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന കരടികളും വാനരസൈന്യത്തിലെ വീരന്മാരും ഉടൻ അമ്പുകൾ നീക്കി സുഖമായിരിക്കണം.'
യേ ചാപ്യന്യേഽത്ര യുധ്യന്തി സശല്യാ വ്രണിനസ്തഥാ। തേഽപി സര്വേ പ്രയത്നേന ക്രിയന്തേ സുഖിനസ്ത്വയാ
'ഇവിടെയുള്ള മറ്റുള്ളവരും അമ്പുകളാൽ വ്രണിതരായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരും, അവരെയും നീ പരിശ്രമത്തോടെ സുഖമായിരിക്കാൻ നോക്കണം.'
ഏവമുക്തഃ സ രാമേണ മഹാത്മാ ഹരിയൂഥപഃ। ലക്ഷ്മണായ ദദൌ നസ്തഃ സുഷേണഃ പരമൌഷധമ്
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാത്മാവായ വാനരസേനാപതി സുഷേണൻ ആ അത്യുത്തമ ഔഷധം ലക്ഷ്മണനു കൈമാറി.
സ തസ്യ ഗന്ധമാഘ്രായ വിശല്യഃ സമപദ്യത। തദാ നിര്വേദനശ്ചൈവ സംരൂഢവ്രണ ഏവ ച
അത് സുഗന്ധം ശ്വസിച്ചപ്പോൾ, അവൻ ബാണങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി, വേദനയൊന്നുമില്ലാതെ, മുറിവുകൾ പൂർണ്ണമായി സുഖപ്പെട്ടു.
വിഭീഷണമുഖാനാം ച സുഹൃദാം രാഘവാജ്ഞയാ। സര്വവാനരമുഖ്യാനാം ചികിത്സാമകരോത് തദാ
അപ്പോൾ, രാഘവന്റെ കല്പനപ്രകാരം, വിഭീഷണനും സുഹൃത്തുക്കളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ വാനരപ്രമുഖന്മാരെയും സുഷേണൻ ചികിത്സിച്ചു.
തതഃ പ്രകൃതിമാപന്നോ ഹൃതശല്യോ ഗതക്ലമഃ। സൌമിത്രിര്മുമുദേ തത്ര ക്ഷണേന വിഗതജ്വരഃ
ശല്യങ്ങൾ നീങ്ങി, ക്ഷീണം മാറി, സൗമിത്രി സ്വാഭാവികാവസ്ഥയിൽ തിരിച്ചെത്തി, ക്ഷണത്തിൽ പനി മാറി അവിടെ സന്തോഷിച്ചു.
തദൈവ രാമഃ പ്ലവഗാധിപസ്തഥാ വിഭീഷണശ്ചര്ക്ഷപതിശ്ച വീര്യവാന്। അവേക്ഷ്യ സൌമിത്രിമരോഗമുത്ഥിതം മുദാ സസൈന്യാഃ സുചിരം ജഹര്ഷിരേ
അപ്പോൾ തന്നെ, രാമനും വാനരരാജാവും വീര്യശാലിയായ വിഭീഷണനും കരടികളുടെ അധിപനും, സൗമിത്രി രോഗമുക്തനായി എഴുന്നേറ്റതിനെ കണ്ടു, സൈന്യങ്ങളോടൊപ്പം ദീർഘകാലം ആനന്ദിച്ചു.
അപൂജയത് കര്മ സ ലക്ഷ്മണസ്യ സുദുഷ്കരം ദാശരഥിര്മഹാത്മാ। ബഭൂവ ഹൃഷ്ടോ യുധി വാനരേന്ദ്രോ നിശമ്യ തം ശക്രജിതം നിപാതിതമ്
ദശരഥപുത്രനായ മഹാത്മാവ് ലക്ഷ്മണന്റെ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കൃത്യം ആദരപൂർവ്വം പ്രശംസിച്ചു; യുദ്ധത്തിൽ വാനരരാജാവിന് ഇന്ദ്രജിത് വീണെന്നു കേട്ടപ്പോൾ അത്യന്തം സന്തോഷം ഉണ്ടായി.
thumb|ദ്വിനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡേ ദ്വിനവതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൬-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം കേൾക്കുക.
തതഃ പൌലസ്ത്യസചിവാഃ ശ്രുത്വാ ചേന്ദ്രജിതോ വധമ്। ആചചക്ഷുരഭിജ്ഞായ ദശഗ്രീവായ സത്വരാഃ
അതിനുശേഷം, പോളസ്ത്യകുലത്തിലെ മന്ത്രിമാർ, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണവാർത്ത അറിഞ്ഞു, അതിവേഗം പത്തുമുഖനോടു അറിയിച്ചു.