തതഃ സംതപ്തഹൃദയഃ സ്മരന്നിഗ്രഹമാത്മനഃ। വിനിഃശ്വസ്യ വിനിഃശ്വസ്യ കൃതവൈരോ മഹാത്മനാ
ശോകത്തിൽ കത്തുന്ന ഹൃദയത്തോടെ, തന്റെ തോൽവിയെ ഓർത്ത്, വീണ്ടും വീണ്ടും ആഴമായി ശ്വാസം വിട്ടു; മഹാത്മാവിനോടു വൈരമായി മാറി.
സ ദക്ഷിണാം ദിശം ഗത്വാ മഹിഷ്യാ സഹ രാഘവ। തതാപ പരമം ഘോരം വിശ്വാമിത്രോ മഹാതപാഃ
അവൻ തന്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം ദക്ഷിണ ദിക്കിലേക്ക് പോയി, രാഘവാ; മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അത്യന്തം കഠിനമായ തപസ്സ് ആചരിച്ചു.
ഫലമൂലാശനോ ദാന്തശ്ചചാര പരമം തപഃ। അഥാസ്യ ജജ്ഞിരേ പുത്രാഃ സത്യധര്മപരായണാഃ
അവൻ പഴവും കിഴങ്ങും മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു, ആത്മസംയമനത്തോടെ ഉഗ്രമായ തപസ്സു ചെയ്തു. അങ്ങനെ സത്യത്തിനും ധർമ്മത്തിനും അർപ്പിതരായ പുത്രന്മാർ അവനു ജനിച്ചു.
ഹവിഷ്പന്ദോ മധുഷ്പന്ദോ ദൃഢനേത്രോ മഹാരഥഃ। പൂര്ണേ വര്ഷസഹസ്രേ തു ബ്രഹ്മാ ലോകപിതാമഹഃ
ഹവിഷ്പന്ദൻ, മധുഷ്പന്ദൻ, ദൃഢനേത്രൻ എന്ന മഹാരഥി—ഇങ്ങനെ ആയിരം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ്,
അബ്രവീന്മധുരം വാക്യം വിശ്വാമിത്രം തപോധനമ്। ജിതാ രാജര്ഷിലോകാസ്തേ തപസാ കുശികാത്മജ
തപസ്സിൽ സമ്പന്നനായ വിശ്വാമിത്രനോടു മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: 'കുശികന്റെ മകനേ, നിന്റെ തപസ്സുകൊണ്ട് രാജർഷിമാരുടെ ലോകങ്ങൾ നീ ജയിച്ചു.'
അനേന തപസാ ത്വാം ഹി രാജര്ഷിരിതി വിദ്മഹേ। ഏവമുക്ത്വാ മഹാതേജാ ജഗാമ സഹ ദൈവതൈഃ
'ഈ തപസ്സിനാൽ നിന്നെ ഞങ്ങൾ രാജർഷി എന്നു അറിയുന്നു.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹത്വമുള്ള ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവിടെ നിന്ന് പോയി.
ത്രിവിഷ്ടപം ബ്രഹ്മലോകം ലോകാനാം പരമേശ്വരഃ। വിശ്വാമിത്രോഽപി തച്ഛ്രുത്വാ ഹ്രിയാ കിംചിദവാങ്മുഖഃ
ലോകങ്ങളുടെ പരമേശ്വരൻ ബ്രഹ്മലോകം എന്ന സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ചെന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ലജ്ജയോടെ തല താഴ്ത്തി.
ദുഃഖേന മഹതാവിഷ്ടഃ സമന്യുരിദമബ്രവീത്। തപശ്ച സുമഹത് തപ്തം രാജര്ഷിരിതി മാം വിദുഃ
വലിയ ദുഃഖത്തിലും കോപത്തിലും ആകൃശ്ടനായി അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ വലിയ തപസ്സു ചെയ്തിട്ടും അവർ എന്നെ രാജർഷി എന്നേ അറിയുന്നുള്ളൂ.'
ദേവാഃ സര്ഷിഗണാഃ സര്വേ നാസ്തി മന്യേ തപഃ ഫലമ്। ഏവം നിശ്ചിത്യ മനസാ ഭൂയ ഏവ മഹാതപാഃ
'എല്ലാ ദേവന്മാരും സപ്തർഷിമാരും—എനിക്ക് തോന്നുന്നു തപസ്സിന് ഫലം ഇല്ല.' ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാതപസ്വി,
തപശ്ചചാര ധര്മാത്മാ കാകുത്സ്ഥ പരമാത്മവാന്। ഏതസ്മിന്നേവ കാലേ തു സത്യവാദീ ജിതേന്ദ്രിയഃ
ധർമ്മപരനായ കാകുത്സ്ഥൻ, പരമാത്മാവായവൻ, തപസ്സു ചെയ്തു. അതേ സമയത്ത് സത്യവാദിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവനും ആയ ഒരാൾ,
ത്രിശങ്കുരിതി വിഖ്യാത ഇക്ഷ്വാകുകുലവര്ധനഃ। തസ്യ ബുദ്ധിഃ സമുത്പന്നാ യജേയമിതി രാഘവ
ത്രിശങ്കു എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനായ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തെ വളർത്തിയവൻ; അവന്റെ മനസ്സിൽ 'ഞാൻ യജ്ഞം നടത്തണം, രഘുവംശജനായവനേ' എന്ന ആലോചന ഉദിച്ചുവന്നു.
ഗച്ഛേയം സ്വശരീരേണ ദേവതാനാം പരാം ഗതിമ്। വസിഷ്ഠം സ സമാഹൂയ കഥയാമാസ ചിന്തിതമ്
'എന്റെ ശരീരത്തോടുകൂടി ദേവന്മാരുടെ പരമഗതി നേടണം.' എന്നാശയം വസിഷ്ഠനെ വിളിച്ചു അവൻ തന്റെ ആഗ്രഹം പറഞ്ഞു.
അശക്യമിതി ചാപ്യുക്തോ വസിഷ്ഠേന മഹാത്മനാ। പ്രത്യാഖ്യാതോ വസിഷ്ഠേന സ യയൌ ദക്ഷിണാം ദിശമ്
പക്ഷേ മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ 'അത് അസാധ്യമാണ്' എന്നു പറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠൻ നിരസിച്ചതിനുശേഷം അവൻ തെക്കോട്ടു പോയി.
തതസ്തത്കര്മസിദ്ധ്യര്ഥം പുത്രാംസ്തസ്യ ഗതോ നൃപഃ। വാസിഷ്ഠാ ദീര്ഘതപസസ്തപോ യത്ര ഹി തേപിരേ
അതിനുശേഷം ആ കര്മ്മം സിദ്ധിക്കാനായി രാജാവ് വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു; അവിടെ ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ത്രിശങ്കുസ്തു മഹാതേജാഃ ശതം പരമഭാസ്വരമ്। വസിഷ്ഠപുത്രാന് ദദൃശേ തപ്യമാനാന് മനസ്വിനഃ
മഹാതേജസ്സുള്ള ത്രിശങ്കു അതിയായി പ്രകാശമുള്ള വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരിൽ നൂറുപേരെ, മനസ്സിൽ അചഞ്ചലരായി തപസ്സു ചെയ്യുന്നവരെ കണ്ടു.
സോഽഭിഗമ്യ മഹാത്മാനഃ സര്വാനേവ ഗുരോഃ സുതാന്। അഭിവാദ്യാനുപൂര്വേണ ഹ്രിയാ കിംചിദവാങ്മുഖഃ
അവൻ ആ മഹാത്മാക്കളായ ഗുരുപുത്രന്മാരെ ഒരൊന്നായി സമീപിച്ചു, എല്ലാവരെയും വിനയത്തോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു, ലജ്ജയോടെ തല താഴ്ത്തി നിന്നു.
അബ്രവീത് സ മഹാത്മാനഃ സര്വാനേവ കൃതാഞ്ജലിഃ। ശരണം വഃ പ്രപന്നോഽഹം ശരണ്യാന് ശരണം ഗതഃ
അവൻ കയ്യുകൂപ്പി ആ മഹാത്മാക്കളോടൊക്കെ പറഞ്ഞു: 'ശരണ്യന്മാരായ നിങ്ങളെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.'
പ്രത്യാഖ്യാതോ ഹി ഭദ്രം വോ വസിഷ്ഠേന മഹാത്മനാ। യഷ്ടുകാമോ മഹായജ്ഞം തദനുജ്ഞാതുമര്ഹഥ
'മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ എന്നെ നിരസിച്ചു; മഹായജ്ഞം നടത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ദയവായി നിങ്ങൾ അനുമതി നൽകണം.'
ഗുരുപുത്രാനഹം സര്വാന് നമസ്കൃത്യ പ്രസാദയേ। ശിരസാ പ്രണതോ യാചേ ബ്രാഹ്മണാംസ്തപസി സ്ഥിതാന്
'ഗുരുപുത്രന്മാരെ ഞാൻ വിനയത്തോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു; തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ഞാൻ തലകുനിഞ്ഞ് അപേക്ഷിക്കുന്നു.'
തേ മാം ഭവന്തഃ സിദ്ധ്യര്ഥം യാജയന്തു സമാഹിതാഃ। സശരീരോ യഥാഹം വൈ ദേവലോകമവാപ്നുയാമ്
'നിങ്ങൾ എന്റെ കര്മ്മം സിദ്ധിക്കാനായി ഏകാഗ്രതയോടെ യജ്ഞം നടത്തിക്കൊടുക്കണം, അതിലൂടെ ഞാൻ ശരീരത്തോടുകൂടി ദേവലോകം പ്രാപിക്കട്ടെ.'
പ്രത്യാഖ്യാതോ വസിഷ്ഠേന ഗതിമന്യാം തപോധനാഃ। ഗുരുപുത്രാനൃതേ സര്വാന് നാഹം പശ്യാമി കാംചന
വസിഷ്ഠൻ എന്നെ നിരസിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗുരുപുതന്മാരുടെ സഹായം ഒഴികെ മറ്റൊരു വഴി ഞാൻ കാണുന്നില്ല, മഹാതപസ്വികൾ.
ഇക്ഷ്വാകൂണാം ഹി സര്വേഷാം പുരോധാഃ പരമാ ഗതിഃ। തസ്മാദനന്തരം സര്വേ ഭവന്തോ ദൈവതം മമ
ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ എല്ലാവർക്കും പ്രധാനമായ മാർഗ്ഗം പുരോഹിതൻ തന്നെയാണ്. അതിനാൽ, അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷം നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എനിക്ക് ദൈവംപോലെയാണ്.
thumb|അഷ്ടപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ അഷ്ടപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ ബാലകാണ്ഡത്തിലെ അമ്പത്തിയെട്ടാം സർഗം കേൾക്കൂ.
തതസ്ത്രിശങ്കോര്വചനം ശ്രുത്വാ ക്രോധസമന്വിതമ്। ഋഷിപുത്രശതം രാമ രാജാനമിദമബ്രവീത്
അപ്പോൾ, രാമ, ത്രിശങ്കുവിന്റെ കോപഭരിതമായ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ആ ഋഷിപുതന്മാർ നൂറുപേരും രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
പ്രത്യാഖ്യാതോഽസി ദുര്മേധോ ഗുരുണാ സത്യവാദിനാ। തം കഥം സമതിക്രമ്യ ശാഖാന്തരമുപേയിവാന്
നിന്റെ സത്യവാനായ ഗുരു നിന്നെ നിരസിച്ചിരിക്കുന്നു, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനേ. എങ്ങനെ ആ ഗുരുവിന്റെ വാക്ക് അവഗണിച്ച് നീ മറ്റൊരു ശാഖയിലേക്ക് പോയി?
ഇക്ഷ്വാകൂണാം ഹി സര്വേഷാം പുരോധാഃ പരമാ ഗതിഃ। ന ചാതിക്രമിതും ശക്യം വചനം സത്യവാദിനഃ
ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ എല്ലാവർക്കും പുരോഹിതൻ തന്നെയാണ് ഉത്തമമായ മാർഗ്ഗം. സത്യവാനായവന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാൻ കഴിയില്ല.
അശക്യമിതി സോവാച വസിഷ്ഠോ ഭഗവാനൃഷിഃ। തം വയം വൈ സമാഹര്തും ക്രതും ശക്താഃ കഥംചന
അത് അസാധ്യമാണ് എന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി പറഞ്ഞു. എന്നാലും, ഞങ്ങൾ എങ്കിലും യാഗം നടത്താൻ എങ്ങനെയോ കഴിയും.
ബാലിശസ്ത്വം നരശ്രേഷ്ഠ ഗമ്യതാം സ്വപുരം പുനഃ। യാജനേ ഭഗവാന് ശക്തസ്ത്രൈലോക്യസ്യാപി പാര്ഥിവ
നീ ബാലിശനാണ്, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ. തിരിച്ചു നിന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പോകൂ. മഹാനായ വസിഷ്ഠൻ മൂന്നു ലോകത്തിനും യാഗം നടത്താൻ ശേഷിയുള്ളവനാണ്, രാജാവേ.
അവമാനം കഥം കര്തും തസ്യ ശക്ഷ്യാമഹേ വയമ്। തേഷാം തദ് വചനം ശ്രുത്വാ ക്രോധപര്യാകുലാക്ഷരമ്
അദ്ദേഹത്തെ അപമാനിക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് എങ്ങനെ കഴിയും? അവരുടെ കോപഭരിതമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ—
സ രാജാ പുനരേവൈതാനിദം വചനമബ്രവീത്। പ്രത്യാഖ്യാതോ ഭഗവതാ ഗുരുപുത്രൈസ്തഥൈവ ഹി
അപ്പോൾ രാജാവ് വീണ്ടും അവരോട് പറഞ്ഞു: 'മഹാനായ വസിഷ്ഠനും ഗുരുപുതന്മാരും എന്നെ നിരസിച്ചിരിക്കുന്നു.'