ഏവമുക്തസ്തു വൈദേഹ്യാ ഹനൂമാന് മാരുതാത്മജഃ। തതോ രാമം യഥാതത്ത്വമാഖ്യാതുമുപചക്രമേ
വൈദേഹി ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, വായുവിന്റെ പുത്രനായ ഹനുമാൻ രാമനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെയാണെന്ന് വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ജാനന്തീ ബത ദിഷ്ട്യാ മാം വൈദേഹി പരിപൃച്ഛസി। ഭര്തുഃ കമലപത്രാക്ഷി സംസ്ഥാനം ലക്ഷ്മണസ്യ ച
കമലനേത്രയുള്ളവളേ, ഭർത്താവിന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും രൂപം കുറിച്ച് നീ എന്നോട് ചോദിക്കുന്നത് എനിക്ക് ഭാഗ്യകരമാണ്.
യാനി രാമസ്യ ചിഹ്നാനി ലക്ഷ്മണസ്യ ച യാനി വൈ। ലക്ഷിതാനി വിശാലാക്ഷി വദതഃ ശൃണു താനി മേ
വിപുലമായ കണ്ണുകളുള്ളവളേ, രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും വ്യക്തമായ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കൂ.
രാമഃ കമലപത്രാക്ഷഃ പൂര്ണചന്ദ്രനിഭാനനഃ। രൂപദാക്ഷിണ്യസമ്പന്നഃ പ്രസൂതോ ജനകാത്മജേ
രാമന് കമലപത്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകളാണ്, പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖം, സൗന്ദര്യവും ദയയും നിറഞ്ഞവൻ, ജനകപുത്രിയായവളേ.
തേജസാഽഽദിത്യസംകാശഃ ക്ഷമയാ പൃഥിവീസമഃ। ബൃഹസ്പതിസമോ ബുദ്ധ്യാ യശസാ വാസവോപമഃ
പ്രഭയിൽ സൂര്യനുപോലെയും, ക്ഷമയിൽ ഭൂമിയുപോലെയും, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിയുപോലെയും, പ്രശസ്തിയിൽ ഇന്ദ്രനുപോലെയും ആണവൻ.
രക്ഷിതാ ജീവലോകസ്യ സ്വജനസ്യ ച രക്ഷിതാ। രക്ഷിതാ സ്വസ്യ വൃത്തസ്യ ധര്മസ്യ ച പരംതപഃ
ജീവജാലങ്ങളുടെയും സ്വന്തം ജനങ്ങളുടെയും രക്ഷകനാണ് അവൻ. തന്റെ ആചാരത്തിന്റെയും ധർമ്മത്തിന്റെയും കാവലുകാരൻ, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവൻ.
രാമോ ഭാമിനി ലോകസ്യ ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ രക്ഷിതാ। മര്യാദാനാം ച ലോകസ്യ കര്താ കാരയിതാ ച സഃ
ഭാമിനിയേ, ലോകത്തിലെ നാലു വർണ്ണങ്ങളുടെയും രക്ഷകനാണ് രാമൻ. ലോകത്തിലെ എല്ലാ മാർഗ്ഗങ്ങളെയും സ്ഥാപിക്കുകയും പാലിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് അവൻ.
അര്ചിഷ്മാനര്ചിതോഽത്യര്ഥം ബ്രഹ്മചര്യവ്രതേ സ്ഥിതഃ। സാധൂനാമുപകാരജ്ഞഃ പ്രചാരജ്ഞശ്ച കര്മണാമ്
പ്രഭയുള്ളവനും അത്യന്തം ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനും ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ ഉറച്ചവനും സദാചാരികൾക്ക് നന്ദിയുള്ളവനും നല്ല പ്രവൃത്തികളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും ആണവൻ.
രാജനീത്യാം വിനീതശ്ച ബ്രാഹ്മണാനാമുപാസകഃ। ജ്ഞാനവാന് ശീലസമ്പന്നോ വിനീതശ്ച പരംതപഃ
രാജനീതിയിൽ പരിശീലനം നേടിയവനും ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നവനും ജ്ഞാനിയും നല്ല സ്വഭാവമുള്ളവനും വിനീതനും ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനുമാണ് അവൻ.
യജുര്വേദവിനീതശ്ച വേദവിദ്ഭിഃ സുപൂജിതഃ। ധനുര്വേദേ ച വേദേ ച വേദാങ്ഗേഷു ച നിഷ്ഠിതഃ
യജുർവേദത്തിൽ പരിശീലനം നേടിയവനും വേദങ്ങൾ അറിയുന്നവരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനും ധനുര്വേദത്തിലും വേദങ്ങളിലും വേദാംഗങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവനുമാണ്.
വിപുലാംസോ മഹാബാഹുഃ കമ്ബുഗ്രീവഃ ശുഭാനനഃ। ഗൂഢജത്രുഃ സുതാമ്രാക്ഷോ രാമോ നാമ ജനൈഃ ശ്രുതഃ
വിപുലമായ തോളുകളും ശക്തമായ കൈകളും ശംഖംപോലെയുള്ള കഴുത്തും മനോഹരമായ മുഖവും മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചുണ്ടുകളും ചെമ്പരത്തി നിറമുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ളവനാണ് രാമൻ എന്ന് ജനങ്ങൾ അറിയുന്നു.
ദുന്ദുഭിസ്വനനിര്ഘോഷഃ സ്നിഗ്ധവര്ണഃ പ്രതാപവാന്। സമശ്ച സുവിഭക്താങ്ഗോ വര്ണം ശ്യാമം സമാശ്രിതഃ
അവന്റെ ശബ്ദം മൃദംഗംപോലെ മുഴങ്ങുന്നു, നിറം മൃദുവാണ്, ശക്തിയുള്ളവനാണ്, ശരീരം സമമാകൃതിയുള്ളതും അവയവങ്ങൾ വ്യക്തമായതും, അവൻ കറുത്ത നിറം ധരിച്ചവനാണ്.
ത്രിസ്ഥിരസ്ത്രിപ്രലമ്ബശ്ച ത്രിസമസ്ത്രിഷു ചോന്നതഃ। ത്രിതാമ്രസ്ത്രിഷു ച സ്നിഗ്ധോ ഗമ്ഭീരസ്ത്രിഷു നിത്യശഃ
മൂന്നിടങ്ങളിൽ ഉറപ്പുള്ളവനും, മൂന്നിടങ്ങളിൽ നീണ്ടവനും, മൂന്നിടങ്ങളിൽ സമമായവനും, മൂന്നിടങ്ങളിൽ ഉയർന്നവനും, മൂന്നിടങ്ങളിൽ ചെമ്പ് നിറമുള്ളവനും, മൂന്നിടങ്ങളിൽ സ്നേഹമുള്ളവനും, മൂന്നിടങ്ങളിൽ ആഴമുള്ളവനുമാണ് അവൻ.
ത്രിവലീമാംസ്ത്ര്യവനതശ്ചതുര്വ്യങ്ഗസ്ത്രിശീര്ഷവാന്। ചതുഷ്കലശ്ചതുര്ലേഖശ്ചതുഷ്കിഷ്കുശ്ചതുഃസമഃ
മൂന്നു വരികൾ ശരീരത്തിൽ ഉള്ളവനും, മൂന്നിടങ്ങളിൽ വളഞ്ഞവനും, നാലു പ്രധാന ലക്ഷണങ്ങളുള്ളവനും, മൂന്നുമുതലുള്ള തലകളുള്ളവനും, നാലു ഭാഗങ്ങളുള്ളവനും, നാലു രേഖകളും നാലു ഉരുക്കളും നാലു സമത്വങ്ങളും ഉള്ളവനുമാണ്.
ചതുര്ദശസമദ്വന്ദ്വശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രശ്ചതുര്ഗതിഃ। മഹോഷ്ഠഹനുനാസശ്ച പഞ്ചസ്നിഗ്ധോഽഷ്ടവംശവാന്
പതിനാലു ജോഡികൾ, നാല് പല്ലുകൾ, നാലു നടപ്പുകൾ, വലിയ ചുണ്ടുകളും താടിയും മൂക്കും, അഞ്ചു സ്നേഹഗുണങ്ങളും എട്ട് വംശങ്ങളും ഉള്ളവനാണ്.
ദശപദ്മോ ദശബൃഹത് ത്രിഭിര്വ്യാപ്തോ ദ്വിശുക്ലവാന്। ഷഡുന്നതോ നവതനുസ്ത്രിഭിര്വ്യാപ്നോതി രാഘവഃ
പത്തു കമലപോലെയുള്ള അവയവങ്ങൾ, പത്തു വിശാലമായ അവയവങ്ങൾ, മൂന്നു ഭാഗങ്ങളിൽ പരപ്പുള്ളതും, രണ്ട് വെള്ള പാടുകളും, ആറു ഉയർന്ന ഭാഗങ്ങളും, ഒമ്പതു സുന്ദരമായ ഭാഗങ്ങളും, മൂന്നു വിധത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനുമാണ് രാഘവൻ.
സത്യധര്മരതഃ ശ്രീമാന് സംഗ്രഹാനുഗ്രഹേ രതഃ। ദേശകാലവിഭാഗജ്ഞഃ സര്വലോകപ്രിയംവദഃ
സത്യവും ധർമ്മവും പ്രിയപ്പെട്ട് ജീവിക്കുന്നവനും, ഐശ്വര്യശാലിയുമാണ് അവൻ. എല്ലാവരോടും ദയയും സഹായവും കാണിക്കുന്നവൻ, ഏത് സ്ഥലം, ഏത് സമയമെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ, എല്ലാവർക്കും ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന വാക്കുകൾ സംസാരിക്കുന്നവനുമാണ്.
ഭ്രാതാ ചാസ്യ ച വൈമാത്രഃ സൌമിത്രിരമിതപ്രഭഃ। അനുരാഗേണ രൂപേണ ഗുണൈശ്ചാപി തഥാവിധഃ
അവന്റെ സഹോദരൻ, വേറൊരു അമ്മയിൽ ജനിച്ച സൌമിത്രി, അതിയായ പ്രകാശമുള്ളവനും, സ്നേഹത്തിലും രൂപത്തിലും ഗുണങ്ങളിലും തുല്യനുമാണ്.
സ സുവര്ണച്ഛവിഃ ശ്രീമാന് രാമഃ ശ്യാമോ മഹായശാഃ। താവുഭൌ നരശാര്ദൂലൌ ത്വദ്ദര്ശനകൃതോത്സവൌ
സ്വർണ്ണംപോലെ പ്രകാശമുള്ള, ഐശ്വര്യവും മഹത്വവും നിറഞ്ഞ, കറുത്തവണ്ണമുള്ള രാമനും, ആ ഇരുവരും മനുഷ്യസിംഹന്മാരായി നിന്നെ കാണുന്നതിൽ സന്തോഷിച്ചു.
വിചിന്വന്തൌ മഹീം കൃത്സ്നാമസ്മാഭിഃ സഹ സംഗതൌ। ത്വാമേവ മാര്ഗമാണൌ തൌ വിചരന്തൌ വസുന്ധരാമ്
അവരൊക്കെ ഞങ്ങളോടൊപ്പം ചേരുകയും, ഭൂമിയിലെങ്ങും തിരഞ്ഞു, നിന്നെ കണ്ടെത്താനായി ഈ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്തു.
ദദര്ശതുര്മൃഗപതിം പൂര്വജേനാവരോപിതമ്। ഋഷ്യമൂകസ്യ മൂലേ തു ബഹുപാദപസംകുലേ
അവർ മുമ്പത്തെ വിധിയാൽ അവിടെ എത്തിച്ചിരിക്കുന്ന മൃഗരാജാവിനെ, ഋശ്യമൂകപർവ്വതത്തിന്റെ അടിയിലുള്ള കാടിനകത്ത് കണ്ടു.
ഭ്രാതുര്ഭയാര്തമാസീനം സുഗ്രീവം പ്രിയദര്ശനമ്। വയം ച ഹരിരാജം തം സുഗ്രീവം സത്യസങ്ഗരമ്
അവൻ സഹോദരന്റെ ഭയത്തിൽ ഇരുന്ന സുഖദർശനായ സുഗ്രീവനെയും, ഞങ്ങൾ സത്യവ്രതനായ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവനെയും കണ്ടു.
പരിചര്യാമഹേ രാജ്യാത് പൂര്വജേനാവരോപിതമ്। തതസ്തൌ ചീരവസനൌ ധനുഃപ്രവരപാണിനൌ
മുമ്പത്തെ വിധിയാൽ ലഭിച്ച രാജ്യം ഞങ്ങൾ സേവിച്ചു. പിന്നെ ചീരധാരികളായ, മികച്ച വില്ലുകൾ കൈവശമുള്ള ആ ഇരുവരും അവിടെ എത്തി.
ഋഷ്യമൂകസ്യ ശൈലസ്യ രമ്യം ദേശമുപാഗതൌ। സ തൌ ദൃഷ്ട്വാ നരവ്യാഘ്രൌ ധന്വിനൌ വാനരര്ഷഭഃ
അവർ ഋശ്യമൂകപർവ്വതത്തിലെ മനോഹരമായ പ്രദേശത്ത് എത്തി; വില്ലുകൾ കൈവശമുള്ള ആ മനുഷ്യസിംഹന്മാരെ കണ്ടു വാനരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.
അഭിപ്ലുതോ ഗിരേസ്തസ്യ ശിഖരം ഭയമോഹിതഃ। തതഃ സ ശിഖരേ തസ്മിന് വാനരേന്ദ്രോ വ്യവസ്ഥിതഃ
ഭയത്തിൽ അകപ്പെട്ട്, അവൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ മുകളിലേക്ക് ചാടിപ്പോയി; പിന്നെ ആ മുകളിലിരുന്ന് വാനരരാജാവ് അവിടെ നിന്നു.
തയോഃ സമീപം മാമേവ പ്രേഷയാമാസ സത്വരമ്। താവഹം പുരുഷവ്യാഘ്രൌ സുഗ്രീവവചനാത് പ്രഭൂ
അവരുടെ അടുത്തേക്ക് എന്നെ വേഗത്തിൽ അയച്ചു; അതിനാൽ ഞാൻ, സുഗ്രീവന്റെ കല്പനപ്രകാരം, ആ മനുഷ്യസിംഹന്മാരുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി.
രൂപലക്ഷണസമ്പന്നൌ കൃതാഞ്ജലിരുപസ്ഥിതഃ। തൌ പരിജ്ഞാതതത്ത്വാര്ഥൌ മയാ പ്രീതിസമന്വിതൌ
രൂപവും ലക്ഷണവും നിറഞ്ഞവരായ അവർ കയ്യൊപ്പിച്ച് എന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു; ഞാൻ അവരുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി, ഹൃദയത്തിൽ സ്നേഹത്തോടെ നിറഞ്ഞു.
പൃഷ്ഠമാരോപ്യ തം ദേശം പ്രാപിതൌ പുരുഷര്ഷഭൌ। നിവേദിതൌ ച തത്ത്വേന സുഗ്രീവായ മഹാത്മനേ
അവരെ എന്റെ പിൻഭാഗത്ത് ഇരുത്തി ആ സ്ഥലത്ത് കൊണ്ടുപോയി; അവരെ സത്യസന്ധമായി മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന് പരിചയപ്പെടുത്തി.
തയോരന്യോന്യസമ്ഭാഷാദ് ഭൃശം പ്രീതിരജായത। തത്ര തൌ കീര്തിസമ്പന്നൌ ഹരീശ്വരനരേശ്വരൌ
അവരിൽ പരസ്പര സംഭാഷണത്തിൽ നിന്നു വലിയ സ്നേഹം ഉദിച്ചു; അവിടെ പ്രശസ്തരായ ആ ഇരുവരും, വാനരാധിപനും മനുഷ്യാധിപനും, ചേർന്നു.
പരസ്പരകൃതാശ്വാസൌ കഥയാ പൂര്വവൃത്തയാ। തം തതഃ സാന്ത്വയാമാസ സുഗ്രീവം ലക്ഷ്മണാഗ്രജഃ
പരസ്പരം ആശ്വാസം നൽകി, പഴയ സംഭവങ്ങൾ പറഞ്ഞു; പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്ത സഹോദരനായ രാമൻ സുഗ്രീവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.