സ തേഷാം രാജപുത്രാണാം കര്തുകാമോ ജലക്രിയാമ് । സ ജലാര്ഥീ മഹാതേജാ ന ചാപശ്യജ്ജലാശയമ് ॥൧-൪൧-
രാജകുമാരന്മാര്ക്ക് ജലകർമ്മ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച മഹാശക്തനായ അംശുമാൻ വെള്ളം അന്വേഷിച്ചു, പക്ഷേ ഒരു ജലാശയം കണ്ടില്ല.
വിസാര്യ നിപുണാം ദൃഷ്ടിം തതോഽപശ്യത് ഖഗാധിപമ് । പിതൄണാം മാതുലം രാമ സുപര്ണമനിലോപമമ് ॥൧-൪൧-
തീവ്രമായ ദൃഷ്ടി ചുറ്റി നോക്കിയപ്പോൾ, അംശുമാൻ തന്റെ പിതാക്കന്മാരുടെ അമ്മാവനായ, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള പക്ഷിരാജാവായ സുപർണ്ണനെ കണ്ടു.
സ ചൈനമബ്രവീദ് വാക്യം വൈനതേയോ മഹാബലഃ । മാ ശുചഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര വധോഽയം ലോകസമ്മതഃ ॥൧-൪൧-
വൈനതേയനായ മഹാബലൻ അംശുമാനോട് പറഞ്ഞു: 'പുരുഷസിംഹനേ, ദുഃഖിക്കേണ്ട; ഈ മരണം ലോകം അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.'
കപിലേനാപ്രമേയേണ ദഗ്ധാ ഹീമേ മഹാബലാഃ । സലിലം നാര്ഹസി പ്രാജ്ഞ ദാതുമേഷാം ഹി ലൌകികമ് ॥൧-൪൧-
'അപ്രമേയനായ കപിലൻ ഇവരെ ദഹിപ്പിച്ചു; നീ ജ്ഞാനിയാകയാൽ ഇവർക്കു സാധാരണ ജലം അർപ്പിക്കേണ്ടതില്ല.'
ഗങ്ഗാ ഹിമവതോ ജ്യേഷ്ഠാ ദുഹിതാ പുരുഷര്ഷഭ । തസ്യാം കുരു മഹാബാഹോ പിതൄണാം തു ജല ക്രിയാമ് ॥൧-൪൧-
'ഹിമവാന്റെ മൂത്തമകളായ ഗംഗയിൽ, മഹാബാഹുവേ, നിന്റെ പിതാക്കന്മാർക്ക് ജലകർമ്മം ചെയ്യണം.'
ഭസ്മരാശീകൃതാനേതാന് പ്ലാവയേല്ലോകപാവനീ । തയാ ക്ലിന്നമിദം ഭസ്മ ഗങ്ഗയാ ലോകകാന്തയാ । ഷഷ്ടിം പുത്രസഹസ്രാണി സ്വര്ഗലോകം ഗമിഷ്യതി ॥൧-൪൧-
'ലോകത്തെ ശുദ്ധിയാക്കുന്ന ഗംഗ, ഈ ചിതാഭസ്മത്തിൽ ഒഴുകുമ്പോൾ, ഗംഗയുടെ സ്പർശത്തിൽ ഈ അശം നനയുമ്പോൾ, അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കും.'
നിര്ഗച്ഛാശ്വം മഹാഭാഗ സംഗൃഹ്യ പുരുഷര്ഷഭ। യജ്ഞം പൈതാമഹം വീര നിര്വര്തയിതുമര്ഹസി॥൧-൪൧-
'മഹാഭാഗനേ, കുതിരയെ എടുത്ത് പുറപ്പെടുക; പുരുഷശ്രേഷ്ഠനേ, പിതാമഹൻ നടത്തിയ യജ്ഞം നീ പൂർത്തിയാക്കണം.'
സുപര്ണവചനം ശ്രുത്വാ സോംഽശുമാനതിവീര്യവാന് । ത്വരിതം ഹയമാദായ പുനരായാന്മഹാതപാഃ ॥൧-൪൧-
സുപർണ്ണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട അതിവീര്യശാലിയായ അംശുമാൻ, വേഗത്തിൽ കുതിരയെ എടുത്ത്, മഹാതപസ്സോടെ തിരികെ മടങ്ങി.
തതോ രാജാനമാസാദ്യ ദീക്ഷിതം രഘുനന്ദന । ന്യവേദയദ് യഥാവൃത്തം സുപര്ണവചനം തഥാ ॥൧-൪൧-
അതിനുശേഷം, രഘുവംശജനായവൻ ആ ദീക്ഷിതനായ രാജാവിനെ സമീപിച്ചു, നടന്ന സംഭവങ്ങൾ എല്ലാം, സുപർണ്ണൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകളും രാജാവിനോട് വിശദമായി അറിയിച്ചു.
തച്ഛ്രുത്വാ ഘോരസംകാശം വാക്യമംശുമതോ നൃപഃ । യജ്ഞം നിര്വര്തയാമാസ യഥാകല്പം യഥാവിധി ॥൧-൪൧-
അംശുമാൻ പറഞ്ഞ ആ ഭയാനകമായ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ്, യജ്ഞം ആചാരപ്രകാരം, വിധിപ്രകാരം പൂർണ്ണമാക്കി.
സ്വപുരം ത്വഗമച്ഛ്രീമാനിഷ്ടയജ്ഞോ മഹീപതിഃ । ഗങ്ഗായാശ്ചാഗമേ രാജാ നിശ്ചയം നാധ്യഗച്ഛത ॥൧-൪൧-
ആ മഹാരാജാവ് ഇഷ്ടമായ യജ്ഞം നിർവഹിച്ചു തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. എന്നാൽ ഗംഗയുടെ അവതാരത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു തീരുമാനവും അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചില്ല.
അഗത്വാ നിശ്ചയം രാജാ കാലേന മഹതാ മഹാന് । ത്രിംശദ്വര്ഷസഹസ്രാണി രാജ്യം കൃത്വാ ദിവം ഗതഃ ॥൧-൪൧-
ഒരു തീരുമാനത്തിലും എത്താതെ, ആ മഹാരാജാവ് മൂവായിരത്തി പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ച ശേഷം, കാലക്രമേണ സ്വർഗത്തിലേക്ക് യാത്രയായി.
thumb|ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ഇപ്പോൾ നാല്പത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം കേൾക്കൂ.
കാലധര്മം ഗതേ രാമ സഗരേ പ്രകൃതീജനാഃ । രാജാനം രോചയാമാസുരംശുമന്തം സുധാര്മികമ് ॥൧-൪൨-
സഗരൻ കാലചക്രം അനുസരിച്ച് ലോകം വിട്ടപ്പോൾ, ജനങ്ങൾ അത്യധികം ധാർമ്മികനായ അംശുമാനെ രാജാവായി തിരഞ്ഞെടുത്തു.
സ രാജാ സുമഹാനാസീദംശുമാന് രഘുനന്ദന । തസ്യ പുത്രോ മഹാനാസീദ് ദിലീപ ഇതി വിശ്രുതഃ ॥൧-൪൨-
രഘുവംശജനായവാ, ആ അംശുമാൻ മഹാരാജാവ് വളരെ പ്രശസ്തനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് ദിലീപൻ എന്ന മഹാപ്രശസ്തനായ പുത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നു.
തസ്മൈ രാജ്യം സമാദിശ്യ ദിലീപേ രഘുനന്ദന । ഹിമവച്ഛിഖരേ രമ്യേ തപസ്തേപേ സുദാരുണമ് ॥൧-൪൨-
രഘുവംശജനായവാ, അംശുമാൻ രാജ്യം ദിലീപനിൽ ഏൽപ്പിച്ച്, മനോഹരമായ ഹിമാലയപർവ്വതശിഖരത്തിൽ കടുത്ത തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
ദ്വാത്രിംശച്ഛതസാഹസ്രം വര്ഷാണി സുമഹായശാഃ । തപോവനഗതോ രാജാ സ്വര്ഗം ലേഭേ തപോധനഃ ॥൧-൪൨-
അത്യധികം പ്രശസ്തനായ ആ രാജാവ്, തപോവനത്തിൽ ഇരുപത്തിരണ്ടായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്ത ശേഷം, തപസ്സിന്റെ ഫലമായി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.
ദിലീപസ്തു മഹാതേജാഃ ശ്രുത്വാ പൈതാമഹം വധമ് । ദുഃഖോപഹതയാ ബുദ്ധ്യാ നിശ്ചയം നാധ്യഗച്ഛത ॥൧-൪൨-
ദിലീപൻ മഹാതേജസ്സോടെ, പിതാമഹന്മാരുടെ വധം കേട്ടപ്പോൾ, ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന മനസ്സോടെ ഒരു തീരുമാനത്തിലും എത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
കഥം ഗങ്ഗാവതരണം കഥം തേഷാം ജലക്രിയാ । താരയേയം കഥം ചൈതാനിതി ചിന്താപരോഽഭവത് ॥൧-൪൨-
ഗംഗയുടെ അവതാരവും, അവർക്കായി ജലക്രിയ നടത്തുന്നതും, അവരെ എങ്ങനെ മോചിപ്പിക്കാമെന്നതും ദിലീപൻ നിരന്തരം ആലോചിച്ചു.
തസ്യ ചിന്തയതോ നിത്യം ധര്മേണ വിദിതാത്മനഃ । പുത്രോ ഭഗീരഥോ നാമ ജജ്ഞേ പരമധാര്മികഃ ॥൧-൪൨-
ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായ ദിലീപൻ ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഭഗീരഥൻ എന്ന പരമധാർമ്മികനായ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു.
ദിലീപസ്തു മഹാതേജാ യജ്ഞൈര്ബഹുഭിരിഷ്ടവാന് । ത്രിംശദ്വര്ഷസഹസ്രാണി രാജാ രാജ്യമകാരയത് ॥൧-൪൨-
ദിലീപൻ മഹാതേജസ്സോടെ അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, മൂവായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ചു.
അഗത്വാ നിശ്ചയം രാജാ തേഷാമുദ്ധരണം പ്രതി । വ്യാധിനാ നരശാര്ദൂല കാലധര്മമുപേയിവാന് ॥൧-൪൨-
അവരുടെ മോചനത്തിൽ ഒരു തീരുമാനത്തിലും എത്താതെ, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് രോഗം ബാധിച്ച് കാലചക്രം അനുസരിച്ച് ലോകം വിട്ടു.
ഇന്ദ്രലോകം ഗതോ രാജാ സ്വാര്ജിതേനൈവ കര്മണാ । രാജ്യേ ഭഗീരഥം പുത്രമഭിഷിച്യ നരര്ഷഭഃ ॥൧-൪൨-
തന്റെ സുകൃതഫലത്താൽ രാജാവ് ഇന്ദ്രലോകം പ്രാപിച്ചു; പുത്രനായ ഭഗീരഥനെ രാജാവായി അഭിഷേകിച്ചു.
ഭഗീരഥസ്തു രാജര്ഷിര്ധാര്മികോ രഘുനന്ദന । അനപത്യോ മഹാരാജഃ പ്രജാകാമഃ സ ച പ്രജാഃ ॥൧-൪൨-
രഘുവംശജനായവാ, ഭഗീരഥൻ ധാർമ്മികനും മഹാരാജാവുമായിരുന്നു. അവൻ സന്താനമില്ലാത്തവനായിരുന്നു, പക്ഷേ സന്തതിയും ജനങ്ങളും ആഗ്രഹിച്ചു.
മന്ത്രിഷ്വാധായ തദ് രാജ്യം ഗങ്ഗാവതരണേ രതഃ । തപോ ദീര്ഘം സമാതിഷ്ഠദ് ഗോകര്ണേ രഘുനന്ദന ॥൧-൪൨-
രാജ്യം മന്ത്രിമാരുടെ കൈയിൽ ഏൽപ്പിച്ച്, ഗംഗയുടെ അവതാരത്തിൽ മനസ്സോടെ, ഭഗീരഥൻ ഗോകർണത്തിൽ ദീർഘമായ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
ഊര്ധ്വബാഹുഃ പഞ്ചതപാ മാസാഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ । തസ്യ വര്ഷസഹസ്രാണി ഘോരേ തപസി തിഷ്ഠതഃ ॥൧-൪൨-
ഭഗീരഥൻ കൈകൾ ഉയർത്തി, പഞ്ചതപം അനുഷ്ഠിച്ച്, മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, ആയിരം വർഷം ഭയങ്കരമായ തപസ്സിൽ നിന്നു.
അതീതാനി മഹാബാഹോ തസ്യ രാജ്ഞോ മഹാത്മനഃ । സുപ്രീതോ ഭഗവാന് ബ്രഹ്മാ പ്രജാനാം പ്രഭുരീശ്വരഃ ॥൧-൪൨-
മഹാബാഹുവായ രാജാവിന്റെ കഠിനതപസ്സുകൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവും, ജീവജാലങ്ങളുടെ അധിപതിയും ആയ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് അതീവ സന്തോഷത്തോടെ അവനെ അനുഗ്രഹിച്ചു.
ഭഗീരഥ മഹാരാജ പ്രീതസ്തേഽഹം ജനാധിപ । തപസാ ച സുതപ്തേന വരം വരയ സുവ്രത ॥൧-൪൨-
ഭഗീരഥ മഹാരാജാവേ, മനുഷ്യരിൽ അഗ്രഗണ്യനായ നീ ചെയ്ത തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ അതീവ സന്തുഷ്ടനാണ്. നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം ചോദിക്കൂ, ദൃഢവ്രതനായവനേ.
തമുവാച മഹാതേജാഃ സര്വലോകപിതാമഹമ് । ഭഗീരഥോ മഹാബാഹുഃ കൃതാഞ്ജലിപുടഃ സ്ഥിതഃ ॥൧-൪൨-
കൈകൾ ചേർത്ത് നിൽക്കുന്ന മഹാബലശാലിയായ ഭഗീരഥൻ, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ പിതാമഹനായ ഭഗവാനോടു这样 പറഞ്ഞു.
യദി മേ ഭഗവാന് പ്രീതോ യദ്യസ്തി തപസഃ ഫലമ് । സഗരസ്യാത്മജാഃ സര്വേ മത്തഃ സലിലമാപ്നുയുഃ ॥൧-൪൨-
ഭഗവാൻ എന്നിൽ സന്തുഷ്ടനാണെങ്കിൽ, എന്റെ തപസ്സിന് ഫലം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, സഗരന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാർക്കും എന്റെ വഴി ജലം ലഭിക്കണമേ.