ഏവമുക്തോംഽശുമാന് സമ്യക് സഗരേണ മഹാത്മനാ । ധനുരാദായ ഖഡ്ഗം ച ജഗാമ ലഘുവിക്രമഃ ॥൧-൪൧-
മഹാത്മാവായ സഗരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, പ്രകാശമുള്ള ആ അംശുമാൻ വേഗത്തിൽ തന്റെ വില്ലും വാളും എടുത്ത് ലഘുവായ കാൽപ്പാടോടെ പുറപ്പെട്ടു.
സ ഖാതം പിതൃഭിര്മാര്ഗമന്തര്ഭൌമം മഹാത്മഭിഃ । പ്രാപദ്യത നരശ്രേഷ്ഠ തേന രാജ്ഞാഭിചോദിതഃ ॥൧-൪൧-
രാജാവിന്റെ പ്രേരണയോടെ, മഹാത്മാക്കളായ പിതാക്കന്മാർ ഖനിച്ച ഭൂഗർഭ വഴിയിൽ അംശുമാൻ കടന്നു.
ദേവദാനവരക്ഷോഭിഃ പിശാചപതഗോരഗൈഃ । പൂജ്യമാനം മഹാതേജാ ദിശാഗജമപശ്യത ॥൧-൪൧-
ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും യക്ഷന്മാരും പിശാചുകളും പക്ഷികളും പാമ്പുകളും ആദരപൂർവം സ്വീകരിച്ചപ്പോൾ, മഹാശക്തനായ അംശുമാൻ ദിശകളുടെ ആനയെ കണ്ടു.
സ തം പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ പൃഷ്ട്വാ ചൈവ നിരാമയമ് । പിതൄന് സ പരിപപ്രച്ഛ വാജിഹര്താരമേവ ച ॥൧-൪൧-
അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത ശേഷം, അവന്റെ സുഖം അന്വേഷിച്ചു, പിന്നെ തന്റെ പിതാക്കന്മാരെയും കുതിര കവർച്ചക്കാരനെയും ചോദ്യം ചെയ്തു.
ദിശാഗജസ്തു തച്ഛ്രുത്വാ പ്രത്യുവാച മഹാമതിഃ । ആസമഞ്ജ കൃതാര്ഥസ്ത്വം സഹാശ്വഃ ശീഘ്രമേഷ്യസി ॥൧-൪൧-
അത് കേട്ട ദിശകളുടെ ആന, മഹാമനസ്സോടെ പറഞ്ഞു: 'അസമഞ്ജന്റെ മകനേ, നിന്റെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി; കുതിരയുമായി നീ ഉടൻ മടങ്ങും.'
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ സര്വാനേവ ദിശാഗജാന് । യഥാക്രമം യഥാന്യായം പ്രഷ്ടും സമുപചക്രമേ ॥൧-൪൧-
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടതോടെ, അംശുമാൻ എല്ലാ ദിശകളുടെയും ആനകളെയും ക്രമത്തിൽ ഉചിതമായി ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
തൈശ്ച സര്വൈര്ദിശാപാലൈര്വാക്യജ്ഞൈര്വാക്യകോവിദൈഃ । പൂജിതഃ സഹയശ്ചൈവാഗന്താസീത്യഭിചോദിതഃ ॥൧-൪൧-
വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള എല്ലാ ദിശാപാലകരും അംശുമാനെ ആദരിച്ചു, 'നീ കുതിരയുമായി മടങ്ങും' എന്ന് പറഞ്ഞു.
തേഷാം തദ്വചനം ശ്രുത്വാ ജഗാമ ലഘുവിക്രമഃ । ഭസ്മരാശീകൃതാ യത്ര പിതരസ്തസ്യ സാഗരാഃ ॥൧-൪൧-
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട അംശുമാൻ, തന്റെ പിതാക്കന്മാർ ആയ സഗരന്മാർ ചിതാഭസ്മമായിരിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ പോയി.
സ ദുഃഖവശമാപന്നസ്ത്വസമഞ്ജസുതസ്തദാ । ചുക്രോശ പരമാര്തസ്തു വധാത് തേഷാം സുദുഃഖിതഃ ॥൧-൪൧-
അപ്പോൾ അസമഞ്ജന്റെ മകൻ അതീവ ദുഃഖത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായി, അവരുടെ മരണത്തിൽ അതിയായ വേദനയോടെ ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.
യജ്ഞിയം ച ഹയം തത്ര ചരന്തമവിദൂരതഃ । ദദര്ശ പുരുഷവ്യാഘ്രോ ദുഃഖശോകസമന്വിതഃ ॥൧-൪൧-
അവിടെ, ദുഃഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ, പുരുഷസിംഹൻ ആ യജ്ഞകുതിര അടുത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നത് കണ്ടു.
സ തേഷാം രാജപുത്രാണാം കര്തുകാമോ ജലക്രിയാമ് । സ ജലാര്ഥീ മഹാതേജാ ന ചാപശ്യജ്ജലാശയമ് ॥൧-൪൧-
രാജകുമാരന്മാര്ക്ക് ജലകർമ്മ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച മഹാശക്തനായ അംശുമാൻ വെള്ളം അന്വേഷിച്ചു, പക്ഷേ ഒരു ജലാശയം കണ്ടില്ല.
വിസാര്യ നിപുണാം ദൃഷ്ടിം തതോഽപശ്യത് ഖഗാധിപമ് । പിതൄണാം മാതുലം രാമ സുപര്ണമനിലോപമമ് ॥൧-൪൧-
തീവ്രമായ ദൃഷ്ടി ചുറ്റി നോക്കിയപ്പോൾ, അംശുമാൻ തന്റെ പിതാക്കന്മാരുടെ അമ്മാവനായ, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള പക്ഷിരാജാവായ സുപർണ്ണനെ കണ്ടു.
സ ചൈനമബ്രവീദ് വാക്യം വൈനതേയോ മഹാബലഃ । മാ ശുചഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര വധോഽയം ലോകസമ്മതഃ ॥൧-൪൧-
വൈനതേയനായ മഹാബലൻ അംശുമാനോട് പറഞ്ഞു: 'പുരുഷസിംഹനേ, ദുഃഖിക്കേണ്ട; ഈ മരണം ലോകം അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.'
കപിലേനാപ്രമേയേണ ദഗ്ധാ ഹീമേ മഹാബലാഃ । സലിലം നാര്ഹസി പ്രാജ്ഞ ദാതുമേഷാം ഹി ലൌകികമ് ॥൧-൪൧-
'അപ്രമേയനായ കപിലൻ ഇവരെ ദഹിപ്പിച്ചു; നീ ജ്ഞാനിയാകയാൽ ഇവർക്കു സാധാരണ ജലം അർപ്പിക്കേണ്ടതില്ല.'
ഗങ്ഗാ ഹിമവതോ ജ്യേഷ്ഠാ ദുഹിതാ പുരുഷര്ഷഭ । തസ്യാം കുരു മഹാബാഹോ പിതൄണാം തു ജല ക്രിയാമ് ॥൧-൪൧-
'ഹിമവാന്റെ മൂത്തമകളായ ഗംഗയിൽ, മഹാബാഹുവേ, നിന്റെ പിതാക്കന്മാർക്ക് ജലകർമ്മം ചെയ്യണം.'
ഭസ്മരാശീകൃതാനേതാന് പ്ലാവയേല്ലോകപാവനീ । തയാ ക്ലിന്നമിദം ഭസ്മ ഗങ്ഗയാ ലോകകാന്തയാ । ഷഷ്ടിം പുത്രസഹസ്രാണി സ്വര്ഗലോകം ഗമിഷ്യതി ॥൧-൪൧-
'ലോകത്തെ ശുദ്ധിയാക്കുന്ന ഗംഗ, ഈ ചിതാഭസ്മത്തിൽ ഒഴുകുമ്പോൾ, ഗംഗയുടെ സ്പർശത്തിൽ ഈ അശം നനയുമ്പോൾ, അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കും.'
നിര്ഗച്ഛാശ്വം മഹാഭാഗ സംഗൃഹ്യ പുരുഷര്ഷഭ। യജ്ഞം പൈതാമഹം വീര നിര്വര്തയിതുമര്ഹസി॥൧-൪൧-
'മഹാഭാഗനേ, കുതിരയെ എടുത്ത് പുറപ്പെടുക; പുരുഷശ്രേഷ്ഠനേ, പിതാമഹൻ നടത്തിയ യജ്ഞം നീ പൂർത്തിയാക്കണം.'
സുപര്ണവചനം ശ്രുത്വാ സോംഽശുമാനതിവീര്യവാന് । ത്വരിതം ഹയമാദായ പുനരായാന്മഹാതപാഃ ॥൧-൪൧-
സുപർണ്ണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട അതിവീര്യശാലിയായ അംശുമാൻ, വേഗത്തിൽ കുതിരയെ എടുത്ത്, മഹാതപസ്സോടെ തിരികെ മടങ്ങി.
തതോ രാജാനമാസാദ്യ ദീക്ഷിതം രഘുനന്ദന । ന്യവേദയദ് യഥാവൃത്തം സുപര്ണവചനം തഥാ ॥൧-൪൧-
അതിനുശേഷം, രഘുവംശജനായവൻ ആ ദീക്ഷിതനായ രാജാവിനെ സമീപിച്ചു, നടന്ന സംഭവങ്ങൾ എല്ലാം, സുപർണ്ണൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകളും രാജാവിനോട് വിശദമായി അറിയിച്ചു.
തച്ഛ്രുത്വാ ഘോരസംകാശം വാക്യമംശുമതോ നൃപഃ । യജ്ഞം നിര്വര്തയാമാസ യഥാകല്പം യഥാവിധി ॥൧-൪൧-
അംശുമാൻ പറഞ്ഞ ആ ഭയാനകമായ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ്, യജ്ഞം ആചാരപ്രകാരം, വിധിപ്രകാരം പൂർണ്ണമാക്കി.
സ്വപുരം ത്വഗമച്ഛ്രീമാനിഷ്ടയജ്ഞോ മഹീപതിഃ । ഗങ്ഗായാശ്ചാഗമേ രാജാ നിശ്ചയം നാധ്യഗച്ഛത ॥൧-൪൧-
ആ മഹാരാജാവ് ഇഷ്ടമായ യജ്ഞം നിർവഹിച്ചു തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. എന്നാൽ ഗംഗയുടെ അവതാരത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു തീരുമാനവും അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചില്ല.
അഗത്വാ നിശ്ചയം രാജാ കാലേന മഹതാ മഹാന് । ത്രിംശദ്വര്ഷസഹസ്രാണി രാജ്യം കൃത്വാ ദിവം ഗതഃ ॥൧-൪൧-
ഒരു തീരുമാനത്തിലും എത്താതെ, ആ മഹാരാജാവ് മൂവായിരത്തി പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ച ശേഷം, കാലക്രമേണ സ്വർഗത്തിലേക്ക് യാത്രയായി.
thumb|ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ഇപ്പോൾ നാല്പത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം കേൾക്കൂ.
കാലധര്മം ഗതേ രാമ സഗരേ പ്രകൃതീജനാഃ । രാജാനം രോചയാമാസുരംശുമന്തം സുധാര്മികമ് ॥൧-൪൨-
സഗരൻ കാലചക്രം അനുസരിച്ച് ലോകം വിട്ടപ്പോൾ, ജനങ്ങൾ അത്യധികം ധാർമ്മികനായ അംശുമാനെ രാജാവായി തിരഞ്ഞെടുത്തു.
സ രാജാ സുമഹാനാസീദംശുമാന് രഘുനന്ദന । തസ്യ പുത്രോ മഹാനാസീദ് ദിലീപ ഇതി വിശ്രുതഃ ॥൧-൪൨-
രഘുവംശജനായവാ, ആ അംശുമാൻ മഹാരാജാവ് വളരെ പ്രശസ്തനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് ദിലീപൻ എന്ന മഹാപ്രശസ്തനായ പുത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നു.
തസ്മൈ രാജ്യം സമാദിശ്യ ദിലീപേ രഘുനന്ദന । ഹിമവച്ഛിഖരേ രമ്യേ തപസ്തേപേ സുദാരുണമ് ॥൧-൪൨-
രഘുവംശജനായവാ, അംശുമാൻ രാജ്യം ദിലീപനിൽ ഏൽപ്പിച്ച്, മനോഹരമായ ഹിമാലയപർവ്വതശിഖരത്തിൽ കടുത്ത തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
ദ്വാത്രിംശച്ഛതസാഹസ്രം വര്ഷാണി സുമഹായശാഃ । തപോവനഗതോ രാജാ സ്വര്ഗം ലേഭേ തപോധനഃ ॥൧-൪൨-
അത്യധികം പ്രശസ്തനായ ആ രാജാവ്, തപോവനത്തിൽ ഇരുപത്തിരണ്ടായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്ത ശേഷം, തപസ്സിന്റെ ഫലമായി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.
ദിലീപസ്തു മഹാതേജാഃ ശ്രുത്വാ പൈതാമഹം വധമ് । ദുഃഖോപഹതയാ ബുദ്ധ്യാ നിശ്ചയം നാധ്യഗച്ഛത ॥൧-൪൨-
ദിലീപൻ മഹാതേജസ്സോടെ, പിതാമഹന്മാരുടെ വധം കേട്ടപ്പോൾ, ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന മനസ്സോടെ ഒരു തീരുമാനത്തിലും എത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
കഥം ഗങ്ഗാവതരണം കഥം തേഷാം ജലക്രിയാ । താരയേയം കഥം ചൈതാനിതി ചിന്താപരോഽഭവത് ॥൧-൪൨-
ഗംഗയുടെ അവതാരവും, അവർക്കായി ജലക്രിയ നടത്തുന്നതും, അവരെ എങ്ങനെ മോചിപ്പിക്കാമെന്നതും ദിലീപൻ നിരന്തരം ആലോചിച്ചു.
തസ്യ ചിന്തയതോ നിത്യം ധര്മേണ വിദിതാത്മനഃ । പുത്രോ ഭഗീരഥോ നാമ ജജ്ഞേ പരമധാര്മികഃ ॥൧-൪൨-
ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായ ദിലീപൻ ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഭഗീരഥൻ എന്ന പരമധാർമ്മികനായ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു.