തേ തം പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ സഗരസ്യ മഹാത്മനഃ । ഷഷ്ടിഃ പുത്രസഹസ്രാണി പശ്ചിമാം ബിഭിദുര്ദിശമ് ॥൧-൪൦-
അവൻ മഹാത്മാവായ സഗരനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത ശേഷം, അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ പടിഞ്ഞാറ് ദിശ തുറന്നു.
പശ്ചിമായാമപി ദിശി മഹാന്തമചലോപമമ് । ദിശാഗജം സൌമനസം ദദൃശുസ്തേ മഹാബലാഃ ॥൧-൪൦-
പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിലും, വലിയ പർവതത്തെപ്പോലെയുള്ള, ദിശകളുടെ ആനയായ സൗമനസനെ ആ മഹാബലന്മാർ കണ്ടു.
തം തേ പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ പൃഷ്ട്വാ ചാപി നിരാമയമ് । ഖനന്തഃ സമുപക്രാന്താ ദിശം സോമവതീം തദാ ॥൧-൪൦-
അവനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവനെ ചോദ്യം ചെയ്ത്, അവൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു എന്ന് കണ്ടു. പിന്നെ അവർ ചന്ദ്രന്റെ ദിശയിലേക്ക് ഖനനം തുടങ്ങി.
ഉത്തരസ്യാം രഘുശ്രേഷ്ഠ ദദൃശുര്ഹിമപാണ്ഡുരമ് । ഭദ്രം ഭദ്രേണ വപുഷാ ധാരയന്തം മഹീമിമാമ് ॥൧-൪൦-
രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഉത്തരദിശയിൽ അവർ ഹിമപോല വെളുത്ത ഭദ്രനെയും, ഭദ്രമായ രൂപത്തിൽ ഭൂമിയെ ചുമന്ന് നില്ക്കുന്നവനെയും കണ്ടു.
സമാലഭ്യ തതഃ സര്വേ കൃത്വാ ചൈനം പ്രദക്ഷിണമ് । ഷഷ്ടിഃ പുത്രസഹസ്രാണി ബിഭിദുര്വസുധാതലമ് ॥൧-൪൦-
അവരെല്ലാവരും ഭദ്രനെ ആദരത്തോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പിന്നെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലം പൊളിച്ചു.
തതഃ പ്രാഗുത്തരാം ഗത്വാ സാഗരാഃ പ്രഥിതാം ദിശമ് । രോഷാദഭ്യഖനന് സര്വേ പൃഥിവീം സഗരാത്മജാഃ ॥൧-൪൦-
അതിനുശേഷം, അവർ പ്രസിദ്ധമായ വടക്കുപൂർവ ദിശയിലേക്ക് പോയി, സഗരപുത്രന്മാർ കോപത്തോടെ ഭൂമിയെ ഖനനം ചെയ്തു.
തേ തു സര്വേ മഹത്മാനോ ഭിമവേഗാ മഹബലാഃ । ദദൃശുഃ കപിലം തത്ര വാസുദേവം സനാതനമ് ॥൧-൪൦-
അവിടെ ആ മഹാത്മാക്കളായ, ഭയങ്കരശക്തിയുള്ള, വേഗമുള്ള സകലരും, കപിലനെയും ശാശ്വതനായ വാസുദേവനെയും കണ്ടു.
ഹയം ച തസ്യ ദേവസ്യ ചരന്തമവിദൂരതഃ । പ്രഹര്ഷമതുലം പ്രാപ്താഃ സര്വേ തേ രഘുനംദന ॥൧-൪൦-
അവിടെ ദേവനായ കപിലന്റെ അടുത്ത് അശ്വം സഞ്ചരിക്കുന്നതും അവർ കണ്ടു. അപ്പോൾ അവർക്കെല്ലാം അതുല്യമായ സന്തോഷം ഉണ്ടായി.
തേ തം യജ്ഞഹനം ജ്ഞാത്വാ ക്രോധപര്യാകുലേക്ഷണാഃ । ഖനിത്രലാങ്ഗലധരാ നാനാവൃക്ഷശിലാധരാഃ ॥൧-൪൦-
യജ്ഞം നശിപ്പിച്ചവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, കോപത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവപ്പിച്ച്, കയ്യിൽ കുത്തിവാൾ, നങ്ങ്യാരി, വിവിധ മരക്കൊമ്പുകളും കല്ലുകളും എടുത്ത് അവർ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.
അഭ്യധാവന്ത സംക്രുദ്ധാസ്തിഷ്ഠ തിഷ്ഠേതി ചാബ്രുവന് । അസ്മാകം ത്വം ഹി തുരഗം യജ്ഞിയം ഹൃതവാനസി ॥൧-൪൦-
അവരെല്ലാവരും കോപത്തോടെ ഓടിച്ചെന്നു, 'നിൽക്കു, നിൽക്കു! ഞങ്ങളുടെ യജ്ഞത്തിനുള്ള കുതിര നീ മോഷ്ടിച്ചുവല്ലോ!' എന്ന് വിളിച്ചു.
ദുര്മേധസ്ത്വം ഹി സംപ്രാപ്താന് വിദ്ധി നഃ സഗരാത്മജാന് । ശ്രുത്വാ തദ്വചനം തേഷാം കപിലോ രഘുനന്ദന ॥൧-൪൦-
'നീ ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനാണ്! ഞങ്ങൾ സഗരന്റെ പുത്രന്മാരാണ്, ഇപ്പോൾ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക!' എന്നിങ്ങനെ അവർ പറഞ്ഞു. രഘുനന്ദനാ, അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കപിലൻ—
രോഷേണ മഹതാവിഷ്ടോ ഹുംകാരമകരോത് തദാ । തതസ്തേനാപ്രമേയേണ കപിലേന മഹാത്മനാ । ഭസ്മരാശീകൃതാഃ സര്വേ കാകുത്സ്ഥ സഗരാത്മജാഃ ॥൧-൪൦-
മഹാ കോപത്തിൽ ആകി, കപിലൻ ഒരു വലിയ ഹൂം എന്ന ശബ്ദം ഉച്ചരിച്ചു. അതിനാൽ, അളവുകിട്ടാത്ത ശക്തിയുള്ള മഹാത്മാവായ കപിലൻ സഗരപുത്രന്മാരെ എല്ലാം കാക്കുത്ഥനേ, ചാരായി മാറ്റി.
thumb|ഏകചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ഏകചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ ബാലകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിയൊന്നാം സര്ഗം കേൾക്കുക.
പുത്രാംശ്ചിരഗതാഞ്ജ്ഞാത്വാ സഗരോ രഘുനന്ദന । നപ്താരമബ്രവീദ് രാജാ ദീപ്യമാനം സ്വതേജസാ ॥൧-൪൧-
പുത്രന്മാർ ദീർഘകാലമായി തിരികെ വരാത്തത് അറിഞ്ഞ സഗരൻ, രഘുനന്ദനാ, തന്റെ തേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കുന്ന മകനായ മകനെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
ശൂരശ്ച കൃതവിദ്യശ്ച പൂര്വൈസ്തുല്യോഽസി തേജസാ । പിതൄണാം ഗതിമന്വിച്ഛ യേന ചാശ്വോഽപവാഹിതഃ ॥൧-൪൧-
'നീ ധൈര്യശാലിയും, വിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യവും, പൂർവികന്മാരെപ്പോലെയുള്ള തേജസ്സും ഉള്ളവനുമാണ്. അശ്വം എവിടെ കൊണ്ടുപോയെന്നു കണ്ടെത്താൻ, പിതാക്കന്മാർ പോയ വഴിയെ നീ അന്വേഷിക്കണം.'
അന്തര്ഭൌമാനി സത്ത്വാനി വീര്യവന്തി മഹാന്തി ച । തേഷാം തു പ്രതിഘാതാര്ഥം സാസിം ഗൃഹ്ണീഷ്വ കാര്മുകമ് ॥൧-൪൧-
'ഭൂമിയുടെ അകത്തുള്ള ജീവികൾ ശക്തിയും വലിപ്പവും ഉള്ളവരാണ്. അവരിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാൻ, നീ വാൾയും വില്ലും കൈവശം എടുക്കണം.'
അഭിവാദ്യാഭിവാദ്യാംസ്ത്വം ഹത്വാ വിഘ്നകരാനപി । സിദ്ധാര്ഥഃ സംനിവര്തസ്വ മമ യജ്ഞസ്യ പാരഗഃ ॥൧-൪൧-
'ആദരയോഗ്യരായവരെ ആദരിച്ച്, തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നവരെ തോല്പിച്ച്, എന്റെ യജ്ഞം വിജയകരമായി പൂർത്തിയാക്കി, നീ വിജയത്തോടെ തിരികെ വരണം.'
ഏവമുക്തോംഽശുമാന് സമ്യക് സഗരേണ മഹാത്മനാ । ധനുരാദായ ഖഡ്ഗം ച ജഗാമ ലഘുവിക്രമഃ ॥൧-൪൧-
മഹാത്മാവായ സഗരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, പ്രകാശമുള്ള ആ അംശുമാൻ വേഗത്തിൽ തന്റെ വില്ലും വാളും എടുത്ത് ലഘുവായ കാൽപ്പാടോടെ പുറപ്പെട്ടു.
സ ഖാതം പിതൃഭിര്മാര്ഗമന്തര്ഭൌമം മഹാത്മഭിഃ । പ്രാപദ്യത നരശ്രേഷ്ഠ തേന രാജ്ഞാഭിചോദിതഃ ॥൧-൪൧-
രാജാവിന്റെ പ്രേരണയോടെ, മഹാത്മാക്കളായ പിതാക്കന്മാർ ഖനിച്ച ഭൂഗർഭ വഴിയിൽ അംശുമാൻ കടന്നു.
ദേവദാനവരക്ഷോഭിഃ പിശാചപതഗോരഗൈഃ । പൂജ്യമാനം മഹാതേജാ ദിശാഗജമപശ്യത ॥൧-൪൧-
ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും യക്ഷന്മാരും പിശാചുകളും പക്ഷികളും പാമ്പുകളും ആദരപൂർവം സ്വീകരിച്ചപ്പോൾ, മഹാശക്തനായ അംശുമാൻ ദിശകളുടെ ആനയെ കണ്ടു.
സ തം പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ പൃഷ്ട്വാ ചൈവ നിരാമയമ് । പിതൄന് സ പരിപപ്രച്ഛ വാജിഹര്താരമേവ ച ॥൧-൪൧-
അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത ശേഷം, അവന്റെ സുഖം അന്വേഷിച്ചു, പിന്നെ തന്റെ പിതാക്കന്മാരെയും കുതിര കവർച്ചക്കാരനെയും ചോദ്യം ചെയ്തു.
ദിശാഗജസ്തു തച്ഛ്രുത്വാ പ്രത്യുവാച മഹാമതിഃ । ആസമഞ്ജ കൃതാര്ഥസ്ത്വം സഹാശ്വഃ ശീഘ്രമേഷ്യസി ॥൧-൪൧-
അത് കേട്ട ദിശകളുടെ ആന, മഹാമനസ്സോടെ പറഞ്ഞു: 'അസമഞ്ജന്റെ മകനേ, നിന്റെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി; കുതിരയുമായി നീ ഉടൻ മടങ്ങും.'
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ സര്വാനേവ ദിശാഗജാന് । യഥാക്രമം യഥാന്യായം പ്രഷ്ടും സമുപചക്രമേ ॥൧-൪൧-
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടതോടെ, അംശുമാൻ എല്ലാ ദിശകളുടെയും ആനകളെയും ക്രമത്തിൽ ഉചിതമായി ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
തൈശ്ച സര്വൈര്ദിശാപാലൈര്വാക്യജ്ഞൈര്വാക്യകോവിദൈഃ । പൂജിതഃ സഹയശ്ചൈവാഗന്താസീത്യഭിചോദിതഃ ॥൧-൪൧-
വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള എല്ലാ ദിശാപാലകരും അംശുമാനെ ആദരിച്ചു, 'നീ കുതിരയുമായി മടങ്ങും' എന്ന് പറഞ്ഞു.
തേഷാം തദ്വചനം ശ്രുത്വാ ജഗാമ ലഘുവിക്രമഃ । ഭസ്മരാശീകൃതാ യത്ര പിതരസ്തസ്യ സാഗരാഃ ॥൧-൪൧-
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട അംശുമാൻ, തന്റെ പിതാക്കന്മാർ ആയ സഗരന്മാർ ചിതാഭസ്മമായിരിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ പോയി.
സ ദുഃഖവശമാപന്നസ്ത്വസമഞ്ജസുതസ്തദാ । ചുക്രോശ പരമാര്തസ്തു വധാത് തേഷാം സുദുഃഖിതഃ ॥൧-൪൧-
അപ്പോൾ അസമഞ്ജന്റെ മകൻ അതീവ ദുഃഖത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായി, അവരുടെ മരണത്തിൽ അതിയായ വേദനയോടെ ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.
യജ്ഞിയം ച ഹയം തത്ര ചരന്തമവിദൂരതഃ । ദദര്ശ പുരുഷവ്യാഘ്രോ ദുഃഖശോകസമന്വിതഃ ॥൧-൪൧-
അവിടെ, ദുഃഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ, പുരുഷസിംഹൻ ആ യജ്ഞകുതിര അടുത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നത് കണ്ടു.
സ തേഷാം രാജപുത്രാണാം കര്തുകാമോ ജലക്രിയാമ് । സ ജലാര്ഥീ മഹാതേജാ ന ചാപശ്യജ്ജലാശയമ് ॥൧-൪൧-
രാജകുമാരന്മാര്ക്ക് ജലകർമ്മ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച മഹാശക്തനായ അംശുമാൻ വെള്ളം അന്വേഷിച്ചു, പക്ഷേ ഒരു ജലാശയം കണ്ടില്ല.
വിസാര്യ നിപുണാം ദൃഷ്ടിം തതോഽപശ്യത് ഖഗാധിപമ് । പിതൄണാം മാതുലം രാമ സുപര്ണമനിലോപമമ് ॥൧-൪൧-
തീവ്രമായ ദൃഷ്ടി ചുറ്റി നോക്കിയപ്പോൾ, അംശുമാൻ തന്റെ പിതാക്കന്മാരുടെ അമ്മാവനായ, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള പക്ഷിരാജാവായ സുപർണ്ണനെ കണ്ടു.
സ ചൈനമബ്രവീദ് വാക്യം വൈനതേയോ മഹാബലഃ । മാ ശുചഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര വധോഽയം ലോകസമ്മതഃ ॥൧-൪൧-
വൈനതേയനായ മഹാബലൻ അംശുമാനോട് പറഞ്ഞു: 'പുരുഷസിംഹനേ, ദുഃഖിക്കേണ്ട; ഈ മരണം ലോകം അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.'