സഗരസ്യ ച പുത്രാണാം പ്രാദുരാസീന്മഹാസ്വനഃ । പൃഥിവ്യാം ഭിദ്യമാനായാം നിര്ഘാതസമനിസ്വനഃ ॥൧-൪൦-
അപ്പോൾ സഗരന്റെ മക്കളിൽ നിന്ന് വലിയ ഒരു ശബ്ദം ഉയർന്നു; ഭൂമി പിളരുമ്പോൾ, അതൊരു ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു.
തതോ ഭിത്ത്വാ മഹീം സര്വാം കൃത്വാ ചാപി പ്രദക്ഷിണമ് । സഹിതാഃ സാഗരാഃ സര്വേ പിതരം വാക്യമബ്രുവന് ॥൧-൪൦-
പിന്നീട്, മുഴുവൻ ഭൂമിയും തകർത്തു ചുറ്റി നടന്നശേഷം, സഗരന്മാർ എല്ലാവരും ചേർന്ന് തങ്ങളുടെ അച്ഛനോടു പറഞ്ഞു.
പരിക്രാന്താ മഹീ സര്വാ സത്ത്വവന്തശ്ച സൂദിതാഃ । ദേവദാനവരക്ഷാംസി പിശാചോരഗപന്നഗാഃ ॥൧-൪൦-
നാം ഭൂമി മുഴുവനും ചുറ്റി, ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, പിശാചുകൾ, ഉരഗങ്ങൾ, പന്നഗങ്ങൾ എന്നിവരെല്ലാം സംഹരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ന ച പശ്യാമഹേഽശ്വം തേ അശ്വഹര്താരമേവ ച । കിം കരിഷ്യാമ ഭദ്രം തേ ബുദ്ധിരത്ര വിചാര്യതാമ്॥൧-൪൦-
എന്നാൽ, നിന്റെ കുതിരയെയും അതു കൊണ്ടുപോയവനെയും ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല; ഇനി എന്ത് ചെയ്യണം? ദയവായി നല്ലത് ആലോചിക്കണം.
തേഷാം തദ്വചനം ശ്രുത്വാ പുത്രാണാം രാജസത്തമഃ । സമന്യുരബ്രവീദ് വാക്യം സഗരോ രഘുനന്ദന ॥൧-൪൦-
മക്കളുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജശ്രേഷ്ഠനായ സഗരൻ, രഘുകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനേ, കോപത്തോടെ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
ഭൂയഃ ഖനത ഭദ്രം വോ വിഭേദ്യ വസുധാതലമ് । അശ്വഹര്താരമാസാദ്യ കൃതാര്ഥാശ്ച നിവര്തത ॥൧-൪൦-
നല്ലത് സംഭവിക്കട്ടെ, വീണ്ടും കുഴിയിടൂ; ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലം തകർക്കൂ. കുതിരയെ മോഷ്ടിച്ചവനെ കണ്ടെത്തിയാൽ, ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയാക്കി തിരികെ വരൂ.
പിതുര്വചനമാസാദ്യ സഗരസ്യ മഹാത്മനഃ । ഷഷ്ടിഃ പുത്രസഹസ്രാണി രസാതലമഭിദ്രവന് ॥൧-൪൦-
മഹാത്മാവായ സഗരന്റെ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച ശേഷം, അറുപതിനായിരം മക്കളും പാതാളത്തിലേക്ക് ഓടി.
ഖന്യമാനേ തതസ്തസ്മിന് ദദൃശുഃ പര്വതോപമമ് । ദിശാഗജം വിരൂപാക്ഷം ധാരയന്തം മഹീതലമ് ॥൧-൪൦-
അവിടെ കുഴിയിടുമ്പോൾ, അവർ ഒരു പർവതത്തെപ്പോലെയുള്ള, വിചിത്രമായ കണ്ണുകളുള്ള, ഭൂമിയെ താങ്ങുന്ന വലിയ ആനയെ കണ്ടു.
സപര്വതവനാം കൃത്സ്നാം പൃഥിവീം രഘുനന്ദന । ധാരയാമാസ ശിരസാ വിരൂപാക്ഷോ മഹാഗജഃ ॥൧-൪൦-
രഘുനന്ദനേ, ആ വിചിത്രകണ്ണുള്ള മഹാഗജൻ, പർവതങ്ങളും കാടുകളും ഉൾപ്പെടെ മുഴുവൻ ഭൂമിയും തന്റേതലിൽ താങ്ങി നില്ക്കുന്നു.
യദാ പര്വണി കാകുത്സ്ഥ വിശ്രമാര്ഥം മഹാഗജഃ । ഖേദാച്ചാലയതേ ശീര്ഷം ഭൂമികമ്പസ്തദാ ഭവേത് ॥൧-൪൦-
കാകുത്സ്ഥനേ, ദിശാസന്ധിയിൽ, ആ മഹാഗജൻ വിശ്രമത്തിനായി തലയാട്ടുമ്പോൾ, അതിന്റെ ക്ഷീണത്തിൽ ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നു.
തേ തം പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ ദിശാപാലം മഹാഗജമ് । മാനയന്തോ ഹി തേ രാമ ജഗ്മുര്ഭിത്ത്വാ രസാതലമ് ॥൧-൪൦-
അവർ ആ ദിശാപാലകനായ മഹാഗജനെ ആദരിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, പിന്നെ പാതാളം തകർത്തു കടന്നു പോയി, രാമാ.
തതഃ പൂര്വാം ദിശം ഭിത്ത്വാ ദക്ഷിണാം ബിഭിദുഃ പുനഃ । ദക്ഷിണസ്യാമപി ദിശി ദദൃശുസ്തേ മഹാഗജമ് ॥൧-൪൦-
പിന്നീട്, കിഴക്കേ ദിശ തകർത്തശേഷം, അവർ വീണ്ടും തെക്കേ ദിശയും തകർത്തു; അവിടെയും അവർ ഒരു വലിയ ആനയെ കണ്ടു.
മഹാപദ്മം മഹാത്മാനം സുമഹത്പര്വതോപമമ് । ശിരസാ ധാരയന്തം ഗാം വിസ്മയം ജഗ്മുരുത്തമമ് ॥൧-൪൦-
അവിടെ മഹാപദ്മനെന്ന മഹാത്മാവിനെ, വലിയ പർവതത്തെപ്പോലെയുള്ളവനെയും, തന്റെ തലയിൽ ഭൂമിയെ ചുമന്ന് നില്ക്കുന്നവനെയും അവർ കണ്ടു. അതു കണ്ടവർ അത്യന്തം അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
തേ തം പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ സഗരസ്യ മഹാത്മനഃ । ഷഷ്ടിഃ പുത്രസഹസ്രാണി പശ്ചിമാം ബിഭിദുര്ദിശമ് ॥൧-൪൦-
അവൻ മഹാത്മാവായ സഗരനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത ശേഷം, അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ പടിഞ്ഞാറ് ദിശ തുറന്നു.
പശ്ചിമായാമപി ദിശി മഹാന്തമചലോപമമ് । ദിശാഗജം സൌമനസം ദദൃശുസ്തേ മഹാബലാഃ ॥൧-൪൦-
പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിലും, വലിയ പർവതത്തെപ്പോലെയുള്ള, ദിശകളുടെ ആനയായ സൗമനസനെ ആ മഹാബലന്മാർ കണ്ടു.
തം തേ പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ പൃഷ്ട്വാ ചാപി നിരാമയമ് । ഖനന്തഃ സമുപക്രാന്താ ദിശം സോമവതീം തദാ ॥൧-൪൦-
അവനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവനെ ചോദ്യം ചെയ്ത്, അവൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു എന്ന് കണ്ടു. പിന്നെ അവർ ചന്ദ്രന്റെ ദിശയിലേക്ക് ഖനനം തുടങ്ങി.
ഉത്തരസ്യാം രഘുശ്രേഷ്ഠ ദദൃശുര്ഹിമപാണ്ഡുരമ് । ഭദ്രം ഭദ്രേണ വപുഷാ ധാരയന്തം മഹീമിമാമ് ॥൧-൪൦-
രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഉത്തരദിശയിൽ അവർ ഹിമപോല വെളുത്ത ഭദ്രനെയും, ഭദ്രമായ രൂപത്തിൽ ഭൂമിയെ ചുമന്ന് നില്ക്കുന്നവനെയും കണ്ടു.
സമാലഭ്യ തതഃ സര്വേ കൃത്വാ ചൈനം പ്രദക്ഷിണമ് । ഷഷ്ടിഃ പുത്രസഹസ്രാണി ബിഭിദുര്വസുധാതലമ് ॥൧-൪൦-
അവരെല്ലാവരും ഭദ്രനെ ആദരത്തോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പിന്നെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലം പൊളിച്ചു.
തതഃ പ്രാഗുത്തരാം ഗത്വാ സാഗരാഃ പ്രഥിതാം ദിശമ് । രോഷാദഭ്യഖനന് സര്വേ പൃഥിവീം സഗരാത്മജാഃ ॥൧-൪൦-
അതിനുശേഷം, അവർ പ്രസിദ്ധമായ വടക്കുപൂർവ ദിശയിലേക്ക് പോയി, സഗരപുത്രന്മാർ കോപത്തോടെ ഭൂമിയെ ഖനനം ചെയ്തു.
തേ തു സര്വേ മഹത്മാനോ ഭിമവേഗാ മഹബലാഃ । ദദൃശുഃ കപിലം തത്ര വാസുദേവം സനാതനമ് ॥൧-൪൦-
അവിടെ ആ മഹാത്മാക്കളായ, ഭയങ്കരശക്തിയുള്ള, വേഗമുള്ള സകലരും, കപിലനെയും ശാശ്വതനായ വാസുദേവനെയും കണ്ടു.
ഹയം ച തസ്യ ദേവസ്യ ചരന്തമവിദൂരതഃ । പ്രഹര്ഷമതുലം പ്രാപ്താഃ സര്വേ തേ രഘുനംദന ॥൧-൪൦-
അവിടെ ദേവനായ കപിലന്റെ അടുത്ത് അശ്വം സഞ്ചരിക്കുന്നതും അവർ കണ്ടു. അപ്പോൾ അവർക്കെല്ലാം അതുല്യമായ സന്തോഷം ഉണ്ടായി.
തേ തം യജ്ഞഹനം ജ്ഞാത്വാ ക്രോധപര്യാകുലേക്ഷണാഃ । ഖനിത്രലാങ്ഗലധരാ നാനാവൃക്ഷശിലാധരാഃ ॥൧-൪൦-
യജ്ഞം നശിപ്പിച്ചവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, കോപത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവപ്പിച്ച്, കയ്യിൽ കുത്തിവാൾ, നങ്ങ്യാരി, വിവിധ മരക്കൊമ്പുകളും കല്ലുകളും എടുത്ത് അവർ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.
അഭ്യധാവന്ത സംക്രുദ്ധാസ്തിഷ്ഠ തിഷ്ഠേതി ചാബ്രുവന് । അസ്മാകം ത്വം ഹി തുരഗം യജ്ഞിയം ഹൃതവാനസി ॥൧-൪൦-
അവരെല്ലാവരും കോപത്തോടെ ഓടിച്ചെന്നു, 'നിൽക്കു, നിൽക്കു! ഞങ്ങളുടെ യജ്ഞത്തിനുള്ള കുതിര നീ മോഷ്ടിച്ചുവല്ലോ!' എന്ന് വിളിച്ചു.
ദുര്മേധസ്ത്വം ഹി സംപ്രാപ്താന് വിദ്ധി നഃ സഗരാത്മജാന് । ശ്രുത്വാ തദ്വചനം തേഷാം കപിലോ രഘുനന്ദന ॥൧-൪൦-
'നീ ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനാണ്! ഞങ്ങൾ സഗരന്റെ പുത്രന്മാരാണ്, ഇപ്പോൾ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക!' എന്നിങ്ങനെ അവർ പറഞ്ഞു. രഘുനന്ദനാ, അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കപിലൻ—
രോഷേണ മഹതാവിഷ്ടോ ഹുംകാരമകരോത് തദാ । തതസ്തേനാപ്രമേയേണ കപിലേന മഹാത്മനാ । ഭസ്മരാശീകൃതാഃ സര്വേ കാകുത്സ്ഥ സഗരാത്മജാഃ ॥൧-൪൦-
മഹാ കോപത്തിൽ ആകി, കപിലൻ ഒരു വലിയ ഹൂം എന്ന ശബ്ദം ഉച്ചരിച്ചു. അതിനാൽ, അളവുകിട്ടാത്ത ശക്തിയുള്ള മഹാത്മാവായ കപിലൻ സഗരപുത്രന്മാരെ എല്ലാം കാക്കുത്ഥനേ, ചാരായി മാറ്റി.
thumb|ഏകചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ഏകചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ ബാലകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിയൊന്നാം സര്ഗം കേൾക്കുക.
പുത്രാംശ്ചിരഗതാഞ്ജ്ഞാത്വാ സഗരോ രഘുനന്ദന । നപ്താരമബ്രവീദ് രാജാ ദീപ്യമാനം സ്വതേജസാ ॥൧-൪൧-
പുത്രന്മാർ ദീർഘകാലമായി തിരികെ വരാത്തത് അറിഞ്ഞ സഗരൻ, രഘുനന്ദനാ, തന്റെ തേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കുന്ന മകനായ മകനെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
ശൂരശ്ച കൃതവിദ്യശ്ച പൂര്വൈസ്തുല്യോഽസി തേജസാ । പിതൄണാം ഗതിമന്വിച്ഛ യേന ചാശ്വോഽപവാഹിതഃ ॥൧-൪൧-
'നീ ധൈര്യശാലിയും, വിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യവും, പൂർവികന്മാരെപ്പോലെയുള്ള തേജസ്സും ഉള്ളവനുമാണ്. അശ്വം എവിടെ കൊണ്ടുപോയെന്നു കണ്ടെത്താൻ, പിതാക്കന്മാർ പോയ വഴിയെ നീ അന്വേഷിക്കണം.'
അന്തര്ഭൌമാനി സത്ത്വാനി വീര്യവന്തി മഹാന്തി ച । തേഷാം തു പ്രതിഘാതാര്ഥം സാസിം ഗൃഹ്ണീഷ്വ കാര്മുകമ് ॥൧-൪൧-
'ഭൂമിയുടെ അകത്തുള്ള ജീവികൾ ശക്തിയും വലിപ്പവും ഉള്ളവരാണ്. അവരിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാൻ, നീ വാൾയും വില്ലും കൈവശം എടുക്കണം.'
അഭിവാദ്യാഭിവാദ്യാംസ്ത്വം ഹത്വാ വിഘ്നകരാനപി । സിദ്ധാര്ഥഃ സംനിവര്തസ്വ മമ യജ്ഞസ്യ പാരഗഃ ॥൧-൪൧-
'ആദരയോഗ്യരായവരെ ആദരിച്ച്, തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നവരെ തോല്പിച്ച്, എന്റെ യജ്ഞം വിജയകരമായി പൂർത്തിയാക്കി, നീ വിജയത്തോടെ തിരികെ വരണം.'