സ ഹി ദേശോ നരവ്യാഘ്ര പ്രശസ്തോ യജ്ഞകര്മണി । തസ്യാശ്വചര്യാം കാകുത്സ്ഥ ദൃഢധന്വാ മഹാരഥഃ ॥൧-൩൯-
മനുഷ്യരിൽ സിംഹമായവനേ, ആ പ്രദേശം യജ്ഞങ്ങൾക്കായി വളരെ പ്രശസ്തമാണ്. അവിടെ കാകുത്സ്ഥാ, മഹാശക്തിയുള്ള അംശുമാൻ സഗരന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം യജ്ഞശ്വത്തെ കാത്തു നോക്കുകയായിരുന്നു.
അംശുമാനകരോത് താത സഗരസ്യ മതേ സ്ഥിതഃ । തസ്യ പര്വണി തം യജ്ഞം യജമാനസ്യ വാസവഃ ॥൧-൩൯-
അവിടെ ആ യജ്ഞസമയത്ത്, ഇന്ദ്രൻ ഒരു രാക്ഷസി രൂപം ധരിച്ച് യജമാനന്റെ കുതിരയെ മോഷ്ടിച്ചു.
രാക്ഷസീം തനുമാസ്ഥായ യജ്ഞിയാശ്വമപാഹരത് । ഹ്രിയമാണേ തു കാകുത്സ്ഥ തസ്മിന്നശ്വേ മഹാത്മനഃ ॥൧-൩൯-
കാകുത്സ്ഥാ, ആ മഹാത്മാവിന്റെ യജ്ഞകുതിരയെ അപ്രത്യക്ഷമാക്കുമ്പോൾ—
ഉപാധ്യായഗണാഃ സര്വേ യജമാനമഥാബ്രുവന് । അയം പര്വണി വേഗേന യജ്ഞിയാശ്വോഽപനീയതേ ॥൧-൩൯-
അപ്പോൾ എല്ലാ ഉപാധ്യായന്മാരും യജമാനനോടു പറഞ്ഞു: 'യജ്ഞത്തിനുള്ള കുതിരയെ ഇപ്പോൾ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുപോകുന്നു.'
ഹര്താരം ജഹി കാകുത്സ്ഥ ഹയശ്ചൈവോപനീയതാമ് । യജ്ഞച്ഛിദ്രം ഭവത്യേതത് സര്വേഷാമശിവായ നഃ ॥൧-൩൯-
'കാകുത്സ്ഥൻമാരുടെ സന്തതിയായ രാജകുമാരാ, കുതിരയെ കവർന്നവനെ കൊല്ലൂ, കുതിരയെ തിരികെ കൊണ്ടുവാ; ഇല്ലെങ്കിൽ ഈ യജ്ഞത്തിൽ ഒരു ദോഷം വരും, അതു എല്ലാവർക്കും അനിഷ്ടം വരുത്തും.'
തത് തഥാ ക്രിയതാം രാജന് യജ്ഞോച്ഛിദ്രഃ കൃതോ ഭവേത് । സോപാധ്യായവചഃ ശ്രുത്വാ തസ്മിന് സദസി പാര്ഥിവഃ ॥൧-൩൯-
'അങ്ങനെ ചെയ്യണം രാജാവേ, യജ്ഞം അപൂർണ്ണമായി പോകാതിരിക്കാൻ.' ഉപാധ്യായന്മാരുടെ ഈ വാക്കുകൾ ആ സഭയിൽ രാജാവു കേട്ടു—
ഷഷ്ടിം പുത്രസഹസ്രാണി വാക്യമേതദുവാച ഹ । ഗതിം പുത്രാ ന പശ്യാമി രക്ഷസാം പുരുഷര്ഷഭാഃ ॥൧-൩൯-
അവൻ തന്റെ അറുപതിനായിരം മക്കളോടു പറഞ്ഞു: 'മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നിങ്ങൾക്ക് ഞാൻ മറ്റൊരു മാർഗം കാണുന്നില്ല, ദാനവന്മാരെ പിന്തുടരുക മാത്രമാണ്.'
മന്ത്രപൂതൈര്മഹാഭാഗൈരാസ്ഥിതോ ഹി മഹാക്രതുഃ । തദ് ഗച്ഛത വിചിന്വധ്വം പുത്രകാ ഭദ്രമസ്തു വഃ ॥൧-൩൯-
'മന്ത്രശുദ്ധിയോടെ മഹായജ്ഞത്തിൽ ഞാൻ പങ്കാളിയാകുന്നു, മഹാഭാഗ്യശാലികളായ ഉപാധ്യായന്മാരും കൂടെ ഉണ്ട്. അതുകൊണ്ട്, മക്കളേ, നിങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും അന്വേഷിക്കൂ. നിങ്ങൾക്ക് എല്ലാ ഭദ്രതയും ഉണ്ടാകട്ടെ.'
സമുദ്രമാലിനീം സര്വാം പൃഥിവീമനുഗച്ഛഥ । ഏകൈകം യോജനം പുത്രാ വിസ്താരമഭിഗച്ഛത ॥൧-൩൯-
'സമുദ്രം ചുറ്റിയിരിക്കുന്ന ഭൂമിയെ മുഴുവനും അന്വേഷിക്കൂ, ഓരോരുത്തരും ഒരു യോഗന വീതി വീതം തിരയണം.'
യാവത് തുരഗസംദര്ശസ്താവത് ഖനത മേദിനീമ് । തമേവ ഹയഹര്താരം മാര്ഗമാണാ മമാജ്ഞയാ ॥൧-൩൯-
'കുതിരയുടെ പാദമുദ്രകൾ കാണുന്നിടവരെ ഭൂമിയെ തുഴയൂ, കുതിരയെ കവർന്നവനെ എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അന്വേഷിക്കൂ.'
ദീക്ഷിതഃ പൌത്രസഹിതഃ സോപാധ്യായഗണസ്ത്വഹമ് । ഇഹ സ്ഥാസ്യാമി ഭദ്രം വോ യാവത് തുരഗദര്ശനമ് ॥൧-൩൯-
'ഞാൻ, ദീക്ഷയേറ്റവനും, മക്കളും ഉപാധ്യായന്മാരും കൂടെ, കുതിരയെ കണ്ടെത്തുന്നതുവരെ ഇവിടെ തന്നെ കാത്തിരിക്കും. നിങ്ങൾക്ക് ഭദ്രതയുണ്ടാകട്ടെ.'
തേ സര്വേ ഹൃഷ്ടമനസോ രാജപുത്രാ മഹാബലാഃ । ജഗ്മുര്മഹീതലം രാമ പിതുര്വചനയന്ത്രിതാഃ ॥൧-൩൯-
അവരുടെ അച്ഛന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച്, ആ മഹാബലശാലികളും സന്തോഷത്തോടും കൂടെ രാജകുമാരന്മാർ ഭൂമിയിൽ യാത്ര തിരിച്ചു.
ഗത്വാ തു പൃഥിവീം സര്വാമദൃഷ്ട്വാ തം മഹാബലാഃ । യോജനായാമവിസ്താരമേകൈകോ ധരണീതലമ് । ബിഭിദുഃ പുരുഷവ്യാഘ്രാ വജ്രസ്പര്ശസമൈര്ഭുജൈഃ ॥൧-൩൯-
ഭൂമിയെ മുഴുവനും തിരഞ്ഞിട്ടും കുതിരയെ കണ്ടില്ലെങ്കിൽ, ആ മഹാബലശാലികൾ ഓരോരുത്തരും ഒരു യോഗന വീതി വീതം ഭൂമിയെ തകർത്ത്, ഇടിമിന്നലുപോലെയുള്ള ഭുജങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമിയെ പൊളിച്ചു, മഹാമനുഷ്യരേ.
ശൂലൈരശനികല്പൈശ്ച ഹലൈശ്ചാപി സുദാരുണൈഃ । ഭിദ്യമാനാ വസുമതീ നനാദ രഘുനന്ദന ॥൧-൩൯-
ഇടിമിന്നലുപോലെയുള്ള കുന്തങ്ങളും ഭയങ്കരമായ ഉഴുന്നുകളും കൊണ്ട് ഭൂമിയെ തുരന്നപ്പോൾ, ഭൂമി മുഴുവൻ ഗർജിച്ചു, രഘുനന്ദനാ.
നാഗാനാം വധ്യമാനാനാമസുരാണാം ച രാഘവ । രാക്ഷസാനാം ദുരാധര്ഷം സത്ത്വാനാം നിനദോഽഭവത് ॥൧-൩൯-
ആ ശബ്ദം, ആനകളെയും അസുരന്മാരെയും ഭയങ്കരമായ രാക്ഷസന്മാരെയും കൊല്ലുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദംപോലെയായിരുന്നു, രാഘവാ.
യോജനാനാം സഹസ്രാണി ഷഷ്ടിം തു രഘുനന്ദന । ബിഭിദുര്ധരണീം രാമ രസാതലമനുത്തമമ് ॥൧-൩൯-
രഘുനന്ദനാ, അറുപതിനായിരം യോഗന ദൂരം ഭൂമിയെ തകർത്ത്, അവർ രസാതലത്തിലെ അതുല്യമായ പ്രദേശം വരെ എത്തി, രാമാ.
ഏവം പര്വതസംബാധം ജമ്ബൂദ്വീപം നൃപാത്മജാഃ । ഖനന്തോ നൃപശാര്ദൂല സര്വതഃ പരിചക്രമുഃ ॥൧-൩൯-
പർവ്വതങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ജംബൂദ്വീപം മുഴുവൻ രാജകുമാരന്മാർ എല്ലായിടത്തും തുരന്ന് തിരഞ്ഞു, രാജശാർദൂലാ.
തതോ ദേവാഃ സഗന്ധര്വാഃ സാസുരാഃ സഹപന്നഗാഃ । സമ്ഭ്രാന്തമനസഃ സര്വേ പിതാമഹമുപാഗമന് ॥൧-൩൯-
അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും അസുരന്മാരും പന്നഗന്മാരും എല്ലാവരും ഭയത്താൽ മനസ്സു കലങ്ങിയവരായി പിതാമഹനോടു സമീപിച്ചു.
തേ പ്രസാദ്യ മഹാത്മാനം വിഷണ്ണവദനാസ്തദാ । ഊചുഃ പരമസംത്രസ്താഃ പിതാമഹമിദം വചഃ ॥൧-൩൯-
അവർ വിഷാദഭാവത്തിൽ മഹാത്മാവിനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി, അതീവ ഭയപ്പെട്ട് പിതാമഹനോടു പറഞ്ഞു:
ഭഗവന് പൃഥിവീ സര്വാ ഖന്യതേ സഗരാത്മജൈഃ ബഹവശ്ച മഹാത്മാനോ വധ്യന്തേ ജലചാരിണഃ ॥൧-൩൯-
'ഭഗവൻ, സഗരന്റെ മക്കൾ ഭൂമിയെ മുഴുവനും തുരന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; ജലത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന മഹാത്മാക്കളും പലരും കൊല്ലപ്പെടുന്നു.'
അയം യജ്ഞഹരോഽസ്മാകമനേനാശ്വോഽപനീയതേ । ഇതി തേ സര്വഭൂതാനി ഹിംസന്തി സഗരാത്മജാഃ ॥൧-൩൯-
'ഈ യജ്ഞത്തിനുള്ള കുതിരയെ ആരോ കൊണ്ടുപോകുന്നു; അതുകൊണ്ട് സഗരന്റെ മക്കൾ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും ഹാനി ചെയ്യുന്നു.'
thumb|ചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ശ്രീമദ് വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ബാലകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്താമത്തെ സർഗം കേൾക്കൂ.
ദേവതാനാം വചഃ ശ്രുത്വാ ഭഗവാന് വൈ പിതാമഹഃ । പ്രത്യുവാച സുസംത്രസ്താന് കൃതാന്തബലമോഹിതാന് ॥൧-൪൦-
ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, മഹത്വമുള്ള പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവു, മരണശക്തിയിൽ ഭ്രമിച്ചും ഭയപ്പെട്ടും കിടക്കുന്ന അവരെ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
യസ്യേയം വസുധാ കൃത്സ്നാ വാസുദേവസ്യ ധീമതഃ । മഹിഷീ മാധവസ്യൈഷാ സ ഏവ ഭഗവന് പ്രഭുഃ ॥൧-൪൦-
ഈ ഭൂമി മുഴുവനും ധീരനായ വാസുദേവന്റേതാണ്; ഇവൾ മാധവന്റെ ഭാര്യയാണ്; ആ മഹാത്മാവാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭഗവാനും പ്രഭുവും.
കാപിലം രൂപമാസ്ഥായ ധാരയത്യനിശം ധരാമ് । തസ്യ കോപാഗ്നിനാ ദഗ്ധാ ഭവിഷ്യന്തി നൃപാത്മജാഃ ॥൧-൪൦-
കപിലൻ എന്ന രൂപം ധരിച്ച്, അവൻ എപ്പോഴും ഭൂമിയെ താങ്ങുന്നു; അവന്റെ കോപാഗ്നിയിൽ സഗരന്റെ മക്കൾ ദഹിക്കപ്പെടും.
പൃഥിവ്യാശ്ചാപി നിര്ഭേദോ ദൃഷ്ട ഏവ സനാതനഃ । സഗരസ്യ ച പുത്രാണാം വിനാശോ ദീര്ഘദര്ശിനാമ് ॥൧-൪൦-
പഴയകാലം മുതൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഭൂമിയുടെ വിഭജനം കാണപ്പെടും; ദീർഘദർശികളായവർക്ക് സഗരന്റെ മക്കളുടെ നാശവും അറിയാം.
പിതാമഹവചഃ ശ്രുത്വാ ത്രയസ്ത്രിംശദരിംദമാഃ । ദേവാഃ പരമസംഹൃഷ്ടാഃ പുനര്ജഗ്മുര്യഥാഗതമ് ॥൧-൪൦-
പിതാമഹന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, മുപ്പത്തിമൂന്ന് പ്രധാന ദേവന്മാർ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ തിരികെ പോയി.
സഗരസ്യ ച പുത്രാണാം പ്രാദുരാസീന്മഹാസ്വനഃ । പൃഥിവ്യാം ഭിദ്യമാനായാം നിര്ഘാതസമനിസ്വനഃ ॥൧-൪൦-
അപ്പോൾ സഗരന്റെ മക്കളിൽ നിന്ന് വലിയ ഒരു ശബ്ദം ഉയർന്നു; ഭൂമി പിളരുമ്പോൾ, അതൊരു ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു.
തതോ ഭിത്ത്വാ മഹീം സര്വാം കൃത്വാ ചാപി പ്രദക്ഷിണമ് । സഹിതാഃ സാഗരാഃ സര്വേ പിതരം വാക്യമബ്രുവന് ॥൧-൪൦-
പിന്നീട്, മുഴുവൻ ഭൂമിയും തകർത്തു ചുറ്റി നടന്നശേഷം, സഗരന്മാർ എല്ലാവരും ചേർന്ന് തങ്ങളുടെ അച്ഛനോടു പറഞ്ഞു.
പരിക്രാന്താ മഹീ സര്വാ സത്ത്വവന്തശ്ച സൂദിതാഃ । ദേവദാനവരക്ഷാംസി പിശാചോരഗപന്നഗാഃ ॥൧-൪൦-
നാം ഭൂമി മുഴുവനും ചുറ്റി, ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, പിശാചുകൾ, ഉരഗങ്ങൾ, പന്നഗങ്ങൾ എന്നിവരെല്ലാം സംഹരിച്ചിരിക്കുന്നു.