തതസ്തേ ഹരയഃ സര്വേ പ്രാകാരപരിഖാന്തരാത്। നിഷ്ക്രമ്യോദഗ്രസത്ത്വാസ്തു തസ്ഥുരാവിഷ്കൃതം തദാ
അപ്പോൾ ആ ശക്തിയുള്ള കുരങ്ങുകൾ ഒക്കെയും മതിലും കിണറും കടന്ന് പുറത്ത് വന്നു, അവിടെ തുറന്ന നിലയിൽ നിന്നു.
സുഗ്രീവസ്യ പ്രമാദം ച പൂര്വജസ്യാര്ഥമാത്മവാന്। ദൃഷ്ട്വാ ക്രോധവശം വീരഃ പുനരേവ ജഗാമ സഃ
സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധയും മൂത്താന്റെ കാര്യവും ഓർത്ത്, ആത്മസംയമനമുള്ള വീരൻ വീണ്ടും കോപത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.
സ ദീര്ഘോഷ്ണമഹോച്ഛ്വാസഃ കോപസംരക്തലോചനഃ। ബഭൂവ നരശാര്ദൂലഃ സധൂമ ഇവ പാവകഃ
ദീർഘമായ ചൂടുള്ള ശ്വാസവും കോപത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുംകൊണ്ട്, ആ മനുഷ്യസിംഹൻ പുകപൊങ്ങുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ തോന്നി.
ബാണശല്യസ്ഫുരജ്ജിഹ്വഃ സായകാസനഭോഗവാന്। സ്വതേജോവിഷസമ്ഭൂതഃ പഞ്ചാസ്യ ഇവ പന്നഗഃ
അമ്പിന്റെ അഗ്രംപോലെയുള്ള നാവും, വില്ലും അമ്പുകളും കൈവശം, തന്റെ തേജസ്സിൽ നിന്നുള്ള വിഷംപോലുള്ള ശക്തിയും കൊണ്ടു, അഞ്ചു തലകളുള്ള പാമ്പിനെപ്പോലെ അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
സോഽങ്ഗദം രോഷതാമ്രാക്ഷഃ സംദിദേശ മഹായശാഃ। സുഗ്രീവഃ കഥ്യതാം വത്സ മമാഗമനമിത്യുത
അപ്പോൾ മഹത്വമുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, കോപത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, അങ്ങടനോട് പറഞ്ഞു: 'കുഞ്ഞേ, സുഗ്രീവനോടു ഞാൻ വന്നതായി അറിയിക്കൂ.'
ഏഷ രാമാനുജഃ പ്രാപ്തസ്ത്വത്സകാശമരിംദമ। ഭ്രാതുര്വ്യസനസംതപ്തോ ദ്വാരി തിഷ്ഠതി ലക്ഷ്മണഃ
'ഇവിടെ രാമന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ, സഹോദരന്റെ ദുഃഖത്തിൽ വേദനയോടെ, നിന്റെ വാതിലിൽ കാത്തു നിൽക്കുന്നു, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനേ.'
തസ്യ വാക്യം യദി രുചിഃ ക്രിയതാം സാധു വാനര। ഇത്യുക്ത്വാ ശീഘ്രമാഗച്ഛ വത്സ വാക്യമരിംദമ
'അവന്റെ വാക്കുകൾ നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കണം, കുരങ്ങേ. ഇതു പറഞ്ഞ് ഉടൻ വാ, കുഞ്ഞേ, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം.'
ലക്ഷ്മണസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ശോകാവിഷ്ടോഽങ്ഗദോഽബ്രവീത്। പിതുഃ സമീപമാഗമ്യ സൌമിത്രിരയമാഗതഃ
ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അങ്ങടൻ പറഞ്ഞു: 'സൗമിത്രൻ എന്റെ അച്ഛന്റെ അടുത്ത് എത്തി ഇവിടെ വന്നു.'
അഥാങ്ഗദസ്തസ്യ സുതീവ്രവാചാ സമ്ഭ്രാന്തഭാവഃ പരിദീനവക്ത്രഃ। നിര്ഗത്യ പൂര്വം നൃപതേസ്തരസ്വീ തതോ രുമായാശ്ചരണൌ വവന്ദേ
അപ്പോൾ അങ്ങടൻ, അത്യന്തം കടുപ്പമുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ട്, വിഷമവും ഭയവും നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ വേഗത്തിൽ ചെന്നു, പിന്നെ റുമയുടെ കാലിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചു.
സംഗൃഹ്യ പാദൌ പിതുരുഗ്രതേജാ ജഗ്രാഹ മാതുഃ പുനരേവ പാദൌ। പാദൌ രുമായാശ്ച നിപീഡയിത്വാ നിവേദയാമാസ തതസ്തദര്ഥമ്
ശക്തിയുള്ള അങ്ങടൻ അച്ഛന്റെ കാലിൽ പിടിച്ചു, പിന്നെ അമ്മയുടെ കാലിലും പിടിച്ചു, റുമയുടെ കാലും ചേർത്തു പിടിച്ച്, അവർക്കു ആ കാര്യം അറിയിച്ചു.
സ നിദ്രാക്ലാന്തസംവീതോ വാനരോ ന വിബുദ്ധവാന്। ബഭൂവ മദമത്തശ്ച മദനേന ച മോഹിതഃ
അവൻ ഉറക്കത്തിലും ക്ഷീണത്തിലും മൂടപ്പെട്ട് ഉണരാതെ കിടന്നു; മദ്യം കുടിച്ച് മയങ്ങി, മോഹത്തിൽ ആകയായിരുന്നു.
തതഃ കിലകിലാം ചക്രുര്ലക്ഷ്മണം പ്രേക്ഷ്യ വാനരാഃ। പ്രസാദയന്തസ്തം ക്രുദ്ധം ഭയമോഹിതചേതസഃ
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട കുരങ്ങുകൾ ഭയത്താൽ മനസ്സു കുഴഞ്ഞ്, അവനെ ശാന്തിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു, വലിയ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി.
തേ മഹൌഘനിഭം ദൃഷ്ട്വാ വജ്രാശനിസമസ്വനമ്। സിംഹനാദം സമം ചക്രുര്ലക്ഷ്മണസ്യ സമീപതഃ
ലക്ഷ്മണന്റെ ഗംഭീരമായ, ഇടിമിന്നലുപോലുള്ള ശബ്ദം കേട്ട്, അവർ ഒറ്റക്കെട്ടായി സിംഹംപോലുള്ള ഒരു ഗർജ്ജനം അവന്റെ അടുത്ത് ഉയർത്തി.
തേന ശബ്ദേന മഹതാ പ്രത്യബുധ്യത വാനരഃ। മദവിഹ്വലതാമ്രാക്ഷോ വ്യാകുലഃ സ്രഗ്വിഭൂഷണഃ
ആ വലിയ ശബ്ദം കേട്ട്, മദത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നും അലമുറയിലും അലങ്കാരങ്ങളിലും അലങ്കരിച്ച കുരങ്ങൻ ഉണർന്നു.
അഥാങ്ഗദവചഃ ശ്രുത്വാ തേനൈവ ച സമാഗതൌ। മന്ത്രിണൌ വാനരേന്ദ്രസ്യ സമ്മതോദാരദര്ശനൌ
അങ്കദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടതിനു ശേഷം, അതേ സമയം അവൻ എത്തിയതോടെ, വാനരരാജാവിന്റെ പ്രശസ്തരും മഹത്തായും കാണപ്പെടുന്ന രണ്ടു മന്ത്രിമാർ ഒരുമിച്ചു ചേർന്നു.
പ്ലക്ഷശ്ചൈവ പ്രഭാവശ്ച മന്ത്രിണാവര്ഥധര്മയോഃ। വക്തുമുച്ചാവചം പ്രാപ്തം ലക്ഷ്മണം തൌ ശശംസതുഃ
പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും, അർത്ഥവും ധർമ്മവും നന്നായി അറിയുന്ന മന്ത്രിമാർ, പല കാര്യങ്ങൾ പറയാൻ എത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ വിവരം അറിയിച്ചു.
പ്രസാദയിത്വാ സുഗ്രീവം വചനൈഃ സാര്ഥനിശ്ചിതൈഃ। ആസീനം പര്യുപാസീനൌ യഥാ ശക്രം മരുത്പതിമ്
നന്നായി ആലോചിച്ച വാക്കുകൾ കൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ ശമിപ്പിച്ച ശേഷം, അവർ അവന്റെ അടുത്ത് ഇരുന്നു, മാരുതന്മാർ ഇന്ദ്രന്റെ അടുത്ത് ഇരിക്കുന്നതുപോലെ.
സത്യസംധൌ മഹാഭാഗൌ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ। മനുഷ്യഭാവം സമ്പ്രാപ്തൌ രാജ്യാര്ഹൌ രാജ്യദായിനൌ
സത്യനിഷ്ഠരും മഹത്വമുള്ളവരുമായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും, മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, രാജ്യം ഭരിക്കാൻ യോഗ്യരും രാജ്യം നൽകാൻ ശേഷിയുള്ളവരുമാണ്.
തയോരേകോ ധനുഷ്പാണിര്ദ്വാരി തിഷ്ഠതി ലക്ഷ്മണഃ। യസ്യ ഭീതാഃ പ്രവേപന്തോ നാദാന് മുഞ്ചന്തി വാനരാഃ
അവരിൽ ഒരാൾ, അഥവാ ലക്ഷ്മണൻ, വില്ലേന്തി വാതിലിൽ നില്ക്കുന്നു; അവനെ കണ്ടു വാനരങ്ങൾ ഭയപ്പെട്ട് വിറയച്ച് ഒരു ശബ്ദവും ചെയ്യാൻ ധൈര്യമില്ല.
സ ഏഷ രാഘവഭ്രാതാ ലക്ഷ്മണോ വാക്യസാരഥിഃ। വ്യവസായരഥഃ പ്രാപ്തസ്തസ്യ രാമസ്യ ശാസനാത്
ഇവൻ രാഘവന്റെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനാണ്, വാക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
അയം ച തനയോ രാജംസ്താരായാ ദയിതോഽങ്ഗദഃ। ലക്ഷ്മണേന സകാശം തേ പ്രേഷിതസ്ത്വരയാനഘ
രാജാവേ, ഇതാണ് താരയുടെ പ്രിയപുത്രനും നിന്റെ മകനുമായ അങ്കദൻ; അവനെ ലക്ഷ്മണൻ വേഗത്തിൽ നിന്നെ കാണാൻ അയച്ചിരിക്കുന്നു, കുഴപ്പമില്ലാത്തവനേ.
സോഽയം രോഷപരീതാക്ഷോ ദ്വാരി തിഷ്ഠതി വീര്യവാന്। വാനരാന് വാനരപതേ ചക്ഷുഷാ നിര്ദഹന്നിവ
കോപം കണ്ണിൽ നിറഞ്ഞ്, ധൈര്യശാലിയായ അവൻ വാതിലിൽ നില്ക്കുന്നു; വാനരരാജാവേ, അവൻ കാഴ്ചകൊണ്ട് തന്നെ വാനരങ്ങളെ കത്തിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
തസ്യ മൂര്ധ്നാ പ്രണാമം ത്വം സപുത്രഃ സഹബാന്ധവഃ। ഗച്ഛ ശീഘ്രം മഹാരാജ രോഷോ ഹ്യദ്യോപശാമ്യതാമ്
മഹാരാജാവേ, നീയും നിന്റെ മകനും ബന്ധുക്കളുമൊത്ത് വേഗം പോയി അവന്റെ മുമ്പിൽ തലകൂന്തി നമസ്കരിക്കണം, അങ്ങനെ അവന്റെ കോപം ഇന്ന് ശമിക്കും.
യഥാ ഹി രാമോ ധര്മാത്മാ തത്കുരുഷ്വ സമാഹിതഃ। രാജംസ്തിഷ്ഠ സ്വസമയേ ഭവ സത്യപ്രതിശ്രവഃ
രാമൻ എങ്ങനെ ധാർമ്മികനാണോ, അതുപോലെ നീയും ഉറച്ച മനസ്സോടെ പ്രവർത്തിക്കണം, രാജാവേ; നിന്റെ വാഗ്ദാനം പാലിച്ച് കർത്തവ്യത്തിൽ ഉറപ്പുള്ളവനാവുക.
thumb|ദ്വാത്രിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ദ്വാത്രിംശഃ സര്ഗഃ ॥൪-
മഹത്വമുള്ള വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ കിഷ്കിന്ദാകാണ്ഡത്തിലെ മുപ്പത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗം കേൾക്കുക.
അങ്ഗദസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ സുഗ്രീവഃ സചിവൈഃ സഹ। ലക്ഷ്മണം കുപിതം ശ്രുത്വാ മുമോചാസനമാത്മവാന്
അങ്കദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സുഗ്രീവൻ, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം, ലക്ഷ്മണൻ കോപിതനാണെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ, മനസ്സിൽ സ്ഥിരതയോടെ ഇരിപ്പിൽ നിന്നുയർന്നു.
സ ച താനബ്രവീദ് വാക്യം നിശ്ചിത്യ ഗുരുലാഘവമ്। മന്ത്രജ്ഞാന് മന്ത്രകുശലോ മന്ത്രേഷു പരിനിഷ്ഠിതഃ
അവൻ കാര്യത്തിന്റെ ഗുരുത്വവും ലഘുത്വവും ആലോചിച്ച്, മന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും ഉപദേശത്തിൽ നിപുണരെയും അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
ന മേ ദുര്വ്യാഹൃതം കിംചിന്നാപി മേ ദുരനുഷ്ഠിതമ്। ലക്ഷ്മണോ രാഘവഭ്രാതാ ക്രുദ്ധഃ കിമിതി ചിന്തയേ
ഞാൻ ഒരിക്കലും തെറ്റായി സംസാരിച്ചിട്ടില്ല, തെറ്റായി പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുമില്ല; എങ്കിലും രാഘവന്റെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ കോപിതനാകുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണെന്ന് ഞാൻ ആലോചിക്കുന്നു.
അസുഹൃദ്ഭിര്മമാമിത്രൈര്നിത്യമന്തരദര്ശിഭിഃ। മമ ദോഷാനസമ്ഭൂതാന് ശ്രാവിതോ രാഘവാനുജഃ
എന്റെ ശത്രുക്കൾ, എപ്പോഴും എനിക്കെതിരായി ശ്രദ്ധയോടെ ഇരിക്കുന്നവർ, എന്റെ ഭാഗത്ത് നിന്നല്ലാത്ത കുറ്റങ്ങൾ രാഘവന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണന്റെ ചെവിയിൽ എത്തിച്ചിരിക്കണം.
അത്ര താവദ് യഥാബുദ്ധിഃ സര്വൈരേവ യഥാവിധി। ഭാവസ്യ നിശ്ചയസ്താവദ് വിജ്ഞേയോ നിപുണം ശനൈഃ
ഇവിടെ, ഓരോരുത്തരുടെയും ബുദ്ധിക്ക് അനുസരിച്ച്, വിധിപ്രകാരം, കാര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്ഥിതി സൂക്ഷ്മമായി മനസ്സിലാക്കണം.