വിലീയമാനൈര്വിഹഗൈര്നിമീലദ്ഭിശ്ച പങ്കജൈഃ। വികസന്ത്യാ ച മാലത്യാ ഗതോഽസ്തം ജ്ഞായതേ രവിഃ
പക്ഷികൾ മടക്കിയിരിക്കുന്നു, താമരപ്പൂക്കൾ അടച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ മല്ലിക പൂക്കൾ വിരിയുന്നു. ഇതൊക്കെയും കണ്ടാൽ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചതാണെന്ന് മനസ്സിലാവുന്നു.
വൃത്താ യാത്രാ നരേന്ദ്രാണാം സേനാ പഥ്യേവ വര്തതേ। വൈരാണി ചൈവ മാര്ഗാശ്ച സലിലേന സമീകൃതാഃ
രാജാക്കന്മാരുടെ യാത്രകൾ അവസാനിച്ചു, സൈന്യങ്ങൾ വഴികളിൽ തന്നെ നിൽക്കുന്നു. വൈരങ്ങളും വഴികളും മഴവെള്ളം കൊണ്ട് ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുന്നു.
മാസി പ്രൌഷ്ഠപദേ ബ്രഹ്മ ബ്രാഹ്മണാനാം വിവക്ഷതാമ്। അയമധ്യായസമയഃ സാമഗാനാമുപസ്ഥിതഃ
ഭദ്രപദ മാസത്തിൽ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ വേദപാരായണം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സമയവും, സാമഗാനങ്ങൾ പാടാനുള്ള സമയവും എത്തിയിരിക്കുന്നു.
നിവൃത്തകര്മായതനോ നൂനം സംചിതസംചയഃ। ആഷാഢീമഭ്യുപഗതോ ഭരതഃ കോസലാധിപഃ
നിശ്ചയമായും, കോസലരാജാവ് ഭരതൻ തന്റെ കര്മ്മങ്ങൾ അവസാനിപ്പിച്ച് സമ്പത്ത് ശേഖരിച്ച്, ഇപ്പോൾ ആഷാഢ മാസത്തിലേക്ക് കടന്നിരിക്കുകയാണ്.
നൂനമാപൂര്യമാണായാഃ സരയ്വാ വര്ധതേ രയഃ। മാം സമീക്ഷ്യ സമായാന്തമയോധ്യായാ ഇവ സ്വനഃ
നിശ്ചയമായും, ശരയു നദി നിറയുമ്പോൾ അതിന്റെ ഒഴുക്ക് ശക്തമാകുന്നു. അതിന്റെ ശബ്ദം ഞാൻ തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ അയോധ്യയുടെ ശബ്ദം പോലെ തോന്നുന്നു.
ഇമാഃ സ്ഫീതഗുണാ വര്ഷാഃ സുഗ്രീവഃ സുഖമശ്നുതേ। വിജിതാരിഃ സദാരശ്ച രാജ്യേ മഹതി ച സ്ഥിതഃ
സുഗ്രീവൻ, ധാരാളം ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് ഭാര്യയെ വീണ്ടും പ്രാപിച്ച് വലിയ രാജ്യം ഭരിച്ച് സുഖമായി ജീവിക്കുന്നു.
അഹം തു ഹൃതദാരശ്ച രാജ്യാച്ച മഹതശ്ച്യുതഃ। നദീകൂലമിവ ക്ലിന്നമവസീദാമി ലക്ഷ്മണ
എന്നാൽ ഞാൻ, ലക്ഷ്മണ, ഭാര്യയെ നഷ്ടപ്പെടുത്തി, വലിയ രാജ്യം വിട്ടു, വെള്ളം കൊണ്ട് തകർന്ന നദിക്കരയുപോലെ തളർന്നു പോകുന്നു.
ശോകശ്ച മമ വിസ്തീര്ണോ വര്ഷാശ്ച ഭൃശദുര്ഗമാഃ। രാവണശ്ച മഹാഞ്ഛത്രുരപാരഃ പ്രതിഭാതി മേ
എന്റെ ദുഃഖം അതീവ വലുതാണ്, മഴക്കാലം കടക്കാൻ വളരെ പ്രയാസമാണ്, രാവണൻ എന്ന മഹാശത്രു അതിരില്ലാത്തവനായി എന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
അയാത്രാം ചൈവ ദൃഷ്ട്വേമാം മാര്ഗാംശ്ച ഭൃശദുര്ഗമാന്। പ്രണതേ ചൈവ സുഗ്രീവേ ന മയാ കിംചിദീരിതമ്
ഈ കാലം യാത്രയ്ക്ക് അനുയോജ്യമല്ലെന്നും വഴികൾ കടക്കാൻ വളരെ പ്രയാസമാണെന്നും കണ്ടപ്പോൾ, തലകുനിഞ്ഞ സുഗ്രീവനോട് ഞാൻ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
അപി ചാപി പരിക്ലിഷ്ടം ചിരാദ് ദാരൈഃ സമാഗതമ്। ആത്മകാര്യഗരീയസ്ത്വാദ് വക്തും നേച്ഛാമി വാനരമ്
കൂടാതെ, ഏറെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ഇപ്പോഴാണ് സുഗ്രീവൻ ഭാര്യയെ വീണ്ടും കണ്ടത്. എന്റെ കാര്യത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുള്ളതിനാൽ, ഞാൻ വാനരനോട് പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
സ്വയമേവ ഹി വിശ്രമ്യ ജ്ഞാത്വാ കാലമുപാഗതമ്। ഉപകാരം ച സുഗ്രീവോ വേത്സ്യതേ നാത്ര സംശയഃ
സ്വയം വിശ്രമിച്ച് സമയമെത്തിയെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയാൽ, സുഗ്രീവൻ തന്റെ കടമ ഓർക്കും. ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല.
തസ്മാത് കാലപ്രതീക്ഷോഽഹം സ്ഥിതോഽസ്മി ശുഭലക്ഷണ। സുഗ്രീവസ്യ നദീനാം ച പ്രസാദമഭികാംക്ഷയന്
അതുകൊണ്ട്, ഭാഗ്യശാലിയായവനേ, ഞാൻ ശരിയായ സമയത്തിനായി കാത്തിരിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെയും നദികളുടെയും അനുകൂലത ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഉപകാരേണ വീരോ ഹി പ്രതീകാരേണ യുജ്യതേ। അകൃതജ്ഞോഽപ്രതികൃതോ ഹന്തി സത്ത്വവതാം മനഃ
സഹായം ലഭിച്ചവൻ അതിന് മറുപടി നൽകേണ്ടതാണല്ലോ; നന്ദിയില്ലാത്തവനും മറുപടി കൊടുക്കാത്തവനും സത്പുരുഷന്മാരുടെ മനസ്സിന് വേദന നൽകുന്നു.
അഥൈവമുക്തഃ പ്രണിധായ ലക്ഷ്മണഃ കൃതാഞ്ജലിസ്തത് പ്രതിപൂജ്യ ഭാഷിതമ്। ഉവാച രാമം സ്വഭിരാമദര്ശനം പ്രദര്ശയന് ദര്ശനമാത്മനഃ ശുഭമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുകേട്ട ശേഷം, ലക്ഷ്മണൻ കൈകൾ കൂട്ടി ആ വാക്കുകൾ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു, തന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന്റെ ശുഭത്വം കാണിച്ച് രാമനോടു പറഞ്ഞു.
യദുക്തമേതത് തവ സര്വമീപ്സിതം നരേന്ദ്ര കര്താ നചിരാദ്ധരീശ്വരഃ। ശരത്പ്രതീക്ഷഃ ക്ഷമതാമിമം ഭവാന് ജലപ്രപാതം രിപുനിഗ്രഹേ ധൃതഃ
രാജാവേ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതെല്ലാം നിങ്ങളുടെ ആഗ്രഹമാണ്; വാനരരാജാവു ഉടൻ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കും. ഈ മഴക്കാലം ക്ഷമയോടെ കാത്തിരിക്കണം, ശത്രുവിനെ ജയിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പോടെ ഇരിക്കുക.
thumb|ഏകോനത്രിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ഏകോനത്രിംശഃ സര്ഗഃ ॥൪-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപത്തൊമ്പതാമത്തെ സർഗം കേൾക്കൂ.
സമീക്ഷ്യ വിമലം വ്യോമ ഗതവിദ്യുദ്ബലാഹകമ്। സാരസാകുലസംഘുഷ്ടം രമ്യജ്യോത്സ്നാനുലേപനമ്
മിന്നലോ മേഘങ്ങളോ ഇല്ലാത്ത വൃത്തിയുള്ള ആകാശവും, സാരസപ്പക്ഷികളുടെ ശബ്ദം നിറഞ്ഞതും, മനോഹരമായ ചന്ദ്രപ്രകാശം പകർന്നതുമായ ആ കാഴ്ച കണ്ടു,
സമൃദ്ധാര്ഥം ച സുഗ്രീവം മന്ദധര്മാര്ഥസംഗ്രഹമ്। അത്യര്ഥം ചാസതാം മാര്ഗമേകാന്തഗതമാനസമ്
സുഗ്രീവൻ തന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ സമ്പന്നനായി, ധർമ്മത്തിലും അർത്ഥത്തിലും മന്ദഗതിയുള്ളവനായി, മനസ്സ് മുഴുവനും സുഖസഞ്ചാരത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞവനായി,
നിവൃത്തകാര്യം സിദ്ധാര്ഥം പ്രമദാഭിരതം സദാ। പ്രാപ്തവന്തമഭിപ്രേതാന് സര്വാനേവ മനോരഥാന്
തന്റെ കാര്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടിയവനായി, സ്ത്രീകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ എപ്പോഴും ലീനനായവനായി, മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാ മോഹങ്ങളും നേടിയവനായി,
സ്വാം ച പത്നീമഭിപ്രേതാം താരാം ചാപി സമീപ്സിതാമ്। വിഹരന്തമഹോരാത്രം കൃതാര്ഥം വിഗതജ്വരമ്
സ്വന്തം പ്രിയഭാര്യയെയും ഇഷ്ടമായ താരയെയും കൂടെവെച്ച്, പകലും രാത്രിയും ആസ്വദിച്ച്, ലക്ഷ്യം നേടിയ, ഉത്കണ്ഠയില്ലാത്തവനായി,
ക്രീഡന്തമിവ ദേവേശം ഗന്ധര്വാപ്സരസാം ഗണൈഃ। മന്ത്രിഷു ന്യസ്തകാര്യം ച മന്ത്രിണാമനവേക്ഷകമ്
ദേവേന്ദ്രൻ ഗന്ധർവന്മാരോടും അപ്സരസ്സുകളോടും കളിക്കുന്നതുപോലെ, മന്ത്രിമാരെല്ലാം കാര്യങ്ങൾ കൈമാറി, അവരുടെ ഉപദേശം കണക്കാക്കാതെയും,
ഉച്ഛിന്നരാജ്യസംദേഹം കാമവൃത്തമിവ സ്ഥിതമ്। നിശ്ചിതാര്ഥോഽര്ഥതത്ത്വജ്ഞഃ കാലധര്മവിശേഷവിത്
രാജ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയങ്ങൾ മാറി, ഇഷ്ടം പോലെ ജീവിച്ച്, ലക്ഷ്യത്തിൽ ഉറപ്പുള്ളവനായി, സമ്പത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയുന്നവനായി, സമയത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകൾ മനസ്സിലാക്കിയവനായി,
പ്രസാദ്യ വാക്യൈര്വിവിധൈര്ഹേതുമദ്ഭിര്മനോരമൈഃ। വാക്യവിദ് വാക്യതത്ത്വജ്ഞം ഹരീശം മാരുതാത്മജഃ
വാക്കിന്റെ അർത്ഥവും രീതി അറിയുന്ന മാരുതപുത്രൻ, മനോഹരവും കാരണപൂർവ്വവുമായ പല വാക്കുകളും ഉപയോഗിച്ച് വാനരരാജാവിനെ സമ്മതിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
ഹിതം തഥ്യം ച പഥ്യം ച സാമധര്മാര്ഥനീതിമത്। പ്രണയപ്രീതിസംയുക്തം വിശ്വാസകൃതനിശ്ചയമ്
ഹിതവും സത്യവും ഉചിതവും, സമം, ധർമ്മം, നയം എന്നിവയോട് ഒത്തുപോകുന്നതും, സ്നേഹവും വിശ്വാസവും നിറഞ്ഞതുമായ വാക്കുകൾ അവിടെ പറഞ്ഞുവെന്ന് അറിയാം.
ഹരീശ്വരമുപാഗമ്യ ഹനൂമാന് വാക്യമബ്രവീത്। രാജ്യം പ്രാപ്തം യശശ്ചൈവ കൌലീ ശ്രീരഭിവര്ധിതാ
ഹനുമാൻ വാനരരാജാവിന്റെ അടുത്ത് ചെന്നു പറഞ്ഞു: 'രാജ്യം ലഭിച്ചു, കീർത്തിയും വർദ്ധിച്ചു, വംശത്തിന്റെ സമ്പത്തും ഉയർന്നു.'
മിത്രാണാം സംഗ്രഹഃ ശേഷസ്തദ് ഭവാന് കര്തുമര്ഹതി। യോ ഹി മിത്രേഷു കാലജ്ഞഃ സതതം സാധു വര്തതേ
ഇപ്പോൾ സുഹൃത്തുക്കളെ ഒന്നിപ്പിക്കാനുള്ള ബാധ്യത മാത്രം ബാക്കി; അതാണ് ഭവാൻ ചെയ്യേണ്ടത്. കാരണം, സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം യുക്തമായ സമയത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും നല്ലവനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
തസ്യ രാജ്യം ച കീര്തിശ്ച പ്രതാപശ്ചാപി വര്ധതേ। യസ്യ കോശശ്ച ദണ്ഡശ്ച മിത്രാണ്യാത്മാ ച ഭൂമിപ। സമാന്യേതാനി സര്വാണി സ രാജ്യം മഹദശ്നുതേ
രാജാവേ, ആരുടെ ധനം, ശിക്ഷ, സുഹൃത്തുക്കൾ, സ്വയം എന്നിവ എല്ലാം ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ രാജ്യം, കീർത്തി, ശക്തി എന്നിവ വളരുന്നു; അത്തരവനാണ് വലിയ രാജ്യം അനുഭവിക്കുന്നത്.
തദ് ഭവാന് വൃത്തസമ്പന്നഃ സ്ഥിതഃ പഥി നിരത്യയേ। മിത്രാര്ഥമഭിനീതാര്ഥം യഥാവത് കര്തുമര്ഹതി
നല്ല പെരുമാറ്റവും സുരക്ഷിതമായ വഴിയും ഉള്ള ഭവാൻ, സുഹൃത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ എടുത്ത ലക്ഷ്യം യുക്തമായി പൂർത്തിയാക്കേണ്ടതാണ്.
സംത്യജ്യ സര്വകര്മാണി മിത്രാര്ഥേ യോ ന വര്തതേ। സമ്ഭ്രമാദ് വികൃതോത്സാഹഃ സോഽനര്ഥൈര്നാവരുധ്യതേ
എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് സുഹൃത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാത്തവനും, ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെടുന്നവനും, ദുർഭാഗ്യങ്ങൾ കൊണ്ട് കീഴടക്കപ്പെടുന്നില്ല.
യോ ഹി കാലവ്യതീതേഷു മിത്രകാര്യേഷു വര്തതേ। സ കൃത്വാ മഹതോഽപ്യര്ഥാന്ന മിത്രാര്ഥേന യുജ്യതേ
സമയമാവശ്യമായ ശേഷം സുഹൃത്തിനുവേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, വലിയ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്താലും, സുഹൃത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം നിറവേറ്റുന്നില്ല.