വാലിയെ കാണാതിരുന്നപ്പോള് എന്റെ മനസ്സില് ഒരു ചിന്ത ഉയര്ന്നു—കോപത്തിലും അശ്രദ്ധയിലും, മറ്റൊരാളുടെ കൈകൊണ്ടു നീ എന്നെ ആക്രമിക്കരുതായിരുന്നു എന്നാണ് ആലോചിച്ചത്. നീ ധര്മധ്വജമായിട്ടും അധര്മത്തിലായവനും, ദുഷ്പ്രവര്ത്തനക്കാരനും, പുറത്ത് പച്ചപുല്ലുകൊണ്ട് മറച്ചിരിക്കുന്ന കിണറുപോലുള്ളവനുമാണ്. നീ സദാചാരിയുടെ വേഷം ധരിച്ച ദുഷ്ടനാണ്, അഗ്നിയെപ്പോലെ അകത്തൊളിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നവന്. നീ ധര്മത്തിന്റെ മുഖാവരണം ധരിച്ചിരിക്കുന്നതിനാല് നിന്നെ തിരിച്ചറിയാന് എനിക്ക് കഴിയുന്നില്ല. നിന്റെ രാജ്യത്തോ നഗരത്തിലോ, എപ്പോഴെങ്കിലും ഞാന് തെറ്റ് ചെയ്താല്, എപ്പോഴും നിന്നെ ഭയപ്പെടുന്നവനാണ് ഞാന്. അങ്ങനെ ഇരിക്കെ, പാപമില്ലാത്ത എന്നെ നീ കൊലപ്പെടുത്തുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? കാട്ടില് ജീവിക്കുന്ന ഒരു വാനരന് എന്നെ, ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച്, ഇവിടെ നിന്നോട് യുദ്ധം ചെയ്യാതെ മറ്റൊരാളുമായി പൊരുതുകയായിരുന്ന എന്നെ, നീ കൊല്ലുകയാണല്ലോ. മനുഷ്യരില് ശ്രേഷ്ഠനായ രാജകുമാരനായ നീ, ധര്മത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങള് പ്രകടമായവനാണ്. ധീരനും മനസ്സില് സംശയമില്ലാത്തവനുമായ യോദ്ധാവിന്റെ വംശത്തില് ജനിച്ചവന്, ധര്മത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങള് മറവിയായി ഉപയോഗിച്ച് ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തികള് ചെയ്യുമോ? നീ രാഘവകുലത്തില് ജനിച്ച, ധര്മത്തിന് പ്രസിദ്ധനായവനാണ്. അങ്ങനെയിരിക്കെ, മഹാനായി കാണപ്പെടുന്ന നീയീ അയോഗ്യമായ പ്രവൃത്തികള് ചെയ്യുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? സമാധാനവും ദാനവും ക്ഷമയും സത്യവും ധൈര്യവും ധര്മശാസനവും, കുറ്റക്കാര്ക്കുള്ള ശിക്ഷയും—ഇവയാണ് രാജാവിന്റെ ഗുണങ്ങള്. ഞങ്ങള് കാട്ടില് ജീവിക്കുന്നവര്, ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും മാംസം എന്നിവയാണ് ഭക്ഷണം; അതാണ് ഞങ്ങളുടെ സ്വഭാവം. നീ മനുഷ്യരില് മഹാനാണ്. ഭൂമി, സ്വര്ണം, സ്ത്രീകള്, വൈരാഗ്യത്തിന് കാരണമായ കാര്യങ്ങള്—ഇവയാണ് ആഗ്രഹത്തിന്റെ കാരണങ്ങള്. എന്റെ കാട്ടിലെ ഫലങ്ങളില് നിന്നെ എന്ത് താല്പര്യം? ശാസനയും ആത്മനിയന്ത്രണമെന്നുമാണ് രാജാവിന്റെ കര്ത്തവ്യം; രാജധാനി മോശമല്ല, രാജാക്കന്മാര് ആഗ്രഹം കൊണ്ടു മാത്രം പ്രവര്ത്തിക്കാറില്ല. പക്ഷേ, നീ ആഗ്രഹത്താല് ആകൃഷ്ടനാണ്; വേഗത്തില് കോപിക്കുന്നവനും, മനസ്സില് സ്ഥിരതയില്ലാത്തവനും, ധര്മം കലര്ന്ന ഭരണമാണ് നിന്റെത്; വില്ലിനും അമ്പിനും നീ സമര്പ്പിതനാണ്. നീ ധര്മത്തെ മാനിക്കുന്നില്ല; ധനം നേടാനുള്ള ആഗ്രഹവും ഇല്ല. ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും കൊണ്ടാണ് നീ ആലോചിക്കുന്നത്. എന്റെ കുറ്റമില്ലായ്മയില് നീ എന്നെ അമ്പുകൊണ്ട് കൊന്നശേഷം, കൌതുത്ഥ, നീ ഈ ലജ്ജാജനകമായ പ്രവൃത്തിയുടെ ശേഷം ധാര്മികരോട് എന്ത് പറയും? രാജഹന്ത, ബ്രാഹ്മണഹന്ത, പശുഹന്ത, കള്ളന്, ജീവഹന്ത, നാസ്തികന്, പരസ്ത്രീഗാമി—ഇവരൊക്കെ നരകത്തിലാകും. ചതി പറയുന്നവന്, കഞ്ചാവ്, സുഹൃദ് ദ്രോഹി, ആചാര്യപത്നിയുമായി ദോഷം ചെയ്യുന്നവന്—ഇവരും നശിക്കും. എന്റെ ചർമ്മം, മുടി, അസ്ഥി എന്നിവ ധാര്മികര് സ്വീകരിക്കരുത്; നീ പോലുള്ള സന്മാര്ഗ്ഗികള് എന്റെ മാംസം ഭക്ഷിക്കേണ്ടതുമല്ല. അഞ്ചു നഖമുള്ള അഞ്ചു ജീവികള് ബ്രാഹ്മണര്ക്കും ക്ഷത്രിയര്ക്കും ഭക്ഷ്യമാണ്—മുള്ളന്പന്നി, ഏലി, ഉടുമ്പ്, മുയല്, ആമ—ഇവയാണ്. വിവേകമുള്ളവര് എന്റെ ചർമ്മം അസ്ഥി സ്പര്ശിക്കില്ല, രാമാ; മാംസം ഭക്ഷിക്കില്ല. എങ്കിലും, അഞ്ചു നഖമുള്ള ജീവിയായ എന്നെ നീ കൊല്ലുകയാണല്ലോ. താര എന്നെ സത്യവും ഹിതവും പറഞ്ഞ് മുന്നറിയിപ്പ് നല്കിയിരുന്നു. എങ്കിലും, മായയാല് ആകൃഷ്ടനായി, വിധിയുടെ അധീനനായി, ഞാന് വീണുപോയി. കൌതുത്ഥ, നീ സംരക്ഷകനായിരിക്കെ ഭൂമി സംരക്ഷിതമല്ല; അയോഗ്യന് ഭര്ത്താവുള്ള പത്തിവ്രതയെപ്പോലെയാണ് അവസ്ഥ. വഞ്ചനയും ദുർബോധ്യവും കപട വിനയവും ഉള്ളവനായി, നീ പാപിയായിട്ടും മഹാത്മാവായ ദശരഥനില് നിന്നു ജനിച്ചവനാണോ? നല്ലവരുടെ സദാചാരം ലംഘിച്ച്, ധര്മത്തിന്റെ ചവിട്ടുകെട്ട് അകറ്റി, ധര്മാത്മാവായ രാമന് എന്നെ കൊല്ലുന്നു. ഇങ്ങനെയൊരു അയോഗ്യവും അശുഭവും പ്രവൃത്തിയ്ക്ക് ശേഷം, സത്പുരുഷര് നിന്ദിക്കുന്നതും, നീ നല്ലവരുടെ ഇടയില് പറഞ്ഞാല്, നീ എന്ത് പറയും? രാമാ, ഞങ്ങളോട് നീ കാണിച്ച വീര്യം, ശത്രുക്കളോട് കാണിക്കുന്നില്ലെന്ന് ഞാന് കാണുന്നു. നീ നേരിട്ട് എന്നെ യുദ്ധത്തില് നേരിട്ടിരുന്നെങ്കില്, രാജകുമാരാ, ഇന്ന് വൈവസ്വതനെ നീ എന്റെ കൈകൊണ്ട് കാണുമായിരുന്നു. എന്നാല്, ഭയാനകനായ എനിക്കു നീ മറഞ്ഞ് യുദ്ധത്തില് അമ്പുകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദുഷ്ടന്റെ അധീനനായ മനുഷ്യന് ഉറക്കത്തില് പാമ്പ് കടിച്ചപോലെ. സുഖ്രീവനോടുള്ള സ്നേഹത്താല് എന്നെ കൊന്നതാണെങ്കില്, നീ ഉദ്ദേശം പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കില് മതിയായിരുന്നു; ഒരുദിവസംകൊണ്ട് തന്നെ മൈഥിലിയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു. നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ച ദുഷ്ട റാക്ഷസനെ ഞാന് കെട്ടി, യുദ്ധഭൂമിയില് ജീവന്ോടുകൂടി രാവണനെ നിനക്ക് കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു. മൈഥിലി സമുദ്രതീരത്തോ, পাতാളത്തോ ആയിരുന്നാലും, നീ കല്പിച്ചാല് വെളുത്ത കഴുതയെപ്പോലെ അവളെ തിരികെ കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു. ഞാന് സ്വര്ഗത്തില് ചെന്ന ശേഷം സുഖ്രീവന് രാജ്യം ലഭിക്കുന്നത് യുക്തമാണ്; പക്ഷേ, നീ യുദ്ധത്തില് അധര്മത്താല് എന്നെ കൊല്ലുന്നത് അയോഗ്യമാണ്. ലോകം വിധിയുടെ അധീനമാണെന്നത് സത്യമാണെങ്കിലും, നീയോരു ന്യായം കാണുന്നുണ്ടെങ്കില്, യുക്തമായ മറുപടി പറയേണ്ടതാണു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അമ്പിന്റെ കഠിനപ്രഹാരത്തില് വേദനിച്ചവന്, വായ് ഉണങ്ങി, വാനരരാജാവിന്റെ മഹാത്മാവായ പുത്രന് രാമനെ സൂര്യനെപ്പോലെ കാണിച്ചു നോക്കി, മൗനം പാലിച്ചു. ഇതിനു ശേഷം, കിഷ്കിന്ദാകാണ്ഡയിലുള്ള മഹാവൈഭവമുള്ള വാല്മീകിരാമായണത്തിലെ പതിനെട്ടാം സargaം ആരംഭിക്കുന്നു. മരണത്താല് വേദനിച്ച വാലി, ആദരവോടും ധര്മത്തോടും ഹിതത്തോടും കൂടിയുള്ള, പക്ഷേ കടുപ്പമുള്ള വാക്കുകള് രാമനോട് പറഞ്ഞു. അപ്പോള് രാമന് മൗനത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ട, പ്രകാശം ഇല്ലാതായ സൂര്യനെപ്പോലും, ജലം ഇല്ലാതായ മേഘത്തെപ്പോലും, ശമിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലും ആ വാനരപ്രഭുവിനെ രാമന് നോക്കി. അപ്പൊള് വാലി ഇപ്രകാരം കുറ്റം ചൊല്ലിയശേഷം, ധര്മത്തിലും ധനത്തിലും ഗുണത്തിലും സമ്പന്നനായ വാനരരാജാവായ വാലിയോട് രാമന് പ്രതികരിച്ചു: “ധര്മവും അര്ഥവും കാമവും ലോകരീതിയും മനസ്സിലാക്കാതിരിക്കുന്ന നീ, ബാലിശത്വത്താല് എനിക്ക് ഇവിടെ കുറ്റം ചൊല്ലുന്നത് എങ്ങനെ യുക്തമാണു? ഗുരുക്കന്മാരും മുതിര്ന്നവരും അംഗീകരിച്ചവരുമായി ആലോചിക്കാതെ, കുരങ്ങന്റെ സ്വഭാവത്താല് നീ എന്നോട് സംസാരിക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.