അയോധ്യയില് എത്തുമ്പോള് കൌസല്യാ ദൈവികബുദ്ധിയുള്ളവളും മഹത്വമുള്ളവളുമാണ്, അവള് എന്നോട് ചോദിക്കും: "എന്റെ മരുമകള് എവിടെയാണ്?" എന്നാണു രാമന് വിലപിച്ചു. "ലക്ഷ്മണാ, നീ പോയി സഹോദരന്മാരോടു വലിയ സ്നേഹമുള്ള ഭാരതനേ കാണുക; എന്റെ പ്രിയയായ ജനകാതന്കളില്ലാതെ ഞാന് ജീവിക്കാന് കഴിയില്ല," എന്നും രാമന് പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ രാമന് ആശ്രയമില്ലാത്തവനായി ദുഃഖത്തിലായിരിക്കുമ്പോള് അവന്റെ സഹോദരന് ലക്ഷ്മണന് ഉചിതവും ഉറച്ചവുമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു: "രാമാ, മനസ്സു ശമിപ്പിക്കൂ, നിനക്ക് എല്ലാം നല്ലതാവട്ടെ; മഹാനായവനേ, ദുഃഖിക്കരുത്. ഹൃദയം ശുദ്ധമായവരില് ഇങ്ങനെയുള്ള ചിന്തകള് ഉണ്ടാകാറില്ല. വേര്പാടിന്റെ ദു:ഖം ഓര്മ്മിച്ചുകൊണ്ടു പ്രിയയോടുള്ള ആകൃഷ്ടി ഉപേക്ഷിക്കൂ. തീയ്ക്കു അടുത്ത് നനഞ്ഞ വത്തിയുണ്ടെങ്കില്, അതും കത്തിപ്പോകും. രാവണന് പാതാളത്തിലേയ്ക്കോ അതിനുമപ്പുറത്തേക്കോ പോയാലും, രാഘവാ, നിന്റെ കൈവശം നിന്ന് രക്ഷപെടാന് അവനാകില്ല. ആദ്യം ആ ദുഷ്ടനായ രാക്ഷസന്റെ താമസം കണ്ടെത്താം; പിന്നെ അവന് സീതയെ വിട്ടയക്കും, അല്ലെങ്കില് അവന്റെ അന്ത്യം സംഭവിക്കും. രാവണന് സീതയുമായി ദിതിയുടെ ഗര്ഭത്തിലേക്കുപോകുകയാണെങ്കിലുമെങ്കിലും, മിഥിലാപുത്രിയെ തിരിച്ചുകൊടുക്കാതെപോവുകയാണെങ്കില്, അവിടെയും ഞാന് അവനെ സംഹരിക്കും. "മഹാനായവാ, മനസ്സു ശമിപ്പിക്കൂ; ഈ ദയനീയമായ അവസ്ഥ ഉപേക്ഷിക്കൂ. ശ്രമം കാണിക്കാത്തവര്ക്ക് നഷ്ടമായ ലക്ഷ്യം പിന്നെ ലഭ്യമാകില്ല. ഊര്ജ്ജം അതീവ ശക്തിയാണ്; ഊര്ജ്ജവാന്മാര്ക്ക് ലോകത്തില് നേടാനാവാത്തത് ഒന്നുമില്ല. ഊര്ജ്ജമുള്ളവര് പ്രവര്ത്തിയില് പിന്നോക്കമില്ല; ഊര്ജ്ജം ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ടു നാം ജനകിയെ തിരിച്ചു നേടാം. ആഗ്രഹങ്ങളുടെ വഴികളും ദുഃഖവും ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ടു, മഹാത്മാവായ നീ തന്നെ തന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. സ്വയം നിയന്ത്രണമുള്ളവനാണ് നീ." ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന് പറഞ്ഞതോടെ, ദുഃഖം നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ള രാമന് ദു:ഖവും മോഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സു ശമിപ്പിച്ചു. അതിനുശേഷം അതുല്യവീര്യശാലിയായ രാമന് കലങ്കം കൂടാതെ, മനോഹരമായ, തീരങ്ങളിലുമരങ്ങളുള്ള പമ്പാനദി കടന്നു. മഹാത്മാവായ രാമന് പെട്ടെന്നു ആ വനമാകെയുള്ള വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും ഗുഹകളും നോക്കി, ഹൃദയം ആശങ്കകൊണ്ട് നിറഞ്ഞ്, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ദു:ഖഭാരത്തില് യാത്ര തുടരുകയായിരുന്നു. ആനയുടെ ഗതിയിലുപോലെ, മനസ്സില് കലങ്കം കൂടാതെ, രാമന് മുന്നോട്ട് നടന്നു; തന്റെ സഹോദരനോടുള്ള ഭക്തിയോടെ ലക്ഷ്മണന് ധര്മ്മത്താലും ബലത്താലും രാഘവനെ സംരക്ഷിച്ചു. അവരിറഞ്ഞ് ഋശ്യമൂകപര്വതത്തിന്റെ താഴ്വരകളിലേക്കെത്തുമ്പോള്, അവര് രണ്ടു അത്ഭുതകരമായ, അപൂര്വ്വമായ കുരംഗരാജാക്കളെ കണ്ടു; അവരുടെ സമീപനത്തില് അവര് വിറയ്ക്കുകയോ ചലിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല. അപ്രകാരമായ ആ മഹാത്മാവായ കുരംഗനാഥന് (സുഗ്രീവന്), മന്ദഗതിയുള്ള ആനയുടെ ഗതിയോടെ സഞ്ചരിച്ച്, രാമനും ലക്ഷ്മണനും സഞ്ചരിക്കുന്നതും കണ്ടു, ഭയത്തിലും ആശങ്കയിലുമാകയാല് ആഴത്തിലുള്ള വിഷാദത്തിലായി. ആ ശക്തിയുള്ള രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും കണ്ട കുരംഗങ്ങള് ഭയപെട്ട്, ആ പുണ്യവുമായ, ആനന്ദകരവുമായ, കുരംഗരാജാക്കന്മാര് നിരന്തരം എത്തുന്ന ആശ്രമത്തിലേക്ക് സമീപിച്ചു. ഇപ്പോള് മഹാമഹിമയുള്ള വാല്മീകിരാമായണത്തിലെ കിഷ്കിന്താകാണ്ഡത്തിലെ രണ്ടാം സര്ഗ്ഗം ആരംഭിക്കുന്നു. രാമനും ലക്ഷ്മണനും മഹാസ്ത്രങ്ങളുമായി വീരതയോടെ എത്തിയതും കണ്ടു, സുഗ്രീവന് ഭയത്തോടുകൂടി ആശങ്കയിലായി. ആ ശക്തിമാന്മാരെ നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെയിരിക്കാന് സുഗ്രീവന് കഴിയാതെ പോയി; അത്യന്തം ഭയപ്പെട്ട കുരംഗന്റെ മനസ്സു അശാന്തമായി. സ്ഥിതിയുടെ ഗുരുത്വം ആലോചിച്ച്, സ്വഭാവത്തില് ധര്മ്മനിഷ്ഠനായ സുഗ്രീവന് വലിയ വിഷാദത്തിലായി, അവനോടൊപ്പം എല്ലാ കുരംഗങ്ങളും ദു:ഖിതരായി. അതിനുശേഷം കുരംഗരാജാവായ സുഗ്രീവന് അത്യന്തം ആശങ്കയോടെ, രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും നോക്കി തന്റെ മന്ത്രിമാരോട് പറഞ്ഞു: "ഈ രണ്ട് പേരും തീര്ച്ചയായും വാലിയുടെ നിര്ദ്ദേശപ്രകാരം ഈ ദു:സാധ്യമായ വനത്തിലേക്ക് വന്നവരാണ്; വേഷംമാറ്റി ഭിക്ഷുക്കളായി ഇവര് ഇവിടെ എന്തോ രഹസ്യപ്രവൃത്തിയോടെയാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നത്." അപ്പോള് സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിമാര് ആ മഹാവീര്യശാലികളായ വില്ലാളികളെ കണ്ടു, ആ മലയുടെ മറ്റൊരു ഉത്തമശിഖരത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പോയി. അതിവേഗത്തില് അവിടെ എത്തി, കുരംഗരാജാവായ സുഗ്രീവനെ ചുറ്റി അവന്റെ അടുത്തേക്ക് എത്തിയു. അങ്ങനെ, ഒരു വരിയിലായി, മലമുകളില്നിന്ന് മറ്റൊരു മലമുകളിലേക്ക് ചാടിക്കൊണ്ട് അവര് മലശിഖരങ്ങള് തങ്ങളുടെ വേഗതകൊണ്ട് കുലുക്കി. അതിനുശേഷം ശക്തിയുള്ള എല്ലാ കുരംഗങ്ങളും ചാടിക്കൊണ്ട്, അവിടെ വളരുന്ന ദു:സാധ്യസ്ഥലങ്ങളിലുള്ള പുഷ്പിതവൃക്ഷങ്ങള് തകര്ത്തു. ആ മഹാപര്വതത്തിന്റെ ചുറ്റുമുള്ള ഉത്തമകുരംഗങ്ങള് ചാടിക്കൊണ്ട്, മൃഗങ്ങളെയും പുലികളെയും കാട്ടുപൂച്ചകളെയും ഭയപ്പെടുത്തി. പിന്നെ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിമാര് കുരംഗരാജാവിനൊപ്പം ഒന്നിച്ചു, ആ മഹാശിഖരത്തില് കൈകൂപ്പി നിന്നു. അപ്പോള് വാക്പാടവശാലിയായ ഹനുമാന് വാലിയുടെ ദോഷപ്രവര്ത്തനത്തില് ഭയപ്പെട്ടും സംശയിച്ചും നിന്ന സുഗ്രീവനോട് പറഞ്ഞു: "വാലിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ വലിയ ആശങ്ക എല്ലാവരും ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ; ഈ മലയപര്വതം ഉത്തമമാണ്, ഇവിടെ വാലിയില് നിന്ന് ഭയം ഇല്ല. നീ ഭയത്തില് നിന്ന് ഓടിയതുകൊണ്ടാണ്, ദുഷ്ടദര്ശിയായ വാലിയെ ഇവിടെ കാണുന്നില്ല. നിന്റെ ഭയം, സൗമ്യ, നിന്റെ മൂത്തവന്റെ ദുഷ്ടകൃത്യങ്ങളില് നിന്നാണ്; ആ കുപ്രബുദ്ധനായ വാലി ഇവിടെ ഇല്ല, നിനക്ക് ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. അഹോ, നീ കുരംഗസ്വഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു, ചാടുന്നതിലും മനസ്സില് ചഞ്ചലതയിലും നീ സ്ഥിരതയില്ല. ബുദ്ധിയും വിവേകവും ഉള്ളവനായി, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ലക്ഷണങ്ങള് പ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കണം; ബുദ്ധിയില്ലാത്ത രാജാവിന് എല്ലാ ജീവികളെയും ഭരിക്കാന് കഴിയില്ല." ഹനുമാന്റെ ഈ ശുഭവാക്യങ്ങള് മുഴുവന് കേട്ട ശേഷം, സുഗ്രീവന് ഹനുമാനോടു കൂടുതല് ശുഭമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു: "ദീര്ഘഭുജരും വിശാലനയനരുമായ, വില്ലും അമ്പും ഖഡ്ഗവും കൈവശം വഹിക്കുന്ന ഈ രണ്ടുപേരെ കണ്ടാല് ദേവപുത്രന്മാരെപ്പോലെയും ആരും ഭയപ്പെടാതെ ഇരിക്കുമോ? വാലി അയച്ചവരാണെന്നു എനിക്ക് സംശയമുണ്ട്; രാജാക്കന്മാര്ക്ക് അനേകം കൂട്ടുകാരുണ്ടെങ്കിലും, ഇവിടെ വിശ്വാസം വേണ്ട.