ഭാരതന് രാമനോടു പറഞ്ഞു: "നീ അവന്റെ മൂത്തവനും അവകാശിയും ആകുന്നു, രാമാ, ജനപ്രിയനായ രാജാവേ, അതിനാല് രാജ്യം ഏറ്റെടുത്ത് ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കണം." ഇക്ഷ്വാകുവന്മാരില് മൂത്തവനാണ് രാജാവാകുന്നത്; മൂത്തവന് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് ഇളയവനു സിംഹാസനം ലഭ്യമല്ല. രഘുകുലത്തിന്റെ പുരാതന നിയമവും നിന്റെ വംശപരമ്പരയും നീ ലംഘിക്കരുത്; നിന്റെ മഹത്വമുള്ള പിതാക്കന്മാരെപ്പോലെ സ്വര്ണ്ണവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ ഭൂമിയെ ഭരിക്കണം. അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിയമ്പതാം സര്ഗം ഇതോടെ സമാപിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം വസിഷ്ഠന് രാമനോടു സംസാരിച്ച്, ധര്മ്മം നിറഞ്ഞ മറ്റൊരു ഉപദേശം നല്കി. "ഈ ലോകത്ത് ജനിച്ചവന് മൂന്ന് മുതിര്ന്നവര് ഉണ്ട്: ആചാര്യന്, പിതാവ്, മാതാവ്. പിതാവാണ് മകനെ ജനിപ്പിക്കുന്നത്, ആചാര്യന് ജ്ഞാനം നല്കുന്നു, അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തെ 'ഗുരു' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. അതിനാല്, ഞാന് നിന്റെ പിതാവിന്റെയും നിന്റെയും ഗുരുവാണ്, ശത്രുനാശകനേ, എന്റെ വാക്കുകള് അനുസരിച്ചാല് നീ സദാചാരപഥത്തില് നിന്ന് വിചലിക്കുകയില്ല. "ഈ സഭകളും സംഘങ്ങളും, ദ്വിജന്മാരും, ഇവരില് ധര്മ്മം അനുസരിച്ചാല് ഒരാള് സദാചാരപഥത്തില് നിന്ന് വിട്ടുമാറുകയില്ല. വൃദ്ധയുമായും ധാര്മികയുമായും ആയ മാതാവിന്റെ വാക്കുകള് അവഗണിക്കരുത്; അവളുടെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ചാല് ഒരാള് സദാചാരപഥം വിട്ടുമാറുകയില്ല. ഭരതന്റെ അപേക്ഷ നിറവേറ്റുന്നതിലൂടെ നീ നിന്റെ സത്യധര്മ്മനിഷ്ഠയെയും സ്വഭാവത്തെയും വിട്ടുമാറുന്നില്ല, രാഘവാ." ഗുരുവിന്റെ ഈ സ്നേഹപൂര്വ്വമായ വാക്കുകള് കേട്ട രാഘവന് വസിഷ്ഠനെ അഭിവാദ്യത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: "മാതാപിതാക്കള് മകനുവേണ്ടി ചെയ്യുന്നതൊന്നും പൂര്ണമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കാന് കഴിയില്ല; അമ്മയും അച്ഛനും ചെയ്യുന്ന കൃത്യങ്ങള്ക്ക് തുല്യമായ പ്രതിഫലം നല്കുവാന് കഴിയില്ല. കഴിയുന്നത്ര ദാനം നല്കിയും, സ്നാനവും വസ്ത്രം ധരിപ്പിച്ചും, സ്നേഹപൂര്വ്വം സംസാരിച്ചും, പോഷണം നല്കിയും മാത്രമേ അതിന് പ്രതിഫലം നല്കാന് കഴിയൂ. ദശരഥന് എന്ന രാജാവാണ് എന്റെ പിതാവ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞയെ ഞാന് ഒരിക്കലും അവഗണിക്കില്ല." ഇങ്ങനെ രാമന് പറഞ്ഞു കഴിഞ്ഞപ്പോള് മഹാത്മാവായ ഭരതന് ദുഃഖഭാരിതനായി തന്റെ സർഥിയോട് പറഞ്ഞു: "ഇവിടെ ഭൂമിയില് കുശത്തിരി വേഗത്തില് വിരിച്ച് തരിക; എന്റെ മഹാനായ സഹോദരന് എനിക്ക് ദയയോടെ സമ്മതം നല്കുന്നതുവരെ ഞാന് അതില് ഇരിക്കും. ഭക്ഷണവുമില്ലാതെ, വെളിച്ചവുമില്ലാതെ, സമ്പത്തില്ലാത്ത ദ്വിജനെപ്പോലെ, അദ്ദേഹം മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ ഞാന് ഈ താവളത്തിന്റെ മുന്നില് കിടക്കുമ്." രാമനെ കണ്ടു സുമിത്ര ദുഃഖിതനായി കുശത്തിരി വിരിച്ചു, സ്വയം അതില് കിടന്നു. രാജര്ഷിയായ രാമന് ഭരതനോട് ചോദിച്ചു: "ഭരതാ, ഞാന് ചെയ്യുന്നതുപോലെ നീ എനിക്ക് സമീപം ഇരിക്കണമെന്ന് എന്തിനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? ബ്രാഹ്മണന് പുരുഷന്മാരെ നിയന്ത്രിക്കാന് ഒരു വശത്ത് ഇരിക്കാം, പക്ഷേ അഭിഷേകിതനായവന് വ്രതത്തിനായി ഇരിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല." "എഴുന്നേല്ക്കു, പുരുഷസിംഹാ, ഈ കഠിന വ്രതം ഉപേക്ഷിക്കു; വേഗത്തില് അയോധ്യയിലേക്ക് പോയി, അതി മഹാനഗരമായ രാഘവാ." എങ്കിലും ഭരതന് ഇരിപ്പു തുടരുകയും, നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളെയും നോക്കി ചോദിച്ചു: "നിങ്ങള് എന്റെ മഹാനായ സഹോദരനെ ഉപദേശിക്കില്ലേ?" അതിനുത്തരമായി നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും പറഞ്ഞു: "കകുത്സ്ഥനെ ഞങ്ങള് തിരിച്ചറിയുന്നു; രാഘവന്റെ വാക്ക് ശരിയാണ്. അവനും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു; അതിനാല് ഞങ്ങള് നേരിട്ട് അവനെ മാറ്റി നിര്ത്താന് കഴിയില്ല." അവരുടെ വാക്കുകള് കേട്ട രാമന് പറഞ്ഞു: "ധര്മ്മദൃഷ്ടിയുള്ള സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്കുകള് കേള്ക്കൂ. ഈ കാര്യങ്ങള് പൂര്ണമായും ശരിയായി കേട്ടതോടെ, രാഘവാ, എഴുന്നേറ്റ് എനിക്കൊപ്പം ജലസ്പര്ശനം ചെയ്യൂ." അതിനുശേഷം എഴുന്നേറ്റ് ജലസ്പര്ശനം ചെയ്ത ഭരതന് സഭയോടും മന്ത്രിമാരോടും സംഘങ്ങളോടും പറഞ്ഞു: "ഞാന് എന്റെ പിതാവിനോട് രാജ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല, അമ്മയോട് ആജ്ഞ നല്കുന്നില്ല; മഹാധര്മ്മജ്ഞനായ രാഘവനെ അനുവദിക്കുന്നില്ല. പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ നിര്വഹിക്കേണ്ടതാണെങ്കില് ഞാന് സ്വയം പതിനാലു വര്ഷം വനവാസം കാറ്റ് കഴിക്കും." ഭരതന്റെ സത്യമുള്ള വാക്കുകള് കേട്ട് ധര്മ്മനിഷ്ഠനായ രാമന് പൗരന്മാരെയും ഗ്രാമവാസികളെയും നോക്കി പറഞ്ഞു: "എന്റെ പിതാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് വാഗ്ദാനം ചെയ്തതും സമ്മതിച്ചതും ഞാനും ഭരതനും മാറ്റാനാവില്ല. ഞാന് ധര്മ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവര്ത്തിക്കരുത്; വനവാസം എന്നെ അവമതിക്കാനാവില്ല; കൈകേയിയും പിതാവും ചെയ്തത് ശരിയായിരുന്നു. ഭരതന് ക്ഷമയുള്ളവനും മുതിര്ന്നവരെ ആദരിക്കുന്നവനും ആണെന്ന് എനിക്ക് അറിയാം; ഈ കാര്യത്തില് സത്യമോടെ നിലകൊള്ളുന്ന മഹാത്മാവാണ് അവന്. ഞാന് വനവാസം കഴിഞ്ഞ് ഈ ധാര്മ്മിക സഹോദരനോടൊപ്പം മടങ്ങി വരുമ്പോള് ഞങ്ങള് ഇരുവരും ഭൂമിയിലെ പ്രധാനാധിപന്മാരാകും. രാജാവ് കൈകേയിയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം എന്റെ വാഗ്ദാനത്തില് കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ഭരതന് ആ മഹാരാജാവിനെ അസത്യം നിന്നു മോചിപ്പിക്കട്ടെ." അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിയൊന്നാം സര്ഗം ഇതോടെ സമാപിക്കുന്നു. അവിടെ സമവായിച്ചിരുന്ന മഹർഷിമാര് ഈ രണ്ട് സഹോദരന്മാരുടെ അതുല്യമായ തേജസ്സും ധൈര്യവും കണ്ടു വിസ്മയിച്ചു, അവരുടേത് രോമാഞ്ചം വരുത്തി. ദൃശ്യരായും ദൃശ്യരായാത്മാക്കളായ സിദ്ധപുരുഷന്മാരും ഈ മഹാത്മാക്കളായ കകുത്സ്ഥപുത്രന്മാരെ സ്തുതിച്ചു. "ഇവരുടെ രണ്ട് പുത്രന്മാര് ധര്മ്മത്തില് പാണ്ഡിത്യമുള്ളവരും ധര്മ്മശക്തിയുള്ളവരുമാണ്; ഇവരുടെ സംഭാഷണം കേട്ട ഞങ്ങള്ക്കും ഇങ്ങനെയുള്ള പുത്രന്മാരെ ആഗ്രഹമുണ്ട്," എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു.