നാഭാഗന് രണ്ട് പുത്രന്മാരുണ്ടായിരുന്നു — അജയും സുവ്രതയും. അജയുടെ പുത്രന് ദശരഥന് ആയിരുന്നു, ധര്മപരനായ മഹാരാജാവ്. ഈ ദശരഥന്റെ മൂത്തയും അവകാശിയും, പ്രശസ്തനായ രാമന്, നീ തന്നെയാണ്. അതിനാല് രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കുകയും ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യണം, രാജാവേ. ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തില് മൂത്തവന് രാജാവായാണ് സ്ഥാനമേറ്റത്; മൂത്തവന് ഉണ്ടെങ്കില് അനിയന് രാജസിംഹാസനത്തിലേക്ക് അഭിഷിക്തനാകരുത്. ഇന്ന് നിന്റെ വംശത്തിലെ പുരാതന ചട്ടം ലംഘിക്കരുത്; രഘു വംശത്തിലെ മഹാപുരുഷന്മാര് ഭരിച്ച പോലെ, രത്നങ്ങളാല് സമൃദ്ധവും വിശാലവും ആയ ഭൂമിയെ ഭരിക്കണം. അയോധ്യാ കാണ്ഡത്തിലെ നൂറാമത്തും പതിനൊന്നാമത്തും അധ്യായം ഇതോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ഈ സമയത്ത് രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠന് രാമനോട് സംസാരിച്ച ശേഷം, ധര്മപൂര്ണ്ണമായ മറ്റൊരു വാക്ക് പറഞ്ഞു. ഈ ലോകത്ത് ജനിച്ചവന് മൂന്ന് മുതിര്ന്നവര് ഉണ്ട്: ഗുരു, പിതാവ്, മാതാവ്, കകുത്സ്ഥ വംശജനായ രാമാ. പിതാവ് മനുഷ്യനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു, ഗുരു ജ്ഞാനം നല്കുന്നു, അതിനാല് അവന് 'ഗുരു' എന്ന പേര് ലഭിക്കുന്നു. ഞാന് നിന്റെ പിതാവിന്റെ ഗുരുവും, നിന്റെ ഗുരുവും ആണു, ശത്രുനാശകനേ; എന്റെ വാക്കുകള് അനുസരിച്ചാല് നീ സദാചാരപഥത്തില് നിന്ന് തെറ്റിപ്പോകില്ല. ഈ സഭകളും, കൂട്ടങ്ങളും, ദ്വിജന്മാരും, അവരില് ധര്മം പാലിക്കുമ്പോള് സദാചാരപഥം വിട്ടുപോകുന്നില്ല. വയസ്സായ, ധര്മപരമായ മാതാവിന്റെ വാക്കുകള് അവഗണിക്കരുത്; അവളുടെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ചാല് സദാചാരപഥം വിട്ടുപോകുന്നില്ല. ഭരതന് അപേക്ഷിക്കുന്നതും നീ അതിനൊത്ത് ചെയ്യുന്നതും, സത്യമും ധര്മവും അനുസരിക്കുന്നവനേ, നീ നിന്റെ സ്വഭാവം വിട്ടുപോകുന്നില്ല. ഗുരു സ്നേഹപൂര്ണ്ണമായി സംസാരിച്ചപ്പോള് രഘു വംശജനായ രാമന് ഇരുന്ന്, വസിഷ്ഠന് എന്ന മഹാപുരുഷനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു. മാതാപിതാക്കള് മകനായി ചെയ്യുന്ന കാര്യങ്ങള് പൂര്ണ്ണമായി പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാനാവില്ല; മാതാപിതാക്കള് ചെയ്തതിനെ പകരം നല്കാനാവില്ല. കഴിവുപോലെ നല്കുന്നതിലും, കുളിപ്പിക്കുകയും വസ്ത്രം നല്കുകയും, സ്നേഹപൂര്ണ്ണമായി സംസാരിക്കുകയും, പോഷണം നല്കുകയും ചെയ്താല് മാത്രം പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാം. എന്റെ പിതാവാണ് ദശരഥന്, രാജാവും ജനനദാതാവും; അവന്റെ ആജ്ഞയെ ഞാന് അവഗണിക്കില്ല. രാമന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, ഭരതന്, ഉത്തമഹൃദയവും ദുഃഖഭരിതനും, ഉടന് രഥികനോട് പറഞ്ഞു: "രഥികാ, ഇവിടെ നിലത്ത് കുഷമട്ട വിരിച്ചു കൊടുക്കു; എന്റെ മഹാനായ സഹോദരന് തൃപ്തനാകുന്നത് വരെ ഞാന് അവന്റെ മുന്നില് ഇരിക്കാം." "ഭക്ഷണവുമില്ലാതെ, പ്രകാശവും സമ്പത്തും ഇല്ലാതെ, ദ്വിജന്മാരുടെ പോലെ, ഞാന് ഈ ആശ്രമത്തിന് മുന്നില് കിടന്നിരിക്കും." രാമനെ കണ്ടു, സുമിത്രയും ദുഃഖഭരിതന് കുഷമട്ട നിലത്ത് വിരിച്ചു, സ്വയം അതില് കിടന്നു. അതിനുശേഷം, രാജശ്രേഷ്ഠനായ രാമന് ഭരതനോട് ചോദിച്ചു: "ഭരതാ, നീയെന്ത് എന്റെ കൂടെ ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നു?" ബ്രാഹ്മണന് പുരുഷന്മാരെ നിയന്ത്രിക്കാന് ഒരു വശത്ത് ഇരിക്കാം; പക്ഷേ, അഭിഷിക്തരായവരുടെ സമരത്തിനായി പ്രത്യേക ഇരിക്കലില്ല. എഴുന്നേല്ക്കൂ, പുരുഷസിംഹനേ, ഈ കര്ശന വ്രതം ഉപേക്ഷിക്കൂ; അതിവേഗം അയോധ്യയിലേക്ക് പോകൂ, മഹാനായ നഗരത്തിലേക്ക്. ഭരതന് ഇരുന്ന്, നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും നോക്കി ചോദിച്ചു: "എന്റെ മഹാനായ സഹോദരനെ നിങ്ങള് എന്തുകൊണ്ട് ഉപദേശിക്കാറില്ല?" നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും മഹാത്മാവിനോട് പറഞ്ഞു: "നാം കകുത്സ്ഥനെ അറിയുന്നു; രഘു വംശജന് ശരിയായി സംസാരിക്കുന്നു. അവന് പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു; അതിനാല് നമുക്ക് അവനെ നേരിട്ട് മാറ്റാന് കഴിയില്ല." അവരുടെ വാക്കുകള് കേട്ടു, രാമന് പറഞ്ഞു: "സുഹൃത്തുക്കള് ധര്മദൃഷ്ടിയോടെ പറയുന്ന വാക്കുകള് കേള്ക്കൂ." രണ്ട് കാര്യങ്ങളും പൂര്ണ്ണമായി കേട്ട ശേഷം, രഘു വംശജന് എഴുന്നേല്ക്കൂ, ശക്തവീരനേ, എന്റെ കൂടെ ജലസ്പര്ശം ചെയ്യൂ. എന്നിട്ട്, എഴുന്നേല്ക്കുകയും ജലസ്പര്ശം ചെയ്യുകയും ചെയ്ത ഭരതന് പറഞ്ഞു: "സഭയും, മന്ത്രികളും, കൂട്ടങ്ങളും എന്റെ വാക്കുകള് കേള്ക്കട്ടെ. ഞാന് പിതാവിനോട് രാജ്യം ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല, മാതാവിനോട് ആജ്ഞ ചെയ്യുന്നില്ല; മഹാനായ രഘു വംശജന്, പരമധര്മം അറിഞ്ഞവനേ, അവനെ അനുമതിയില്ല. പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ നിര്ബന്ധമായും പാലിക്കേണ്ടതാണെങ്കില് ഞാന് തന്നെ കാട്ടില് പതിനാലു വര്ഷം താമസിക്കും." ധര്മപരനായ രാമന്, ഭരതന്റെ സത്യവാക്യങ്ങള് കേട്ടു, നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും നോക്കി പറഞ്ഞു: "ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പിതാവിന് നല്കിയ വാഗ്ദാനം, പ്രതിജ്ഞ, ദാനം ഞാനും ഭരതനും മാറ്റാനാവില്ല. ഞാന് ധര്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി ചെയ്യരുത്; കാട്ടില് താമസിക്കുന്നതില് എനിക്ക് അപമാനം ഇല്ല; കൈകേയിയും പിതാവും ചെയ്തതു ശരിയാണ്. ഭരതന് ക്ഷമയുള്ളവനാണ്, മുതിര്ന്നവരെ ആദരിക്കുന്നവനാണ്; ഈ കാര്യത്തില് ഈ മഹാത്മാവിന് എല്ലാം ശരിയാണ്, സത്യനിഷ്ഠനായവനാണ്. കാട്ടില് നിന്ന് ഈ ധര്മപരനായ സഹോദരനോടൊപ്പം തിരികെ വരുമ്പോള് ഞാന് അവനോടൊപ്പം ഭൂമിയുടെ പ്രധാനാധിപനാകും. കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞയോടെ രാജാവ് എന്റെ വാഗ്ദാനത്തില് ബന്ധിതനായി; ഭരതന് ആ മഹാനായ പിതാവിനെ കള്ളത്തിന്റെ പാശത്തില് നിന്ന് മോചിപ്പിക്കട്ടെ." അയോധ്യാ കാണ്ഡത്തിലെ നൂറാമത്തും പതിനൊന്നാമത്തും അധ്യായം ഇതോടെ അവസാനിക്കുന്നു. രാമനും ഭരതനും തമ്മിലുള്ള ഈ സംഗമം കണ്ടു, സമാപിച്ച മഹർഷിമാര് അത്ഭുതഭരിതരായി, അവരുടെ രോമങ്ങള് നട്ടെല്ലില് നില്ക്കുന്നതുപോലെ ആവേശം നിറഞ്ഞു. ദൃശ്യമായില്ലെങ്കിലും, സിദ്ധപുരുഷന്മാരും മഹർഷിമാരും, കകുത്സ്ഥ വംശത്തിലെ ഈ രണ്ട് മഹാത്മാക്കളെ പ്രശംസിച്ചു.