രാമനും ഭരതനും സുഹൃത്തുക്കളും ഒരുമിച്ചു കുസൃതിയോടെ ഇരുന്നപ്പോള് ആരും ഒരു വാക്ക് പോലും സംസാരിച്ചില്ല. ആ നിശ്ശബ്ദതയില് ഭരതന് തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെ മധ്യേ നോക്കി രാമനോടു പറഞ്ഞു: “എന്റെ അമ്മയുടെ മനസ്സ് ഇപ്പൊഴിതാ ശാന്തമായിരിക്കുന്നു; അവള് ഈ രാജ്യം എന്നെ സമ്മാനിച്ചു. എന്നാല് ഞാന് ഈ രാജ്യം നിനക്കു സമര്പ്പിക്കുന്നു. നീ എങ്ങും തടസ്സമില്ലാതെ ഈ രാജ്യം ഭോഗിക്കണം. നദിയില് വലിയ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന് ശേഷം അടിഞ്ഞു പോയ തടയലുപോലെ, ഈ വിശാലമായ രാജ്യം നിനക്കു മാത്രമേ പിടിച്ചു നില്ക്കാനാകൂ. കുതിരയുടെ വേഗംപോലോ, ഗരുഡന്റെ പറക്കലുപോലോ പിന്തുടരാന് എനിക്കാകില്ല, രാജാവേ, അതുപോലെ നിന്റെ മഹത്വത്തിനെത്തുടരാന് ഞാനാവില്ല. മറ്റുള്ളവരുടെ സഹായത്തില് മാത്രം ജീവിക്കുന്നവന് എളുപ്പം ജീവിക്കും; പക്ഷേ, മറ്റൊരാളില് ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നവന് അത്ര എളുപ്പമല്ല. ഒരു മനുഷ്യന് നടുവില് നടുവില് വളര്ത്തി വളര്ത്തിയ ഒരു വൃക്ഷം വലിയതും കട്ടിയുമാകുമ്പോള്矮നായവന് അതു കയറിയെത്താന് ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. അങ്ങനെ തന്നെ, ആ വൃക്ഷം പൂക്കിയാലും പഴം കൊടുക്കുന്നില്ലെങ്കില് അതിനെ വളര്ത്തിയവന് പ്രതീക്ഷിച്ച സന്തോഷം ലഭിക്കില്ല. ഇതാണു ഉദാഹരണം, മഹാബാഹുവേ; ഇതിന്റെ അര്ത്ഥം നീ മനസ്സിലാക്കണം. നീ ഞങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ പ്രധാനനാണെങ്കില് നിന്നെ സേവിക്കുന്നവരെ ഭരിക്കരുത്. രാജാവേ, ശത്രുക്കളാല് ജയിക്കപ്പെടാനാവാത്തവനായി, രാജ്യം മുഴുവന് പ്രകാശിക്കുന്ന സൂര്യനുപോലെ നീ ജനങ്ങള്ക്കിടയില് ദൃശ്യനാകണം. കാകുത്ഥകുലജനായ നീ രാജപഥത്തില് സഞ്ചരിക്കുമ്പോള് മദം കയറിയ ആനകള് ഘോഷം മുഴക്കട്ടെ; അന്തപ്പുരത്തിലെ സ്ത്രീകള് പൂര്ണ ശ്രദ്ധയോടെ സന്തോഷിക്കട്ടെ. ഭരതന്റെ ഈ വാക്കുകള് കേട്ടു നഗരവാസികളും ജനങ്ങളും എല്ലാവരും 'ശ്രേഷ്ഠം' എന്നു പ്രശംസിച്ച് രാമനോട് വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചു. ഭരതന് അത്ര ദുഃഖിതനായി, വിഷാദത്തോടെ നില്ക്കുന്നത് കണ്ട രാമന് ആത്മസംയമനത്തില് ദൃഢനായവനായി ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: “ഒരു മനുഷ്യന് തന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം പ്രവര്ത്തിക്കാറില്ല; അവന് താനല്ല തന്റെ അധിപന്. മരണന് അവനെ ഇവിടെ നിന്നും അവിടെക്കും വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. എല്ലാം സമാഹരണങ്ങള്ക്കും അവസാനമുണ്ട്; ഉയരങ്ങള്ക്കു വീഴ്ചയുണ്ട്; യോജനങ്ങള് വേർപിരിയലിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്; ജീവന് തന്നെ മരണത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. പഴുത്ത പഴം വീഴുന്നതിന് പുറമെ ഭയം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ജനിച്ചവന് മരണമാണ് ഭയം. ശക്തമായ തൂണുകള് ഉപയോഗിച്ച് പണിത വീടും കാലംചെന്നാല് പഴയതായി തകർന്നു വീഴുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യരും വാർദ്ധക്യത്തോടും മരണത്തോടും അടിമകളായി ക്ഷയിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞുപോകുന്ന രാത്രികള് തിരികെ വരാറില്ല; നിറഞ്ഞ വെള്ളമുള്ള യമുനാനദി സമുദ്രത്തേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്. എല്ലാ ജീവികളും രാത്രിയും പകലും കടന്നുപോകുമ്പോള് അവരുടെ ആയുസ്സ് കുറയുന്നു, വേനലില് സൂര്യനിന്റെ കിരണങ്ങള് വെള്ളം ഉണക്കുന്നതുപോലെ. നീ മറ്റൊരാളിന് ദുഃഖിക്കേണ്ട; സ്വയം ദുഃഖിക്കണം. ആരെങ്കിലും ഇവിടെ താമസിച്ചാലോ, പോയാലോ, ആയുസ്സു കുറയുന്നതു തന്നെയാണ്. മരണം മനുഷ്യനോടൊപ്പം നടക്കുന്നു, കൂടെ ഇരിക്കുന്നു, ദീര്ഘയാത്ര കഴിഞ്ഞ് കൂടെ മടങ്ങുന്നു. അംഗങ്ങളില് ചുളിവുകള് വന്നിരിക്കുന്നു, മുടി വെള്ളയാവുന്നു; വാർദ്ധക്യത്തില് മനുഷ്യന് എന്ത് ചെയ്യാനാകും? സൂര്യന് ഉദിക്കുമ്പോഴും അസ്തമിക്കുമ്പോഴും ആളുകള് ആനന്ദിക്കുന്നു; എന്നാല് സ്വന്തം ആയുസ്സ് കുറഞ്ഞുവരികയാണെന്ന് അവര് മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. പുതിയ ঋതു വരുമ്പോള് സന്തോഷിക്കുന്നു, പക്ഷേ ঋതുക്കള് മാറുമ്പോള് ജീവികളുടെ ആയുസ്സ് കുറയുന്നു. വലിയ സമുദ്രത്തില് രണ്ട് മരക്കഷ്ണങ്ങള് ഒത്തു ചേരുന്നതുപോലെ, പിന്നെ വേർപിരിയുന്നതുപോലെ, ഭാര്യ, മക്കള്, ബന്ധുക്കള്, സുഹൃത്തുക്കള് ഒത്തു ചേരുകയും പിന്നീട് വേർപിരിയുകയും ചെയ്യുന്നു; ഈ വേർപാട് അനിവാര്യമാണ്. ഒരാളും ഒരുപോലെയായി നിലനില്ക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് മരിച്ചവരെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നത് ഫലപ്രദമല്ല. പാതയിലൂടെ പോകുന്നവരെ കണ്ടു, 'ഞാനും നിങ്ങളുടെ പിന്നാലെ വരാം' എന്ന് പറയുന്നവനെപ്പോലെയാണ് മനുഷ്യജീവിതം. നമ്മുടെ പിതാക്കന്മാരും പുരോഗമിച്ച പാതയാണത്; അതില് എത്തിയാല് ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല, കാരണം അതില് മാറ്റമില്ല. വാർദ്ധക്യവും ജീവന്റെ ഒഴുക്ക് തിരികെ വരാത്തതും കണ്ടാല് മനസ്സ് സന്തോഷത്തിലേക്കാണ് തിരിയേണ്ടത്, കാരണം മക്കള് സന്തോഷം അനുഭവിക്കാനാണ്. നമ്മുടെ അച്ഛന് ഭൂമിയുടെ അധിപനായി, ധര്മ്മപരനായും യജ്ഞങ്ങളാലും വിശുദ്ധനായും സ്വര്ഗത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു. അവന് തന്റെ സേവകരെ സംരക്ഷിക്കുകയും ജനങ്ങളെ രക്ഷിക്കുകയും ധര്മപഥത്തില് ധനം ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തതുകൊണ്ട് മൂന്നാമത്തെ സ്വര്ഗം അവന് ലഭിച്ചു. ഉത്തമ കര്മ്മങ്ങളാലും ഇഷ്ടയജ്ഞങ്ങളാലും യഥാവിധി ദാനങ്ങളാലും രാജാവ് ദശരഥന് സ്വര്ഗം നേടി. അനേകം യജ്ഞങ്ങള് നടത്തി, അനേകം സുഖങ്ങള് അനുഭവിച്ച്, പരമായ ആയുസ്സ് നേടിയ രാജാവ് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു. ഉത്തമമായ ആയുസ്സും സുഖവും നേടിയ രാഘവ, ധാര്മ്മികന്മാരാല് ആദരിക്കപ്പെട്ട നമ്മുടെ അച്ഛന് സ്വര്ഗത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു; ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ദിവ്യമായ ഐശ്വര്യം നേടിയവന് ബ്രഹ്മലോകത്തില് വസിക്കുന്നു. ഏതുവിധത്തിലുള്ളവനാണെങ്കിലും, കൂടുതല് ബുദ്ധിശാലിയാണെങ്കിലും, കേട്ടിട്ടുള്ളവനാണെങ്കിലും, ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ല. ഈ ദുഃഖങ്ങളും വിലാപവും കരച്ചിലും എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ബുദ്ധിമാന്മാര് ഒഴിവാക്കണം. അതിനാല് മനസ്സു ശാന്തമാക്കൂ, ദുഃഖിക്കരുത്; നഗരത്തില് തന്നെ തുടരൂ. ഇങ്ങനെ നമ്മുടെ അച്ഛന്, ഇന്ദ്രിയജയികളില് ശ്രേഷ്ഠനും വാഗ്മികളില് പ്രധാനനും ആയവന്, നിന്നെ ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. എനിക്ക് അച്ഛന് നിര്ദേശിച്ച സ്ഥലത്ത് തന്നെയാണ് ഞാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കും. ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കേണ്ടതല്ല. അവനാണ് നമ്മുടെയൊക്കെ ബന്ധുവും പിതാവും; അവനെ നീ എന്നും ആദരിക്കണം.