രാമന് മന്ത്രിമാരുമായി ഉപദേശങ്ങള് നടത്തുമ്പോള് നിര്ദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ നാലുപേരോ മൂന്നുപേരോ, ഒരുമിച്ചോ വേറിട്ടോ ആലോചിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന് ചോദിച്ചവരുണ്ട്. വേദപഠനം ഫലപ്രദമാണോ, യാഗങ്ങള് ഫലപ്രദമാണോ, വിവാഹങ്ങള് ഫലപ്രദമാണോ, പഠനം ഫലപ്രദമാണോ എന്നും രാഘവനോട് ചോദിച്ചു. രാമന്റെ ബുദ്ധി ദീര്ഘായുസ്സിനും, പ്രശസ്തിക്കും, ധര്മം, കാമം, അര്ഥം എന്നിവയുടെ അനുഷ്ഠാനത്തിനും ഉതകുന്നതാണോ എന്നും അന്വേഷിച്ചു. അച്ഛനും പിതാമഹന്മാരും അനുഷ്ഠിച്ച ആചാരങ്ങള് നീ പാലിക്കുന്നുണ്ടോ, അതുവഴി നല്ലതിലേക്ക് നയിക്കുന്നുവോ എന്നും ചോദിച്ചു. രാഘവ, രുചികരമായ അന്നം ഒറ്റയ്ക്ക് ആസ്വദിക്കാതെ അതു ആഗ്രഹിക്കുന്ന സുഹൃത്തുക്കളുമായി പങ്കിടുന്നുണ്ടോ എന്നും കണ്ടു. നീതിയോടെയും ധര്മാനുസൃതമായും രാജ്യം ഭരിച്ച ശേഷം, ഒരു ബുദ്ധിമാന് രാജാവ് ഭൂമിയെ മുഴുവന് സ്വന്തമാക്കി തന്റെ കാലം കഴിയുമ്പോള് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ മഹതായ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റാം സര്ഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട ശേഷം ഭാരതന് മറുപടി പറഞ്ഞു: "ധര്മം ഇല്ലാതായപ്പോള് എനിക്ക് രാജ്യം എന്തിന്?" നമ്മുടെ കുടുംബത്തില് സദാ നിലനില്ക്കുന്ന നിയമമിതാണ്, മഹാനായവനേ: മൂത്തവന് ഉണ്ടെങ്കില് ഇളയവന് രാജാവാവാന് പാടില്ല. രാഘവ, നീയും ഞാനും സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയിലേക്ക് പോയി, വംശത്തിന്റെ ഭാവിയ്ക്ക് വേണ്ടി നീ അഭിഷേകം സ്വീകരിക്കണം. മനുഷ്യന് ആയാലും, ധര്മത്തിലും അര്ഥത്തിലും നയിക്കുന്നവന് ദൈവതുല്യനാണെന്ന് ഞാന് വിശ്വസിക്കുന്നു. നീ കേക്കയിലായിരിക്കെ നീ കാട്ടിലേക്കു പോയപ്പോള്, പുണ്യശീലനായ നമ്മുടെ അച്ഛന് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പോയി. നീയും ലക്ഷ്മണനും പുറപ്പെട്ട ഉടനെ തന്നെ, ദുഃഖത്തിലും വേദനയിലുമായിരുന്നു രാജാവ്; അങ്ങനെ അദ്ദേഹം സ്വര്ഗലോകം പ്രാപിച്ചു. "മനുഷ്യരില് ശ്രേഷ്ഠനായവാ, എഴുന്നേല്ക്കൂ, അച്ഛന് വേണ്ടി ജലതര്പ്പണം നടത്തൂ; ഞാനും ശത്രുഘ്നനും ഇതിനകം വെള്ളം അർപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞു. സ്നേഹത്തോടെ പിതൃകര്മ്മങ്ങള് ചെയ്താല് അവര് ലോകത്തില് അതു നശിക്കാതെ നിലനില്ക്കും; രാഘവ, നീ അച്ഛന് പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ്. അച്ഛന് എല്ലായ്പ്പോഴും നിന്നെ കാണാന് ആഗ്രഹിച്ചായിരുന്നു, മനസില് നിന്നെ മാത്രം ഓര്ത്തു, നിന്നെ കാണാനാവാതെ, ദുഃഖത്തില് പെട്ട്, നിന്നെ ഓര്ത്തുകൊണ്ടു, അദ്ദേഹം ഈ ലോകം വിട്ടു." ഇങ്ങനെ മഹതായ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിയൊന്നാം സര്ഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു. ഭാരതന്റെ ഈ ദുഃഖഭരിതമായ വാക്കുകള് കേട്ടപ്പോള് രാഘവന് മനസ്സിലാവാതെ വീണുപോയി. ദാനവവൈരിയായ ഇന്ദ്രന് യുദ്ധഭൂമിയില് എറിയുന്ന വജ്രംപോലെയായിരുന്നു ഭാരതന്റെ വാക്ക് രാമനെ തകര്ത്തത്. രാമന് കൈകള് പിടിച്ച്, പൂക്കളാല് നിറഞ്ഞ ശാഖകള് വെട്ടിക്കളഞ്ഞ കാട്ടിലെ ഒരു വൃക്ഷംപോലെ നിലംപതിച്ചു. ഭൂമിയില് വീണ രാമന് ഒരു വലിയ ആനയപോലെ നദീതീരത്ത് ക്ഷീണിച്ച് ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ കിടന്നു. അവന്റെ സഹോദരന്മാരും, ധനുര്വ്വിദ്യയില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും, ദുഃഖം കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചവരും, സീതയുമൊത്ത് അവനെ വെള്ളം തളിച്ച് കരഞ്ഞു. അവബോധം തിരികെ ലഭിച്ച രാമന് കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീര് കൊണ്ട്, ദയനീയമായ പല വാക്കുകളും പറഞ്ഞു. ഭൂമിയുടെ അധിപനായ അച്ഛന് അന്തരിച്ചു എന്ന വാര്ത്ത കേട്ട രാമന് ധര്മാനുസൃതമായ വാക്കുകള് ഭാരതനോട് പറഞ്ഞു: "എന്റെ അച്ഛന് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പോയതിനു ശേഷം ഞാന് അയോധ്യയില് എന്തു ചെയ്യും? ആ മഹാരാജാവിനെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന അയോധ്യയെ ഇനി ആര് ഭരിക്കും? എന്റെ ജന്മം തന്നെ ദുർലഭമായതുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്തില് പെട്ട്, എന്റെ കാരണം മരിച്ച ആ മഹാത്മാവിന് വേണ്ടിയുള്ള കര്മ്മങ്ങളും ചെയ്യാന് കഴിയാതെ പോയി; എനിക്ക് ഇനി എന്ത് കര്ത്തവ്യമുണ്ട്? ഭാരത, നീയും ശത്രുഘ്നനും അച്ഛന് വേണ്ടിയുള്ള കര്മ്മങ്ങള് പൂര്ത്തിയാക്കിയതുകൊണ്ട് നീ ഭാഗ്യവാനാണ്. കാട്ടില് വാസം പൂര്ത്തിയാക്കി തിരികെ അയോധ്യയിലേക്ക് പോകാന് എനിക്ക് മനസ്സില്ല, രാജാവില്ലാതെ അയോധ്യ നിരാലംബവും ആശയഹീനവുമാണ്. ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവാ, കാട്ടില് വാസം പൂര്ത്തിയാക്കിയാലും, അച്ഛന് മറ്റൊരു ലോകത്തേക്ക് പോയതുകൊണ്ട്, ഇനി അയോധ്യയെ ആര് ഭരിക്കും? ഒരിക്കല് അച്ഛന് എന്റെ നല്ല പെരുമാറ്റം കണ്ടപ്പോള് സ്നേഹപൂര്വ്വം സാന്ത്വനവാക്കുകള് പറയുമായിരുന്നു; ഇനി ആ മധുരവാക്കുകള് എങ്ങനെ ഞാന് കേള്ക്കും? ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാഘവന് തന്റെ ഭാര്യയോടു സമീപിച്ചു. അവളുടെ മുഖം പൂണമാസത്തിലെ ചന്ദ്രനുപോലെയായിരുന്നു. ദുഃഖത്തില് പെട്ട് അവളോട് പറഞ്ഞു: "സീതേ, അച്ഛന് മരിച്ചു; ലക്ഷ്മണ, നീയും അച്ഛന് രഹിതനാണ്. ഭാരതന് ദുഃഖത്തോടെ രാജാവ് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പോയെന്ന് പറയുന്നു." കകുത്സ്ഥന് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോള് ആ മഹാരഥികളുടെ കണ്ണുകളില് വേദനയോടെ കണ്ണീര് നിറഞ്ഞു. പിന്നീട് സഹോദരന്മാര് എല്ലാവരും രാഘവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, "ഭൂമിയുടെ അധിപനായ അച്ഛന് വേണ്ടി ജലതര്പ്പണം നടത്താം" എന്നു പറഞ്ഞു. സീതയ്ക്ക് തന്റെ അച്ഛനായി രാജാവ് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പോയെന്നു കേട്ടപ്പോള് അവളുടെ കണ്ണുകള് നിറഞ്ഞു, ഭര്ത്താവിനെ നോക്കാന് പോലും അവള്ക്കു കഴിഞ്ഞില്ല. സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചശേഷം, രാമന് ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: "ഇങ്ങുടി ഇംഗുടി പൊടിയാല് ഉണ്ടാക്കിയ അപ്പം കൊണ്ടു വരിക, കൂടാതെ കഷായം കൊണ്ടുള്ള മേല്വസ്ത്രം കൊണ്ടു വരിക; ഈ മഹാത്മാവായ അച്ഛന് വേണ്ടി ജലതര്പ്പണം നടത്താന് ഞാന് പോകുന്നു." "സീത മുന്നില് നടക്കട്ടെ, നീ അവളുടെ കൂടെ നടക്കൂ; പിന്നെ ഞാന് പിന്തുടരാം, കാരണം ഈ വഴി വളരെ ദുഷ്കരമാണ്." സുമിത്രയുടെ മകനായ ലക്ഷ്മണന് സദാ ഭക്തിയോടെയും, ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെയും, സൗമ്യനായി, ശാന്തനായി, ധീരനായി രാമനോടുള്ള അനുരാഗത്തോടെ, മഹാബുദ്ധിയോടെ അവരെ അനുഗമിച്ചു. സുമന്ത്രനും രാജകുമാരന്മാരും രാഘവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അവനെ ശുഭമായ മന്ദാകിനി നദിയിലേക്ക് ഇറക്കിക്കൊണ്ടു പോയി.