ഭരതാ, നീ ഒരു ആയിരം മൂടികളേക്കാൾ ഒരു ജ്ഞാനിയെയാണോ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? കാരണം, പ്രതിസന്ധി സമയങ്ങളിൽ ഒരു ജ്ഞാനി വലിയ ഉപകാരങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കഴിയും. ഒരു രാജാവ് ആയിരങ്ങളിലോ, പതിനായിരങ്ങളിലോ മൂടികളിൽ ആശ്രയിച്ചാലും, അവരിൽ യഥാർത്ഥ പിന്തുണയില്ല. എന്നാൽ, ഒരൊറ്റ ബുദ്ധിമാനായ, ധീരനായ, നൈപുണ്യമുള്ള, വിവേകശാലിയായ മന്ത്രിയുണ്ടെങ്കിൽ, രാജാവിനും രാജ്യത്തിനും വലിയ ഐശ്വര്യം നേടിക്കൊടുക്കാൻ കഴിയും. നിന്റെ പ്രധാന സേവകരെ പ്രധാന കാര്യങ്ങൾക്കായി നിയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടോ? മദ്ധ്യശക്തിയുള്ളവരെ മിതമായ ജോലികൾക്കായി, ഏറ്റവും താഴെയുള്ളവരെ ചെറുതായ ജോലികൾക്കായി നിയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടോ? നിന്റെ മന്ത്രിമാരായി സംശയമില്ലാത്ത, ശുദ്ധമായ, പിതാവിന്റെ മകനും പിതാമഹന്റെ മകനുമാണ്, മികച്ചവരെ തന്നെ പ്രധാന സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ? കൈകേയിയുടെ മകനേ, നിന്റെ ഉപദേശകർ നിന്റെ ഭരണത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടോ, അതോ കഠിന ശിക്ഷയും വലിയ പ്രശ്നങ്ങളും കൊണ്ടു നിന്റെ രാജ്യം കലഹത്തിലാണോ? നിന്റെ പുരോഹിതന്മാർ, വീണുപോയവനെപ്പോലെ, നിനയെ നിരസിക്കുന്നുണ്ടോ? സ്ത്രീകൾ, കഠിന സമ്മാനങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് അതിൽ ആഗ്രഹം കാണിക്കുന്നവനെ പോലെ, നിനയെ നിരസിക്കുന്നുണ്ടോ? രഹസ്യങ്ങളിൽ വിദഗ്ധനായ, ദുഷ്ടനായ വൈദ്യൻ, ധീരനും അധികാരത്തിൽ ആഗ്രഹമുള്ളവനും — ഇവരെ ശിക്ഷിക്കാതെ വിട്ടാൽ, അവൻ വധയോഗ്യനാണ്. നിന്റെ സൈന്യത്തിന് തലവനായുള്ളവനെ ധീരനും, ബുദ്ധിമാനും, സ്ഥിരതയുള്ളവനും, ശുദ്ധനും, ഉന്നത വംശത്തിൽ പെട്ടവനും, വിശ്വസ്തനും, കഴിവുള്ളവനുമാണ് എന്ന് ഉറപ്പാക്കിയിട്ടുണ്ടോ? പ്രധാന യോദ്ധാക്കൾ ശക്തരായും, യുദ്ധത്തിൽ നൈപുണ്യമുള്ളവരും, അപകടത്തിൽ തെളിയിച്ചവരുമാണോ, അവരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ടോ? നിന്റെ സൈന്യത്തിന് ഭക്ഷണവും വേതനവും യഥാസമയം നൽകുന്നുണ്ടോ? വൈകിയാൽ സൈനികർ കോപിക്കുകയും, അഴിമതി വരുകയും ചെയ്യുന്നു; അത് രാജാവിന് വലിയ ദുർഭാഗ്യമാണ്. ഉന്നത കുടുംബങ്ങളിൽ പെട്ടവരുടെ പുത്രന്മാർ, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രധാനവർ, നിനയെ ഭക്തിയോടെ പിന്തുടരുന്നുണ്ടോ? അവർ നിന്റെ കാര്യത്തിനായി ജീവൻ സമർപ്പിക്കാൻ സന്നദ്ധരാണോ? നിന്റെ ദൂതനായി, ഗ്രാമത്തിൽ നിന്നുള്ള, പഠിച്ച, നൈപുണ്യമുള്ള, ബുദ്ധിമാനായ, വാഗ്മിയായ, നിർദ്ദേശിച്ച പോലെ സംസാരിക്കുന്നവനെ നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ, ജ്ഞാനിയായ ഭരതാ? പന്ത്രണ്ടു സ്ഥാനങ്ങൾ — പത്തെണ്ണം നിന്റെ പക്ഷത്തിലും, അഞ്ചെണ്ണം ശത്രുവിന്റെ പക്ഷത്തിലും — അവയെ മൂന്നുമൂന്നു രഹസ്യരായ ചാരന്മാർ വഴി, പരസ്പരം അറിയാതെ, നിരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ? നിനക്കെതിരായവരെയും, നിനയെ അനുകൂലിക്കാത്തവരെയും, ദുർബലരെയാണെന്ന് വിലയിരുത്താതെ, നീ എപ്പോഴും ഒഴിവാക്കുന്നുണ്ടോ, ശത്രുക്കളുടെ നാശം വരുത്തുന്നവനേ? ഭരതാ, ഭൗതികവാദി ബ്രാഹ്മണന്മാരുമായി നീ ചേർന്നിരിക്കാറില്ലേ, അവർ സ്വയം ജ്ഞാനികളാണെന്ന് കരുതുന്നുവെങ്കിലും, അവരെ അപ്രയോജനമായ കാര്യങ്ങളിൽ മാത്രം നൈപുണ്യമുണ്ട്. ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രധാന ശാസ്ത്രങ്ങൾ ലഭ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ, ഈ മൂടികൾ കുറച്ച് തർക്കം പഠിച്ചിട്ടും, സ്വയം ജ്ഞാനികൾ എന്ന് കരുതി, അപ്രയോജനമായ സംസാരമാണ് നടത്തുന്നത്. പിതാവേ, നമ്മുടെ വീരപുരുഷന്മാർ താമസിച്ചിരുന്ന 'സത്യ' എന്ന നഗരത്തിൽ, ശക്തമായ വാതിലുകളോടെ, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞതും, ഇപ്പോഴും സമൃദ്ധിയോടെ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ? ബ്രാഹ്മണന്മാർ, ക്ഷത്രിയന്മാർ, വൈശ്യന്മാർ, തങ്ങളുടെ കടമകളിൽ ഭക്തിയോടെ, ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടും ഉത്സാഹത്തോടും, ആയിരക്കണക്കിന് ഉന്നതവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, നഗരത്തിൽ എപ്പോഴും നിറഞ്ഞു നിലക്കുന്നുണ്ടോ? വിവിധ ആകൃതിയിലുള്ള ഭവനങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, വിദഗ്ധനായ വൈദ്യന്മാർ നിറഞ്ഞ, സമൃദ്ധിയും സന്തോഷവും ഉള്ള, നിനക്ക് നല്ല സംരക്ഷണയുള്ള അയോധ്യയാണോ? നൂറുകണക്കിന് കെട്ടിടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ക്ഷേത്രങ്ങളും വിശ്രമശാലകളും കുളങ്ങളും കൊണ്ടു സൗന്ദര്യമുള്ള നഗരമാണോ? സന്തോഷമുള്ള പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും, ഉത്സവങ്ങളും സംഗമങ്ങളും കൊണ്ട് തിളങ്ങുന്നതും, നന്നായി കൃഷി ചെയ്ത അതിരുകളും, പശുക്കൾ ധാരാളം, ഹിംസയില്ലാത്തതും, നഗരത്തിൽ പ്രകാശമുണ്ടോ? അധർമ്മികളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും ഇല്ലാത്ത, ഭയങ്ങൾ വിട്ടു നിന്ന, ഖനികളാൽ അലങ്കരിച്ച, ആഹ്ലാദകരമായ നഗരമാണോ? പിതാക്കന്മാർ സംരക്ഷിച്ച പ്രദേശം, ദുഷ്ടന്മാർ ഇല്ലാത്ത, സമൃദ്ധിയുള്ള, ജനങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നതാണോ, രാഘവാ? നിനക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവരായ കർഷകരും പശുപാലകരും നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ? കാരണം, ലോകത്തിൽ സന്തോഷം കൃഷിയിലൂടെ വളരുന്നു. അവരുടെ സംരക്ഷണവും ക്ഷേമവും ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ടോ, അവഗണനയില്ലാതെ? രാജാവ്, നാടിന്റെ എല്ലാ താമസക്കാരെയും ധർമ്മത്താൽ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. സ്ത്രീകളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും, നന്നായി സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു? അവരെ വിശ്വസിക്കുന്നു, അവരുടെ രഹസ്യങ്ങൾ പറയുന്നത് ഒഴിവാക്കുന്നു? ആനകളുടെ കാട്ട് നന്നായി സംരക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ടോ, പശുക്കൾ ധാരാളമുണ്ടോ? രാജകീയ اصطബത്തിൽ കുതിരകളും ആനകളും നിനക്ക് തൃപ്തികരമാണോ? പ്രഭുവേ, നീ ഓരോ പ്രഭാതവും വലിയ ഹൈവേയിൽ, അലങ്കരിച്ച്, ജനങ്ങൾക്കായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ടോ? നിന്റെ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ ജോലികൾ തുറന്നുപറഞ്ഞ്, സംശയമില്ലാതെ, പൂർത്തിയാക്കുന്നുണ്ടോ, അതോ അവയെ അർദ്ധവഴിയിലാക്കി, ഭാഗികമായ കാരണങ്ങൾ മാത്രം പറയുന്നുണ്ടോ? നിന്റെ കോട്ടകൾ മുഴുവനും ധനം, ധാന്യം, ആയുധങ്ങൾ, വെള്ളം, യന്ത്രങ്ങൾ, വില്ലിനൈപുണ്യമുള്ള കുലീൻമാർ എന്നിവ കൊണ്ട് സമ്പന്നമാണോ? നിന്റെ വരുമാനം ധാരാളം, ചെലവ് കുറവാണ്, രാഘവാ, നിന്റെ ധനകോശം അർഹതയില്ലാത്തവർക്ക് പോകാറില്ലേ? നിന്റെ ചെലവ് ദേവന്മാർക്കും, പിതാക്കന്മാർക്കും, സന്ദർശിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും, യോദ്ധാക്കൾക്കും, സുഹൃത്തുക്കൾക്കും വേണ്ടി മാത്രമാണോ? ഉന്നതവൻ, ശുദ്ധഹൃദയൻ, മോഷണത്തിൽ കുറ്റപ്പെടുത്തപ്പെടാറില്ല, പണ്ഡിതന്മാർ അന്വേഷിക്കാതെ ശിക്ഷിക്കപ്പെടാറില്ല, അർത്ഥലോഭത്തിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെടാതെ, നിരപരാധിയാണോ? മോഷ്ടാവിനെ, യഥാസമയം പിടിച്ചു ചോദ്യം ചെയ്ത്, തെളിവ് കാണിച്ച്, സമ്പത്ത് ലഭിക്കാനുള്ള ലാഭത്തിൽ വിട്ടയക്കാറില്ലേ, പുരുഷരാശിയിൽ ഉന്നതനേ? രാഘവാ, ദു:ഖം വരുമ്പോഴും ഐശ്വര്യം വരുമ്പോഴും, നിന്റെ പഠിച്ച മന്ത്രിമാർ, impartial ആയി, നിന്റെ കാര്യങ്ങൾ നോക്കുന്നു? അന്യായമായി കുറ്റം ചുമത്തപ്പെട്ടവരുടെ കണ്ണീർ, രാഘവാ, അനുകൂലതയ്ക്കായി ശിക്ഷിച്ചവരുടെ പുത്രന്മാരെയും പശുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു. വൃദ്ധരെയും, ബാലരെയും, മികച്ച വൈദ്യന്മാരെയും, രാഘവാ, ദാനത്താൽ, ചിന്തയാൽ, വാക്കിനാൽ — ഈ മൂന്നു വഴി — നീ സഹായിക്കുന്നു? നിന്റെ ഗുരുക്കന്മാർക്കും മുതിർന്നവർക്കും തപസ്സുകാരർക്കും ദേവതകൾക്കും അതിഥികൾക്കും എല്ലാ പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾക്കും, നൈപുണ്യമുള്ളവർക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും നീ ആദരവ് കാണിക്കുന്നു?