ഭരതാ, നീ യജ്ഞാഗ്നികളെ ശ്രദ്ധയോടെ സംരക്ഷിക്കാറുണ്ടോ? കര്മ്മസമയങ്ങളിൽ സമര്പ്പിക്കേണ്ടതും സമര്പ്പിച്ചിരിക്കേണ്ടതുമായ ഹവികള് യഥാസമയത്ത് നിര്വഹിക്കുന്നുവോ? നീ യജ്ഞവിദ്യയും കര്മ്മവിദ്യയും നന്നായി അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. ദേവന്മാരോടും, പിതാവിനോടും, മാതാവിനോടും, ഗുരുക്കന്മാരോടും, മുതിര്ന്നവരോടും, വൈദ്യന്മാരോടും, ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും നീ വേണ്ട ആദരം കാണിക്കുന്നുണ്ടോ? നല്ലായിരിക്കും, ഭരതാ, ആയുധവിദ്യയിലും രാജതന്ത്രത്തിലും ധനശാസ്ത്രത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവനെ ഉപദേഷ്ടാവായി നീ സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ടോ? നീയതുപോലെയുള്ള ധീരനും ജ്ഞാനിയുമായവരെ മന്ത്രിമാരായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ? സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാനും ഉത്കൃഷ്ടത കാണിക്കാനും കഴിവുള്ളവരാണോ അവര്? കാര്യം മനസ്സിലാക്കാനും വിവേകത്തോടെ തീരുമാനിക്കാനും കഴിവുള്ളവരാണോ? രാജാവിന് ജയത്തിന്റെ മൂലകാരണമായത് നല്ല ഉപദേശമാണ്. ഉപദേശത്തില് നിപുണരായ മന്ത്രിമാരാണ് ആ വിജയം ഉറപ്പാക്കുന്നത്. ഭരതാ, നീ ഉറക്കത്തില് അടിമയാകുന്നില്ലല്ലോ? യഥാസമയത്ത് എഴുന്നേറ്റു കാര്യങ്ങള് ആലോചിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? അര്ദ്ധരാത്രിയിലും കാര്യങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മതകള് നീ ചിന്തിക്കുന്നുണ്ടോ? നീ ഒരിക്കലും കാര്യങ്ങള് ഒരാളൊന്നിച്ച് മാത്രമോ, അല്ലെങ്കില് അനാവശ്യമായി അനേകരുമായി ചേര്ന്നോ ആലോചിക്കുന്നുണ്ടോ? ഉപദേശം എടുത്തശേഷം, ആ പദ്ധതികള് പുറത്തുപറയപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ? ഭരതാ, ചെറിയ ശ്രമംകൊണ്ട് വലിയ ഫലമുണ്ടാക്കുന്ന കാര്യങ്ങള് നീ ദീര്ഘകാലം വൈകാതെ ഉടന് നടപ്പിലാക്കുന്നുണ്ടോ? നിന്റെ സദാചാരമുള്ള പ്രജകള്ക്ക് നീ ചെയ്യുന്നതോ ചെയ്തതോ ആയ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അറിയാമോ? രാജാവിന് ജനങ്ങള്ക്കറിയാത്ത കാര്യങ്ങളൊന്നും ചെയ്യരുത്. നീയോ നിന്റെ ഉപദേശകര് അറിയാത്ത രഹസ്യങ്ങള് യുക്തിയാലോ, മന്ത്രിമാരുടെ സഹായത്താലോ കണ്ടെത്തുന്നുണ്ടോ? നൂറ്റാണ്ട് മണ്ടന്മാരെക്കാള് ഒരാള് ജ്ഞാനിയുണ്ടെങ്കില് മതിയെന്നത് നീ മനസ്സിലാക്കുന്നുണ്ടോ? ബുദ്ധിമാനായ ഒരാള് പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് വലിയ ഉപകാരങ്ങള് ചെയ്യാന് കഴിയും. ആയിരം, പതിനായിരം മണ്ടന്മാരെ ആശ്രയിച്ചാലും യാതൊരു പ്രയോജനവുമില്ല. ഒരു ബുദ്ധിമാനായ, ധീരനായ, നൈപുണ്യമുള്ള മന്ത്രിയുണ്ടെങ്കില് രാജാവിനും രാജ്യത്തിനും വലിയ സമൃദ്ധി വരുത്താം. നിന്റെ പ്രധാന സേവകരെ പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യങ്ങള്ക്ക് നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ? മധ്യനിലവാരത്തിലുള്ളവരെ മധ്യനിലവാരമുള്ള ജോലികള്ക്കും, താഴ്ന്നവരെ ചെറിയ ജോലികള്ക്കും നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ? സംശയത്തിന് ഇടയില്ലാത്ത, ശുദ്ധരായ, പിതാവിന്റെയും പിതാമഹന്റെയും വംശജന്മാക്കളായ ഉത്തമരെയാണ് നീ ഉന്നത സ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് തെരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്? കൈകേയിയുടെ പുത്രാ, നിന്റെ മന്ത്രിമാര് നിന്റെ ഭരണത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടോ? അല്ലെങ്കില് കഠിനമായ ശിക്ഷയാല് ജനങ്ങള് വല്ലാതെ വിഷമിക്കുന്നുണ്ടോ? പുരോഹിതന്മാരും സ്ത്രീകളും നിന്നെ അവഗണിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ദുഷ്ടമായ സമ്മാനങ്ങള് സ്വീകരിക്കുന്നതിലും അതിനനുവദിക്കുന്നതിലും നീ ആസക്തനല്ലല്ലോ? രഹസ്യവിവരങ്ങള് പുറത്തുപറയുന്നവനും, ദുഷ്പ്രവര്ത്തനങ്ങള് ചെയ്യുന്ന വൈദ്യനും, ധീരനും അധികാരലോഭിയുമായവനും ശിക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്. അവരെ ശിക്ഷിക്കാതെ വിട്ടുവിടരുത്. നീ ധീരനും, ബുദ്ധിമാനുമായ, സ്ഥിരപ്രജ്ഞനുമായ, ശുദ്ധനും, ഉന്നതവംശജനുമായ, വിശ്വസ്തനും കഴിവുള്ളവനുമായവനെ സൈന്യാധിപതിയായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ? നിന്റെ പ്രധാന സൈനികര് ധീരരും യുദ്ധനൈപുണ്യമുള്ളവരുമോ? അപകടസമയങ്ങളില് തങ്ങളുടെ കഴിവ് തെളിയിച്ചവരാണോ? അവരെ നീ യഥോചിതമായി ആദരിക്കുകയും മാന്യമായി പെരുമാറുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ടോ? സൈന്യത്തിന് ഭക്ഷണവും വേതനവും യഥാസമയം നീ നൽകുന്നുണ്ടോ? വൈകിയാല് സൈനികര് കോപിക്കുകയും ദുഷ്പ്രവര്ത്തികള് ചെയ്യുകയും ചെയ്യും; അതു രാജാവിന് വലിയ അനര്ത്ഥമാണ്. നoble കുടുംബങ്ങളില് നിന്നുള്ള എല്ലാ പുത്രന്മാരും, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രധാനപ്പെട്ടവരും, നിന്നോടു പൂര്ണ്ണ ഭക്തിയോടെ ജീവന് പോലും സമര്പ്പിക്കാന് സന്നദ്ധരാണോ? നിന്റെ ദൂതനായി നീ ഗ്രാമത്തില് നിന്നുള്ള, പണ്ഡിതനും, പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും, ബുദ്ധിമാനുമായവനെയും, വാക്ചാതുര്യമുള്ളവനെയും നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ? അവന് നിന്റെ നിര്ദ്ദേശപ്രകാരം സംസാരിക്കുന്നുണ്ടോ? പതിനെട്ടു സ്ഥാനങ്ങളെ—പത്തെണ്ണം നിന്റെവശത്തും അഞ്ചെണ്ണം ശത്രുവിന്റെവശത്തും—മൂന്നു രഹസ്യചാരന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ, പരസ്പരം അറിയാതെ നീ നിരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ? ശത്രുതയുള്ളവരെയും മനസ്സിന് അനിഷ്ടരായവരെയും നീ എപ്പോഴും അകറ്റുന്നുണ്ടോ? ദുർബലരെ അവഗണിക്കാതെ സൂക്ഷ്മതയോടെ നീ സമീപിക്കുന്നുണ്ടോ? ഭരതാ, ഭൗതികലോഭികളായ ബ്രാഹ്മണരുമായി നീ ഇടപഴകുന്നില്ലല്ലോ? അവര് സ്വയം ജ്ഞാനികളാണെന്ന് കരുതുമ്പോഴും, അവര്ക്ക് പ്രയോജനമില്ലാത്ത കാര്യങ്ങള് മാത്രമേ അറിയൂ. ധര്മ്മശാസ്ത്രങ്ങള് ലഭ്യമായിരിക്കുമ്പോഴും, അല്പം തര്ക്കശാസ്ത്രം പഠിച്ചവരായ ഈ മണ്ടന്മാര് അനാവശ്യമായി സംസാരിക്കുന്നു. പിതാവേ, നമ്മുടെ വീരപുരുഷന്മാര് വസിച്ചിരുന്ന സത്യനാമമുള്ള നഗരം ഇപ്പോഴും സമൃദ്ധമായിരിക്കുകയാണോ? അതിന്റെ കോട്ടകള് ദൃഢമാണോ? ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കാമോ? ബ്രാഹ്മണര്, ക്ഷത്രിയര്, വൈശ്യര് എന്നിവര് സ്വകര്മ്മങ്ങളില് ഏര്പ്പെട്ട്, ആത്മസംയമനത്തോടെ, ഉത്സാഹത്തോടെ, ആയിരക്കണക്കിന് ഉന്നതജനങ്ങളാല് ചുറ്റപ്പെട്ട് ആ നഗരം സമൃദ്ധിയോടെ നിലനില്ക്കുന്നുണ്ടോ? നാനാരൂപങ്ങളിലുള്ള ഭവനങ്ങള് കൊണ്ടു ശോഭയുള്ള, വൈദ്യന്മാരാല് നിറഞ്ഞ, സമൃദ്ധിയുള്ള, സന്തോഷപൂര്വ്വമായ, അയോഗ്യ എന്ന ഈ നഗരം നീ നല്ലപോലെ സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ? നൂറുകണക്കിന് ഭവനങ്ങള് കൊണ്ട് അകമ്പടിയുള്ള, ജനസാന്ദ്രതയുള്ള, ക്ഷേത്രങ്ങളും വിശ്രമഗൃഹങ്ങളും കുളങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതാണോ? ആനന്ദഭരിതരായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും നിറഞ്ഞു, ഉത്സവങ്ങളും സമ്മേളനങ്ങളും കൊണ്ട് പ്രകാശമുള്ളതും, നല്ല വിളവോടു കൃഷിഭൂമികളും ധാരാളം കന്നുകാലികളും അഹിംസയില്ലാത്തതുമായ നഗരമാണോ? അതു ദുഷ്ടന്മാരും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും ഇല്ലാത്തതും, ഭയങ്ങളൊന്നുമില്ലാത്തതും ഖനനങ്ങളാല് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആസ്വാദ്യസ്ഥലമാണോ? നമ്മുടെ പിതാക്കന്മാര് സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന ആ പ്രദേശം ദുഷ്ടന്മാരില്ലാതെ സമൃദ്ധിയോടെ നിലനില്ക്കുന്നുണ്ടോ? അവിടുത്തെ ജനങ്ങള് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നുണ്ടോ, രാഘവാ? കൃഷിയും പശുപാലനവും ചെയ്ത് ജീവിക്കുന്ന എല്ലാവരും നിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരല്ലോ—അവരുടെ ക്ഷേമം നീ ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ടോ? ലോകത്തിലെ സന്തോഷം കൃഷിയിലൂടെയാണ് വളരുന്നത്. അവരുടെ സംരക്ഷണത്തിനും ക്ഷേമത്തിനും നീ അവഗണനയില്ലാതെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ടോ? രാജ്യത്തെ എല്ലാ നിവാസികളും ന്യായപൂര്വ്വം രാജാവാല് സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. സ്ത്രീകളെ നീ ആശ്വസിപ്പിക്കാറുണ്ടോ? അവര് സുരക്ഷിതരാണോ? അവരെ നീ വിശ്വസിക്കുന്നുണ്ടോ? അവരുടെ രഹസ്യങ്ങള് പുറത്തുപറയുന്നില്ലല്ലോ? ആനക്കാട് നീ നല്ലപോലെ സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ? ധാരാളം കന്നുകാലികളും, രാജമന്ദിരത്തിലെ കുതിരകളും ആനകളും കൊണ്ടു സംതൃപ്തനാണോ? നീ എല്ലാ ദിവസവും പ്രഭാതത്തില് അലങ്കരിച്ച് ജനങ്ങളുടെ മുമ്പില് മഹാമാര്ഗത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ടോ, രാജകുമാരാ? ഇങ്ങനെ, ഭരതാ, നീ കർത്തവ്യങ്ങളൊക്കെയും സൂക്ഷ്മമായി നിര്വഹിക്കുമോ എന്ന് ഞാൻ ഉത്സുകതയോടെ ചോദിക്കുന്നു.