ഭരതന് വേണ്ടി, അശ്വങ്ങളുടെ അധിപന് വിശ്വസ്തരും ധര്മശീലികളും ആയ മന്ത്രിമാരെ, ഭരതന് ആവശ്യപ്പെട്ടതുപോലെ, ഉപചാരങ്ങളായി നല്കി. ഭരതന്റെ മാതൃപിതാവായ മാമന് എയിരാവത വംശത്തിലെ, ഇന്ദ്രന്റെ തലപോലുള്ള, കാഴ്ചയ്ക്ക് ആകര്ഷകമായ, വേഗതയുള്ള, നല്ലപോലും ചേര്ത്തുമാറ്റിയിരിക്കുന്ന ആനകളും, അതുപോലെ തന്നെ വേഗതയുള്ള, നല്ല harness ചെയ്ത മുലകളും സമ്പത്തായി നല്കി. അകമ്പടിയുള്ള, വലിയ വലിപ്പമുള്ള, കടുവയുടെ ശക്തിയും കരിയും ഉള്ള, palace-ല് വളര്ത്തിയ, കനംപറ്റിയ, പല്ല് ആയുധമാക്കിയ നായകളെയും ഭരതന് സമ്മാനമായി സ്വീകരിച്ചു. തന്റെ മാതാപിതാവിനെയും, യുദ്ധത്തില് വിജയിച്ച മാമനെയും, ഭരതന് സതൃഘ്നനോടൊപ്പം യാത്രയാകി, രഥത്തിലേറി പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോഴാണ് ദൂതന്മാരുടെ അടിയന്തരതയും, സ്വപ്നത്തില് കണ്ട ദൃശ്യവും ഭരതന്റെ മനസ്സില് വലിയ ഉത്കണ്ഠയുണ്ടാക്കിയത്. ഭരതന് തന്റെ വാസസ്ഥലമൊഴിഞ്ഞു, പുരുഷന്മാരും ആനകളും കുതിരകളും അകമ്പടിയായി, അതുല്യമായ രാജപഥത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ഭരതന് ആകെയുള്ള നഗരത്തിന്റെ അകത്തെ ഭാഗം കാഴ്ച്ചകണ്ടു, പ്രശസ്തനായ ഭരതന് തടസ്സമില്ലാതെ അതില് പ്രവേശിച്ചു. മാതാവിനെയും, മാമന് യുദ്ധാജിതിനെയും യാത്രയാക്കി, ഭരതന് സതൃഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിലേറി പുറപ്പെട്ടു. നൂറിലധികം ചക്രമുള്ള രഥങ്ങള് ചേര്ത്തുമാറ്റിയ ശേഷം, ഭരതന്റെ പുറകില് ദാസന്മാര് ഒപ്പം, ഒട്ടകങ്ങള്, പശുക്കള്, കുതിരകള്, മുലകള് ഉപയോഗിച്ച് യാത്ര തുടിച്ചു. ഭരതന് തന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തില്, ആര്യകന്റെ തുല്യമായ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം, ശത്രുക്കളില്ലാത്ത സതൃഘ്നനെയും കൂട്ടി, ഇന്ദ്രലോകം വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ, വീട്ടില് നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. ഇപ്പോള് വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാ കാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തിയൊന്നാം സargaം കേള്ക്കൂ. ഭരതന് രാജമഹല് വിട്ടു, നേരെ നോക്കിയ മുഖത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു; പ്രകാശമുള്ള സുദാമാ നദി കാഴ്ച്ചകണ്ടു, അതു കടന്നു. ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ മഹത്വമുള്ള പുത്രന്, ആനന്ദകരമായ, ദൂരത്തുള്ള, മറുവശത്തുള്ള, തിരയുള്ള ശതദ്രു നദിയും കടന്നു. എലധാന നദി കടന്ന് മറുവശത്തേക്കെത്തി, പാറകളുള്ള പാതയും, അഗ്നേയമെന്ന ബാണങ്ങള് കുത്തിയ സ്ഥലവും കടന്നു. സത്യവാനായ, ശുദ്ധനും പ്രശസ്തനും, പാറകള് കൊണ്ടുപോകുന്ന മലകള് നോക്കി, വലിയ മലകള് കടന്ന്, ചൈത്രവനത്തിലേക്ക് നീങ്ങി. സരസ്വതി, ഗംഗാ നദികള് കടന്ന്, ശക്തിയോടെ, വീരരായ മത്സ്യരുടെ വടക്കന് ഭാഗത്തുള്ള ഭാരുണ്ഡ വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. വേഗതയുള്ള യമുനാ, കുലിംഗ എന്നറിയപ്പെടുന്ന, മലകളാല് ചുറ്റപ്പെട്ട, ശബ്ദം നിറഞ്ഞ നദി കടന്ന്, സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. അവിടെ, കൈകളും കുതിരകളും ചൂടു തണുപ്പിച്ച്, കുളിച്ചു, വെള്ളം കുടിച്ചു, വെള്ളം എടുത്തു യാത്ര തുടിച്ചു. പ്രഭു, അപൂര്വ്വമായ വലിയ വനത്തിലൂടെ, മികച്ച വാഹനത്തില്, ആകാശത്തിലൂടെ കാറ്റുപോലെ, ഉജ്ജ്വലമായി മുന്നേറി. രാഘവന് വേഗത്തിൽ ഭാഗീരഥി എന്ന കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള വലിയ നദിയിലേക്കെത്തി, കിഴക്കന് തീരത്തിലെ പ്രശസ്ത നഗരത്തില് എത്തി. ഗംഗയുടെ കിഴക്കന് തീരം കടന്ന്, കുതികോഷ്ടികയിലേക്കെത്തി; സൈന്യത്തോടൊപ്പം അതും കടന്ന്, ധര്മവര്ധനയിലേക്കെത്തി. തെക്കന് വാതിലിന്റെ സമീപം, ജംബൂപ്രസ്തയിലേക്കെത്തി; ദശരഥന്റെ പുത്രന് മനോഹരമായ വരുഥ ഗ്രാമത്തിലേക്കും നീങ്ങി. അവിടെ, മനോഹരമായ വനത്തില് താമസിച്ചു, ഉജ്ജിഹാനയുടെ തോട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങി, അവിടെ പ്രിയപ്പെട്ട മരങ്ങള് വളരുന്നുണ്ട്. പ്രിയപ്പെട്ട സാലമരങ്ങള് കണ്ട്, ഭരതന് വേഗത്തിൽ കുതിരമേറ്റു, സൈന്യത്തിന് അനുമതി നല്കി, അകമ്പടിയായി മുന്നേറി. ഓരോ കടവിലും താമസിച്ച്, ഉത്താനകാ നദി കടന്ന്, വിവിധ മലനദികള് വേഗതയുള്ള വാഹനത്തില് കടന്നു. ആനയുടെ പിറകിലുള്ള കുടിലിലേക്കെത്തി, മനുഷ്യരാശിയിലെ കടുവപോലുള്ള ഭരതന്, കപിവതയില് ലോഹിത്യ നദി കടന്നു. ഏകസാല, വിനത, ഗോമതി നദികള് കടന്ന്, കലിംഗ നഗരത്തിലെത്തിയ ശേഷം, സാലവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ഭരതന്റെ വാഹനം പൂര്ണമായും ക്ഷീണിച്ചപ്പോള്, വേഗത്തിൽ വനം കടന്ന്, പുലരിയില് അവിടെ എത്തി. രാജാവ് മനുവിന് നിര്മ്മിച്ച അയോധ്യ നഗരം, ഏഴു രാത്രികള് യാത്ര ചെയ്ത ശേഷം, ആനയുടെ കടുവപോലുള്ള ഭരതന് കാഴ്ച്ചകണ്ടു. അയോധ്യ മുന്നിലാണെന്ന് കണ്ട ഭരതന് തന്റെ രഥശാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: “ഈ നഗരം, അതിന്റെ വിശുദ്ധ തോട്ടങ്ങളുടെ പേരില് പ്രശസ്തമാണ്, എനിക്ക് പരിചിതമായി തോന്നുന്നില്ല.” “ശാരഥി, ദൂരത്ത് അയോധ്യ കാണപ്പെടുന്നു, മണ്ണ് മങ്ങലായിരിക്കുന്നു, ബ്രാഹ്മണര് ധര്മത്തില് പ്രാവിണ്യവും, വേദത്തില് നിപുണതയും ഉള്ളവരാണ്.” “ഒരിക്കല് അയോധ്യ സന്യാസിമാരാല് നിറഞ്ഞിരുന്നു, രാജശ്രേഷ്ഠന്മാര് സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന നഗരത്തില് എപ്പോഴും വലിയ ശബ്ദം കേള്ക്കുമായിരുന്നു.” “ഇന്നലെ, പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ശബ്ദം ചുറ്റും കേള്ക്കുന്നില്ല; തോട്ടങ്ങളില് ജനങ്ങള് കളിച്ച ശേഷം, ആളുകള് വിട്ടുപോയിരിക്കുന്നു.” “മുന്പ്, തോട്ടങ്ങള് ചുറ്റും ആളുകള് ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്നിരുന്നത് പ്രകാശം നല്കുകയായിരുന്നു; ഇന്നലെ, അവ ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു, അവിടെ ആഹ്ലാദം ഇല്ലാതെ ദുഃഖിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.” “ശാരഥി, നഗരം എനിക്ക് കാടുപോലെ തോന്നുന്നു; ഇവിടെ വാഹനങ്ങളോ, ആനകളോ, കുതിരകളോ കാണുന്നില്ല.” “മുന്പ്, പ്രധാന പുരുഷന്മാര് പുറത്തേക്കോ അകത്തേക്കോ പോകാറായിരുന്നു; തോട്ടങ്ങള് ആഹ്ലാദം നിറഞ്ഞതും ഉല്ലാസമുള്ളതുമായിരുന്നു.” “മുന്പ്, ഈ തോട്ടങ്ങളില് ജനങ്ങള് ആഹ്ലാദത്തോടെ, പരമാനന്ദം നിറഞ്ഞ്, സുഖം അനുഭവിച്ചിരുന്നു; ഇന്ന് ആഹ്ലാദം ഇല്ലാത്തതായി കാണുന്നു.” “വഴികളില് ഇലകള് വീണുകിടക്കുന്നു, മരങ്ങള് കരയുന്നതുപോലെയാണ്, മദവശമായ മൃഗങ്ങളുടേയും പക്ഷികളുടേയും ശബ്ദം പോലും കേള്ക്കുന്നില്ല.” “മധുരവും, മൃദുവും ആയ ശബ്ദങ്ങള്, ചന്ദനവും അഗരുവും ചേര്ന്ന്, അതുല്യമായ ധൂപം നിറഞ്ഞ്, പല വാക്കുകള് സംസാരിച്ചിരുന്ന ശബ്ദം ഇനി കേള്ക്കുന്നില്ല.” “പൂര്വ്വം, കൊണകളില് താളം, മൃദംഗം, വീണകള് മുഴങ്ങുന്ന ശബ്ദം ചേര്ന്ന, ശുഭമായ കാറ്റ് വീശിയിരുന്നില്ലേ? ഇന്നലെ, ആ കാറ്റ് പോലും വീശുന്നില്ല, ശാരഥി!