രാമന് അയ്യോധയില് നിന്ന് അരണ്യത്തിലേക്ക് പോയതിനു പതിനഞ്ച് വര്ഷങ്ങള്ക്കു ശേഷം, വീണ്ടും രാമന്റെ മുഖം കാണാന് കഴിയുന്നവര് മനുഷ്യര് അല്ല, ദേവതകള് തന്നെയാണെന്ന് എല്ലാവരും വിശ്വസിച്ചു. രാമന്റെ മുഖം, താമരക്കൊടിയുടെ പോലെ കണ്ണുകള്, മനോഹരമായ വണങ്ങള്, പ്രകാശമുള്ള പല്ലുകള്, ആകർഷകമായ മൂക്ക്, നക്ഷത്രങ്ങളിലേക്കിടയിൽ ചന്ദ്രനെന്നപോലെ തിളങ്ങുന്ന രൂപം—ഇതിനെ കാണാൻ ഭാഗ്യമുള്ളവർ അതിവിശിഷ്ടരാണ്. രാമന്റെ സുഗന്ധമുള്ള മുഖം, ശരദ് കാലത്തിലെ ചന്ദ്രനും പൂന്താമരയും പോലെ, കാണാൻ കഴിയുന്നവർ ഭാഗ്യശാലികളാണ്. അരണ്യവാസം കഴിഞ്ഞ് രാമൻ അയ്യോധയിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്ന ദൃശ്യത്തിൽ, സന്തോഷമുള്ളവർ സൂര്യന്റെ തെളിയുന്ന പാതയെ കാണുന്നതുപോലെ രാമനെ കാണും. കൗസല്യയുടെ മനസ്സിൽ ഉണ്ടായ ആശയക്കുഴപ്പം കാരണം, എന്റെ ഹൃദയം താഴുന്നു; ശബ്ദം, സ്പര്ശം, രുചി എന്നിവ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല. മനസ്സിന്റെ തെളിമ നഷ്ടപ്പെട്ടതോടെ, എന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മങ്ങിപ്പോകുന്നു, എണ്ണ തീർന്ന ദീപത്തിന്റെ കിരണങ്ങൾ മങ്ങുന്നതുപോലെ. എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം, ഞാൻ അശക്തനും ബോധംരഹിതനും ആകുന്നു, നദിയുടെ ഒഴുക്കു കരയെ ഇടിക്കുന്നതുപോലെ. അയ്യോ, ശക്തമായ ഭുജങ്ങളുള്ള രാഘവ! അയ്യോ, എന്റെ കഷ്ടതയെ നശിപ്പിച്ചവനേ! അയ്യോ, അച്ഛന്റെ പ്രിയപുത്രനേ, എന്റെ രക്ഷകനേ! അയ്യോ, മകനേ, നീ എവിടെയാണ് ഇപ്പോള്? അയ്യോ, കൗസല്യ, ഞാൻ നശിക്കുന്നു! അയ്യോ, സുമിത്ര, വ്രതനിഷ്ഠയുള്ളവളേ! അയ്യോ, കൈകേയി, എന്റെ ക്രൂര ശത്രുവേ, നമ്മുടെ വംശത്തിന്റെ കളങ്കമേ! രാമന്റെ അമ്മയും സുമിത്രയും മുന്നിലുണ്ടായിരിക്കെ, രാജാവ് ദശരഥൻ അങ്ങനെ വിലാപം ചെയ്തു, തന്റെ ജീവിതം അവസാനിപ്പിച്ചു. അർദ്ധരാത്രിയിൽ, പ്രിയപുത്രന്റെ വ്യതിയാനത്തിൽ ദുഃഖിതനായ മനുഷ്യരുടെ അധിപൻ, കഷ്ടതയാൽ തളർന്നുകൊണ്ട്, മഹാത്മാവ് ജീവൻ വിട്ടു. പിന്നീട്, അറുപത്തിയഞ്ചാം സargaം തുടങ്ങുന്നു. രാത്രിക്ക് ശേഷം, പ്രഭാതം വന്നപ്പോൾ, രാജകീയ വസതിയിൽ ഗായകർ ഒത്തുകൂടി. ഉത്തമഗാനങ്ങൾ അറിയുന്ന, refined ആയ കുതിരയോട്ടക്കാരും, രാജാവിനെ പ്രശംസിക്കുന്ന ഗായകരും, ഓരോരുത്തരും വേറേറായി സംസാരിച്ചു. അവരുടെ ശ്രേഷ്ഠമായ അനുഗ്രഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പ്രശംസകൾ രാജമഹലിൽ മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചു. അപ്പോൾ, സംഗീതം വായിക്കുന്ന കുതിരയോട്ടക്കാരും, സംഗീതക്കാർക്കും തങ്ങളുടെ വാദ്യങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. ആ ശബ്ദത്തിൽ ഉണർന്ന പക്ഷികൾ, കBranchesൽ ഇരിക്കുന്നവരും, രാജകീയ വീട്ടിൽ പേജിൽ ഇരിക്കുന്നവരും, പാടിത്തുടങ്ങി. വീണയുടെ ശുഭശബ്ദങ്ങളും, അനുഗ്രഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഗാനം, മഹലിൽ മുഴുവൻ നിറഞ്ഞു. ശുദ്ധമായ പെരുമാറ്റമുള്ള, മുഖ്യമായി യുവതിയും മനോഹരവുമായ സ്ത്രീകൾ, പതിവുപോലെ ഒത്തുകൂടി. അവർ ചന്ദനവും കുങ്കുമവും കലർന്ന വെള്ളം പൊൻപാത്രത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നു, കുളിക്കാനുള്ള വിധിപ്രകാരം. മറ്റു യുവതികളും, ശുഭദ്രവ്യങ്ങളും, കുടിവെള്ളത്തിനുള്ള ഉപകരണങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു. അവൻ എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളും ഉൾക്കൊണ്ടിരുന്നതും, എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ആദരിക്കപ്പെട്ടതും, രാജാവിന് അനുയോജ്യമായ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും സമ്പത്തും നിറഞ്ഞതും, അതിനനുസരിച്ച് ശോഭിച്ചു. സൂര്യോദയമുവരെ എല്ലാവരും ഉത്കണ്ഠയോടെ കാത്തുനിന്നു; എന്ത് സംഭവിക്കുമെന്ന് ആരും അറിയില്ലായിരുന്നു. അവിടെ, രാജാവിന്റെ കിടപ്പറയ്ക്ക് സമീപം ഉറങ്ങുന്ന കോസലയുടെ സ്ത്രീകൾ ഒത്തുകൂടി, തങ്ങളുടെ അധിപനെ ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ, അർഹതയും ലജ്ജയും പാലിച്ച്, അവരാരും കിടക്കയിലേക്കോ, അദ്ദേഹത്തെ ഉണർത്തുവാനുള്ള ശ്രമങ്ങളിലേക്കോ പോയില്ല. ഉറക്കം, ചലനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പരിചയമുള്ള സ്ത്രീകൾ, രാജാവിന്റെ ജീവൻക്കു ഭയം തോന്നി, വിറയച്ചു. നദിയുടെ കരയിലേയ്ക്ക് ഒഴുക്കു തട്ടുന്ന പുല്ലുപോലെ, ആ സ്ത്രീകൾ വിറയച്ചു; രാജാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ കൂടുതൽ വിറയച്ചു. അവരെ ഭയപ്പെടുത്തിയ ദുരന്തം ഉറപ്പായി; കൗസല്യയും സുമിത്രയും, മകന്റെ ദുഃഖത്തിൽ തളർന്നുപോയി. ഉറങ്ങുകയായിരുന്നിട്ടും, ശരിയായ സമയത്ത് ഉണരാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; തിളക്കം നഷ്ടപ്പെട്ട, മങ്ങിയ, താഴ്ന്ന അവസ്ഥയിൽ, ദുഃഖം അവരെ കീഴടക്കി. കൗസല്യ, ഇരുണ്ടതിൽ മറഞ്ഞ നക്ഷത്രംപോലെ, തിളങ്ങുന്നില്ല; അതിനു ശേഷം, രാജാവിന്റെ ഭാര്യ സുമിത്രയും അതുപോലെ. രാജ്ഞി, ദുഃഖം നിറഞ്ഞ കണ്ണീരിൽ മുഖം മങ്ങിയ, തിളങ്ങുന്നില്ല; രാജാവിനെയും, ആ മഹാരാണിമാരെയും അങ്ങനെ കിടന്നുകാണുമ്പോൾ— അന്തരംഗം, അതിന്റെ അധിപൻ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ട് ഉറങ്ങുന്നതിനാൽ, മാറിപ്പോയതായി തോന്നി; അപ്പോൾ ആ മഹാരാണിമാർ, ദുഃഖത്തിൽ പെട്ടു, ഉച്ചത്തിൽ കരയിത്തുടങ്ങി. കാട്ടിൽ അവരുടെ നായകനായ ആനപോലുള്ളവൻ വീണുപോയതുപോലെ, ആ സ്ത്രീകൾ, അപ്രതീക്ഷിതമായി ബോധം കിട്ടി, ഉച്ചത്തിൽ വിലാപം ചെയ്തു. കൗസല്യയും സുമിത്രയും, ഉറക്കം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേറ്റു; രാജാവിനെ കണ്ടു, സ്പർശിച്ചു. "അയ്യോ, അധിപനേ!" എന്ന് വിളിച്ച്, അവർ നിലത്തിൽ വീണു; കോസല രാജാവിന്റെ മകൾ, ഭൂമിയിൽ വലിഞ്ഞു. അവൾ, കുഴിച്ചുകിടന്ന, മഞ്ഞ് മൂടിയ നക്ഷത്രംപോലെ, തിളങ്ങുന്നില്ല; രാജാവ്, ശാന്തമായി കിടന്നപ്പോൾ, കൗസല്യ നിലത്തുവീണു. ആ സ്ത്രീകളെ ഞാൻ, കാട്ടിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ആനക്കുഞ്ഞുകളെപ്പോലെ, കണ്ടു; രാജാവിന്റെ എല്ലാ ഭാര്യമാരും, കൈകേയിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ, ദുഃഖംകൊണ്ട് കരയിപ്പോയി, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു; അവരുടെ വിലാപത്തിൽ വലിയ ശബ്ദം ഉയർന്നു. ആ ശബ്ദം, മുമ്പ് ആ വീട്ടിൽ സമൃദ്ധി നിറച്ചതായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ഭയം, ആശയക്കുഴപ്പം, ദുഃഖം എന്നിവ നിറച്ച്, മഹലിൽ മുഴുവൻ മുഴങ്ങി. ചുറ്റുമുള്ള ബന്ധുക്കളുടെ ദുഃഖത്തിൽ, അപ്രതീക്ഷിതമായ സന്തോഷം നഷ്ടപ്പെട്ട്, അവരെ ദയനീയവും തളർന്നതും ആയി കാണാമായിരുന്നു.