അതിനുശേഷം, തന്റെ തന്നെ കര്മ്മഫലത്താല്, അതിദിവ്യമായ രൂപത്തില് ആ മുനിപുത്രന് ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം വേഗത്തില് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് എഴുന്നേറ്റു. ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം ആ മুনি തന്റെ പ്രായമായ മാതാപിതാക്കളോട് ഒരു നിമിഷം ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “നിങ്ങളുടെ സേവനത്താല് ഞാന് മഹത്തായ സ്ഥാനമെത്തി; അധികം വൈകാതെ നിങ്ങളും എന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് എത്തും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ആത്മസംയമനം പുലര്ത്തിയ ആ മുനിപുത്രന് പ്രകാശഭരിതമായ ദിവ്യരഥത്തില് വേഗത്തില് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ, തന്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം വേഗത്തില് ജലതര്പ്പണം നടത്തി, മഹാത്മാവായ ആ മুনি കൈകൂപ്പി എന്റെ അടുത്ത് നിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “രാജാവേ, ഇന്ന് തന്നെ എന്നെ കൊല്ലൂ; എന്റെ ഏകപുത്രനെ നീ അജ്ഞാനത്തില് വധിച്ചുവെന്നതുകൊണ്ട്, മരണത്തില് എനിക്ക് ദുഃഖമില്ല. എങ്കിലും, നീ പാപരഹിതനായ എന്റെ പുത്രനെ അറിഞ്ഞില്ലാതെ വധിച്ചതിനാല്, ഞാന് നിന്നെ അത്യന്തം ഭയാനകമായ ഒരു ദുഃഖശാപം നല്കുന്നു. രാജാവേ, എനിക്ക് പുത്രനാശം കൊണ്ടുള്ള ഈ ദുഃഖം അനുഭവപ്പെടുന്നപോലെ, നിനക്കും പുത്രനാശദുഃഖത്തില് കത്തിപ്പോകേണ്ടി വരും. നീ ഒരു ക്ഷത്രിയനായിട്ടാണ് ഈ മുനിയെ അജ്ഞാനത്തില് വധിച്ചത്; അതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം ഉടന് നിന്നെ പിടിക്കില്ല. എന്നാല്, ദാനം നല്കുന്നവനെ ദാനം പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ഈ ഭയാനകമായ വിധി ഉടന് നിന്നെ അനുഭവിക്കും.” ഇങ്ങനെ എന്നെ ശപിച്ച്, ആ ദമ്പതികള് ദീര്ഘനാളായി വിലപിച്ച്, ദേഹങ്ങള് ചിതയില് വെച്ച് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പ്രയാണം ചെയ്തു. എന്റെ യൗവനത്തില് ശബ്ദം കേട്ട് അമ്പയിടുന്ന കലാരൂപം അനുകരിച്ച് ചെയ്ത ആ പാപം, ഇപ്പോള് എനിക്ക് ഓര്മ്മവരുന്നു. അനാരോഗ്യം അശുഭമായ ഭക്ഷണത്തില് നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ആ കര്മ്മത്തിന്റെ ഫലം ഇപ്പൊഴാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ട്, സുന്ദരിയേ, ഈ അവസ്ഥയിലായപ്പോള്, ആ മഹാത്മാവിന്റെ വാക്കുകള് സഫലമാവും; പുത്രനാശദുഃഖത്തില് തളര്ന്ന് ഞാന് ഇന്ന് ജീവന് വിടും. “കൗസല്യേ, എന്റെ കണ്ണുകള് നിന്നെ കാണുന്നില്ല; ദയവായി എന്നെ സ്പര്ശിക്കരുത്,” എന്ന് കരഞ്ഞും വിറയച്ചും രാജാവ് തന്റെ ഭാര്യയോട് പറഞ്ഞു. “ഞാന് രാഘവനോട് ചെയ്തത് എനിക്ക് യോഗ്യമായതായിരുന്നു; അവന് എന്നോട് ചെയ്തത് അവനോടും യോഗ്യമായതാണു. ഇന്ന് രാമന് എന്നെ ഒരിക്കല് പോലും സ്പര്ശിച്ചിരുന്നെങ്കിലോ, അല്ലെങ്കില് ഞാന് അവനെ കണ്ടിരുന്നെങ്കിലോ, യമലോകം ചെന്നവനായി ആളുകള് എന്നെ കാണുമായിരുന്നില്ല. എന്റെ കണ്ണുകള് നിന്നെ കാണുന്നില്ല; എന്റെ സ്മരണ ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു. വൈവസ്വതന്റെ ദൂതന്മാര് എന്നെ വിളിക്കുന്നു, കൗസല്യേ. “ജീവിതം അവസാനിക്കുമ്പോള് ധര്മജ്ഞനുമായ, സത്യനിഷ്ഠനുമായ രാമനെ കാണാന് കഴിയാത്തതിലും വേദനയുള്ളത് എന്താണ്? പുത്രനെയില്ലാതാക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം എനിക്ക് മരുന്നില്ലാത്ത രോഗംപോലെ ആയുസ്സിനെ ഉണക്കുന്നു, സൂര്യന് ചെറിയൊരു ജലാശയത്തെ ഉണക്കുന്നതുപോലെ. പതിനഞ്ച് വര്ഷങ്ങള്ക്കുശേഷം മനോഹരമായ, ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള കുന്ദലങ്ങളാല് അലങ്കരിച്ച രാമന്റെ മുഖം കാണുന്നവര് ദേവന്മാരാണ്, മൃത്യുമിശ്രിതരല്ല. കമലദളനേത്രങ്ങളോടും മനോഹരമായ ക眉കളും ദീപ്തമായ പല്ലുകളും ആകര്ഷകമായ മൂക്കും ചന്ദ്രനു ചുറ്റുമുള്ള നക്ഷത്രങ്ങളില് ചന്ദ്രനുപോലെ ഉള്ള മുഖവും ഉള്ള രാമനെ കാണുന്നവര് ഭാഗ്യശാലികളാണ്. ശരദ്കാലചന്ദ്രനും പുഷ്പിതമായ കമലവുംപോലെ സുഗന്ധമുള്ള എന്റെ പ്രഭുവിന്റെ മുഖം കാണുന്നവര് ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്. വനവാസം കഴിഞ്ഞ് അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തുന്ന രാമനെ സന്തോഷത്തോടെ കാണുന്നവര്, പ്രകാശമുള്ള സൂര്യന്റെ പാത കാണുന്നതുപോലെ ആനന്ദിക്കും. “കൗസല്യയുടെ മനസ്സിന്റെ അവ്യക്തത കൊണ്ടു എന്റെ ഹൃദയം തളരുന്നു; ശബ്ദം, സ്പര്ശം, രുചി എന്നിവയും വ്യക്തമായി എനിക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല. മനസ്സിന്റെ തെളിച്ചം നഷ്ടപ്പെട്ടതോടെ, എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് എല്ലാം ക്ഷയിക്കുന്നു; എണ്ണ തീരുമ്പോള് വിളക്കിന്റെ പ്രകാശം മങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്. എന്റെ ഹൃദയത്തില് നിന്നു പിറക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം എന്നെ നിര്വീര്യനാക്കുന്നു; ഒരു നദിയുടെ ഒഴുക്ക് കരയോട് ഇടിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. അയ്യോ, മഹാബാഹുവായ രാഘവാ! അയ്യോ, എന്റെ പരിശ്രമം നശിപ്പിച്ചവനേ! അയ്യോ, പിതാവിന്റെ പ്രിയപുത്രനേ! അയ്യോ, എവിടെയാണ് നീ പോയത്? “അയ്യോ, കൗസല്യേ, ഞാന് ഉണരുന്നു! അയ്യോ, സുമിത്രേ, നീ തപസ്സില് മഗ്നയല്ലോ! അയ്യോ, കൈകേയി, നീ ക്രൂര ശത്രുവും, വംശത്തിലെ കറയും! ഇങ്ങനെ, രാമന്റെ മാതാവും സുമിത്രയും മുന്പില് ഇരിക്കുമ്പോള്, രാജാവ് ദശരഥന് ദുഃഖത്തില് മുങ്ങി ജീവന് വിട്ടു. പ്രിയപുത്രന്റെ വനവാസം കൊണ്ടുള്ള ദുഃഖത്തില് പകല് പിരിഞ്ഞു രാത്രിയുടെ നടുവില്, ആ മഹാത്മാവ് ജീവന് വിട്ടു. ഇപ്പോള് അമ്പതാം അദ്ധ്യായം തുടങ്ങുന്നു. രാത്രികാലം കഴിഞ്ഞു പ്രഭാതം വന്നപ്പോള്, ഭരണമന്ദിരത്തില് ഗായകര് ഒത്തു ചേർന്നു. ഉത്തമഗീതകലയില് പ്രാവീണ്യമുള്ള, ശുഭപ്രശംസകള് പാടുന്നതില് നിപുണരായ ചരിയോട്ടിക്കാരും ഗായകരും ഓരോരുത്തരും വേറേ പാടിത്തുടങ്ങി. രാജാവിനു വേണ്ടി ഉച്ചരിച്ച അവരുടെ ആശീർവാദപൂര്ണമായ ശുഭപ്രശംസകള് വലിയ അങ്കണത്തില് മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അടുത്ത്, സംഗീതോപകരണങ്ങള് വായിക്കുന്ന ചരിയോട്ടിക്കാരും സംഗീതജ്ഞരും സംഗീതം ആരംഭിച്ചു. ആ ശബ്ദം കേട്ട്, കൊമ്പിലിരുന്ന പക്ഷികളും രാജമന്ദിരത്തിനകത്തുള്ള പഞ്ചരപ്പക്ഷികളും ഉണര്ന്നു പാടിത്തുടങ്ങി. വീണകളുടെ ശുഭശബ്ദവും ആശീർവാദഗാനങ്ങളും രാജമന്ദിരം നിറഞ്ഞു. ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ള, ഭൃത്യസേവനത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ള, അത്യന്തം യുവതികളായ മനോഹരികളായ സ്ത്രീകള് മുന്പുപോലെ ഒത്തു ചേരുകയും ചെയ്തു. അവര് സ്വര്ണമണ്ഡിതമായ പാത്രങ്ങളില് ചന്ദനവും കുങ്കുമവുമാണ് കലര്ത്തിയ വെള്ളം, ആചാരപ്രകാരം, സമയോചിതമായി, രാജാവിന്റെ സ്നാനത്തിനായി കൊണ്ടുവന്നു.