ദശരഥന് മഹാരാജാവ്, നിരന്തരം ഉണര്ന്ന്, ദുഃഖത്തില് മുഴുകി, ആഴമായ ചിന്തയിലായിരുന്നു. രാമനും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിലേക്കു പോയതോടെ, ഇന്ദ്രനേയും ബാധിച്ചുപോലുള്ള ഒരു മഹാവിപത്താണ് അയാളുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് കടന്നുവന്നത്; അസുരന്മാര് സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു ആ അന്ധകാരത്തിന്റെ ആവിഷ്കാരം. രാമന് ഭാര്യയോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടതിനു ശേഷം, കോസലരാജാവ് കൌസല്യയോട് സംസാരിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അപ്പോള് തന്നെ ചെയ്ത പാപം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സില് ഓര്മ്മയായി. രാമന് വനത്തിലേക്ക് പോയ ശേഷം ആറാം രാത്രി, ദശരഥന് തന്റെ പാപം ഓര്ത്തുകൊണ്ട്, അര്ദ്ധരാത്രിയില് ഉളളില് ദുഃഖം നിറഞ്ഞു കിടന്നു. മകനോടുള്ള വേദനയില് ചിതറിപ്പോയ രാജാവ്, തന്റെ പാപം ഓര്ത്തുകൊണ്ട്, മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തില് മുങ്ങിയ കൌസല്യയോട് പറഞ്ഞു: "മഹിളേ, മനുഷ്യന് എന്ത് കര്മ്മം ചെയ്താലും—നല്ലതോ ചീത്തയോ—അത് തന്നെ അവന് അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും. ആരെങ്കിലും ധനത്തിന്റെ ഭാരവും ലഘുത്വവും, കര്മ്മത്തിന്റെ ഫലവും, അവയുടെ ദോഷവും അറിയാതെ പ്രവര്ത്തിക്കുമ്പോള് അവനെ ബാലന് എന്നു വിളിക്കും. മാവുന്തങ്ങള് വെട്ടി കളഞ്ഞ്, പലയിലമരങ്ങള്ക്ക് വെള്ളം കൊടുക്കുന്നവനെപ്പോലെയാണ് അത്തരം കര്മ്മം. പൂക്കള് കണ്ടു സന്തോഷിച്ച്, കായ്ക്കുമ്പോള് ദുഃഖിക്കുന്നവനെപ്പോലെ. ഫലം അറിയാതെ പ്രവര്ത്തിക്കുന്നവന്, പലയിലമരത്തിനു വെള്ളം കൊടുക്കുന്നവനെപ്പോലെ, ഫലം കിട്ടുമ്പോള് ദുഃഖം അനുഭവിക്കും. അങ്ങനെ, ഞാനും മാവുന്തങ്ങള് വെട്ടി കളഞ്ഞ്, പലയിലമരങ്ങള്ക്ക് വെള്ളം കൊടുത്തവനായി; രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇപ്പോള് മൂഢനായി ദുഃഖിക്കുന്നു. കൌസല്യേ, ഒരു ശബ്ദം കേട്ട്, വില്ലുമായി നടന്ന രാജകുമാരനായി ഞാന് ഈ പാപം ചെയ്തു; ശബ്ദം കേട്ട് അമ്പയോതുന്നവനെന്നു കരുതി. അതുകൊണ്ടാണ്, രാജ്ഞി, ഞാനാണ് ഈ ദുഃഖത്തിന് കാരണം; ബാലന് വിഷം കഴിക്കുന്നതുപോലെ, അവിവേകത്തില് ആയിരുന്നു എന്റെ പ്രവൃത്തി. മറ്റാരെങ്കിലും പലയിലമരങ്ങള് കൊണ്ട് വഞ്ചിതനാകുന്നതുപോലെ, ശബ്ദം കേട്ട് അമ്പയോതിയതിന്റെ ഫലവും എനിക്ക് അന്യമായിരുന്നു, ഇപ്പോള് അതാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്. അന്നേരം നീ വിവാഹം കഴിക്കാതെ രാജ്ഞിയായിരുന്നു, ഞാനോ രാജാവായി. മഴക്കാലം എത്തിയപ്പോള് എന്റെ ആഗ്രഹങ്ങള് വര്ദ്ധിച്ചു. ഭൂമിയിലെ സുഖങ്ങള് അനുഭവിച്ച ശേഷം, സൂര്യന് തന്റെ കനല് ഒളിപ്പിച്ച്, മറ്റൊരു ദിക്കിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലെ, ആ കാലം കടന്നു. ഉടനെ സൂര്യന് താപം ഒളിപ്പിച്ച്, മേഘങ്ങള് മിനുങ്ങി; എല്ലാ തവളകളും മാന്മരങ്ങളും മയിലുകളും സന്തോഷിച്ചു. ചിറകുകള് നനഞ്ഞ് ഉയര്ത്തിയ പക്ഷികള്, മഴയും കാറ്റും കൊണ്ടു വിറയ്ത്ത്, വൃക്ഷങ്ങള്ക്കു കീഴില് കൂട്ടം ചേര്ന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും മഴയില് കുളിച്ച്, മയക്കമുള്ള മാന്മരങ്ങള് വെള്ളം നിറഞ്ഞ മലപോലെ തോന്നി. പര്വ്വതങ്ങളിലെ ശുദ്ധജലധാരകള് വെള്ളയും ചുവപ്പും കലര്ന്ന്, ചാരക്കുരു പോലെ, പാമ്പുകളെപ്പോലെ ഒഴുകി. ശുദ്ധമായ ആ ജലധാരകള് പോലും മഴക്കാലത്ത് ചുവപ്പുകയും ഉരുണ്ടുപോയി, കരകള് കടന്ന് ഒഴുകുകയും ചെയ്തു. അത്തരം മനോഹരമായ കാലത്ത്, വില്ലും അമ്പും എടുത്ത്, വ്യായാമം ചെയ്യാനായി ഞാന് സരയൂ നദിക്കരയിലൂടെ രഥം ഓടിച്ചു. അപ്പോള് രാത്രിയില് വെള്ളം കുടിക്കാനെത്തിയ കാട്ടുപോത്തോ ആനയോ, അല്ലെങ്കില് മറ്റേതെങ്കിലും മൃഗത്തിന്റെ പാതയോ കണ്ടുപിടിച്ച് വേട്ടയാടാനായി, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടെ കാത്തുനിന്നു. അവിടെ, രാത്രിയില് ഒറ്റക്കായി, വില്ലെടുത്ത്, ഞാന് ഒരു കാട്ടുമൃഗത്തെ കൊന്നു; അത് നദിക്കരയിലെ കാടിനുള്ളില് ഒളിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു. പിന്നെ മറ്റൊരു ഭയാനക മൃഗത്തിന്റെ ശബ്ദം കേട്ട്, ജാഗ്രതയോടെ കേട്ടു; അകലെ, ഒരു കുടത്തിന് സമീപം വെള്ളത്തില് എന്തോ കറങ്ങുന്നതിന്റെ ശബ്ദം അന്ധകാരണിലായിരുന്നു. കേള്വിയുടെ പരിധിയില്, ആനയുടെ കൂക്കുപോലൊരു ശബ്ദം കേട്ടു; അപ്പോള് ഞാന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അമ്പ് എടുത്തു, പാമ്പിന്റെ വിഷംപോലെ ദാഹവുമുള്ളത്. ആ ശബ്ദം ലക്ഷ്യമാക്കി, ആനയെ വേട്ടയാടാന് ആഗ്രഹിച്ചു, ആ അമ്പ് വിട്ടു. പിറവി വെളിച്ചം തെളിഞ്ഞപ്പോള്, കാട്ടില് നിന്ന് ഒരു മനുഷ്യശബ്ദം ഉയർന്നു—"അയ്യോ, അയ്യോ!" എന്ന് കരയുകയായിരുന്നു. അമ്പ് ശരീരത്തില് തട്ടി, വെള്ളത്തിലേക്ക് വീണ ആ മനുഷ്യന്റെ ശബ്ദം. അപ്പോള് അവന് പറഞ്ഞു: "എന്റെ മേല് എങ്ങനെ ആയുധം വീണു, തപസ്സില് ലീനനായ എന്നപോലെയൊരാളുടെ മേല്? രാത്രിയില് ഈ നിർജന നദിയിലേക്ക് വെള്ളം എടുക്കാനായാണ് വന്നത്; ആര് എന്നെ അമ്പുകൊണ്ട് ആക്രമിച്ചു? എനിക്ക് എങ്ങനെയാണ് പാപം സംഭവിച്ചത്?" "അഹിംസയേ ആചരിച്ച്, കാട്ടില് കാട്ടുതിന്നുന്ന സന്യാസിയായ എന്നെ ആര് ആയുധം കൊണ്ട് കൊല്ലും? ജടയുമണിയിച്ച്, വർക്കലയും മൃഗചർമ്മവും ധരിച്ച എന്നെ കൊല്ലാന് ആര് ആഗ്രഹിക്കും? ഞാന് ആരെയും ദോഷം ചെയ്തിട്ടില്ല." "ഇത്തരം പ്രവൃത്തികള് ഫലമില്ലാത്തതും ദോഷകരവുമാണ്; എല്ലാവരും കുറ്റം പറയുന്നതാണ്, ഗുരുപത്നിയെ സമീപിക്കുന്നവനെപ്പോലെ." "എന്റെ ജീവനിന് നഷ്ടം സംഭവിച്ചതില് എനിക്ക് അത്ര ദുഃഖമില്ല; പക്ഷേ, അമ്മയുടെയും അച്ഛന്റെയും കാര്യം ഓര്ത്താണ് എനിക്ക് വേദന." "വയസ്സായ ആ അമ്മയും അച്ഛനും, എപ്പോഴും എന്റെ സഹായത്തോടെയാണ് ജീവിച്ചത്—ഇനി ഞാന് ഇല്ലെങ്കില്, ആരാണ് അവരെ നോക്കുക?" "വയസ്സായ അമ്മയും അച്ഛനും, ഞാനും, ഒരേ അമ്പുകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടു—സ്വയം അറിയാത്ത ബാലനാല്." അങ്ങനെയുള്ള ദയനീയമായ വാക്കുകള് കേട്ടപ്പോള്, ധര്മബോധം നിറഞ്ഞ എന്റെ ഹൃദയം തകര്ന്നു; വില്ലും അമ്പും കൈവിട്ട് നിലത്തു വീണു. രാത്രിയില് ആ ദുഃഖഭരിതമായ നിലവിളികള് കേട്ട്, ഞാന് അത്യന്തം വിറയ്ത്ത്, ദുഃഖത്തില് പകച്ചു നിന്നു. ആ സ്ഥലത്ത് എത്തിയപ്പോള്, മനസ്സില് വലിയ വിഷാദവും ഭയവും നിറഞ്ഞു; സരയൂ നദിക്കരയില് അമ്പ് കൊണ്ടു തുളഞ്ഞ് മരിച്ച ആ തപസ്വിയെ കണ്ടു. അവന്റെ ജടകള് ചിതറിക്കിടന്നു, കുടം മറിഞ്ഞ് ഒഴുകി, ശരീരം രക്തത്തില് മുക്കിയിരുന്നു; അമ്പ് തുളഞ്ഞ് വേദനയോടെ കിടന്നു. ഞാന് ഭയത്തിലും വിഷമത്തിലും വിറയ്ത്തു നിന്നപ്പോള്, ആ തപസ്വി കണ്ണുകളാല് എന്നെ നോക്കി, തന്റെ തപസ്സിന്റെ തീക്ഷ്ണതയോടെ കടുപ്പമുള്ള വാക്കുകള് പറഞ്ഞു.