സമസ്തരും ശാസ്ത്രാനുസൃതമായും നിശ്ചിത നിയമപ്രകാരവും യജ്ഞശാലയിലേക്കു പോയി. മഹതിയായ പ്രശസ്തി നേടിയ രാജാവ് ദശരഥനും അവന്റെ ഭാര്യമാരും യജ്ഞദീക്ഷയെടുത്ത് ആചാരാനുസൃതമായി എല്ലാ കര്മങ്ങളും നിര്വഹിച്ചു. ഒരു സംവത്സരം പൂര്ത്തിയായപ്പോഴും, യജ്ഞക്കു വേണ്ടി വിട്ടയച്ച കുതിര തിരിച്ചെത്തിയപ്പോഴും, സര്യൂ നദിയുടെ വടക്കേ കരയില് രാജാവിന്റെ മഹായജ്ഞം ആരംഭിച്ചു. ഋഷ്യശൃംഗന് നേതൃത്വം നല്കി, ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിനായി പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാര് അശ്വമേധ യജ്ഞം നിര്വഹിച്ചു. യജ്ഞത്തില് കര്മ്മങ്ങള് നിര്വഹിച്ച ബ്രാഹ്മണന്മാര് വേദപാരായണരും ആചാരപരവശരുമായി, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായും സമ്പ്രദായപ്രകാരവുമാണ് എല്ലാ കര്മങ്ങളും നിര്വഹിച്ചത്. പ്രവര്ഗ്യവും ഉപസദം എന്നിങ്ങനെയുള്ള കര്മ്മങ്ങള് ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി നിര്വഹിച്ചു, എല്ലാ അനുബന്ധ കര്മ്മങ്ങളും ദ്വിജന്മാര് ആചാരപ്രകാരവും ശ്രദ്ധാപൂര്വ്വവും നിര്വഹിച്ചു. അതിനുശേഷം, ആ മഹര്ഷിമാരെ യഥായോഗ്യം ആദരിക്കുകയും, സന്തോഷത്തോടെ പ്രഭാതസോമപീഡനം നിര്വഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രഹവിയും സമ്പൂര്ണമായി അര്പ്പിച്ച ശേഷം, പാപരഹിതനായ രാജാവിന് അഭിഷേകം നടന്നു; അതിന് ശേഷം, യഥാക്രമം, മധ്യാഹ്ന സോമപീഡനവും ആരംഭിച്ചു. ഈ മഹാത്മാവായ രാജാവിനായി മൂന്നാം സോമപീഡനവും ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാര് ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി നിര്വഹിച്ചു. അവിടെ, ഋശ്യശൃംഗനും മറ്റ് മന്ത്രജ്ഞന്മാരും, ഉച്ചാരണം ശുദ്ധിയോടെ, ഇന്ദ്രന് മുതലായ ദേവന്മാരെ ആഹ്വാനിച്ചു. ഹോത്രുകന്മാര് മധുരവും സുഖകരവുമായ ശ്ലോകങ്ങള് ചൊല്ലി, ദേവന്മാരെ ആഹ്വാനിച്ച്, സ്വര്ഗ്ഗവാസികള്ക്കു ഹവിസ്സുകളും അര്പ്പിച്ചു. അവിടെ ഒരു ഹവിയും വിട്ടുപോയില്ല, ഒന്നും തെറ്റിയില്ല; എല്ലാം ബ്രഹ്മാവു തന്നെ നിര്വഹിക്കുന്നതുപോലെ കൃത്യമായി, സുരക്ഷയോടെയായിരുന്നു. ആ ദിവസങ്ങളില് ആരെയും ക്ഷീണിച്ചോ വിശന്നോ കണ്ടില്ല; ഒരു ബ്രാഹ്മണനും അജ്ഞാനിയല്ല, യജ്ഞശാലയില് സേവകരായവര് എല്ലാവരും യോഗ്യരാണ്. ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്കും, യജമാനന്മാര്ക്കൊപ്പം ഉണ്ടായവര്ക്കും, വാനപ്രസ്ഥന്മാര്ക്കും, ഭിക്ഷുക്കള്ക്കും എല്ലാം ഭക്ഷണമുണ്ടായിരുന്നു. മുതിര്ന്നവര്, രോഗികള്, സ്ത്രീകള്, കുട്ടികള് എന്നിവരും ഭക്ഷിച്ചു; എത്രയൊക്കെ തവണ ഭക്ഷിച്ചാലും, ഒരാള്ക്കും തൃപ്തി തോന്നിയില്ല. പ്രതിദിനവും, പര്വ്വതങ്ങളോളം വലിയ ഭക്ഷണകൂമ്പാരങ്ങള് അവിടെ ഒരുക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. വിവിധ പ്രദേശങ്ങളില് നിന്നെത്തിയ പുരുഷന്മാര്ക്കും സ്ത്രീകളുടെയും കൂട്ടങ്ങള്ക്കും ആ മഹായജ്ഞത്തില് ഭക്ഷണവും പാനീയവും സമൃദ്ധമായി ലഭിച്ചു. അന്നത്തെ ഭക്ഷണം വളരെ രുചികരമാണെന്നും, യഥാവിധി പാകം ചെയ്തതാണെന്നും ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാര് പ്രശംസിച്ചു; "അഹോ, ഞങ്ങള് തൃപ്തരായിരിക്കുന്നു, ഭഗവാന് നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം വരട്ടെ" എന്നു രാഘവന് കേട്ടു. നന്നായി അലങ്കരിച്ച പുരുഷന്മാര് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സേവിച്ചു; മറ്റു ചിലര് വെളുത്ത രത്നകണ്ഠലങ്ങളുമായി അവരെ പരിചരിച്ചു. കര്മ്മങ്ങള്ക്കിടയിലെ ഇടവേളകളില് ജ്ഞാനവും വാഗ്മിതയും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാര് തമ്മില് തര്ക്കങ്ങളിലേര്പ്പെട്ടു, പരസ്പരം തങ്ങള് മേലാണെന്ന് തെളിയിക്കാന് ശ്രമിച്ചു. പ്രതിദിനവും, കൃത്യനിര്വഹണം അറിയാവുന്ന ദ്വിജന്മാര് ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി യജ്ഞശാലയില് എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും നിര്വഹിച്ചു. രാജാവിന്റെ കര്മ്മനിര്വാഹകരില് ആരും ആറു വേദാംഗങ്ങളിലും അജ്ഞാനികളായിരുന്നില്ല; ആരും അശാസ്ത്രജ്ഞരായിരുന്നില്ല, ആരും വാദശൂന്യരായിരുന്നില്ല. യജ്ഞസ്തംഭങ്ങള് ഉയര്ത്തുമ്പോള്, ആറു ബില്വവൃക്ഷത്തിലും, ആറു ഖദിരവൃക്ഷത്തിലും, അതുപോലെ തന്നെ മറ്റും പച്ചിലയോടെയുള്ളവയിലും നിര്മ്മിച്ചു. ഒരു ശ്ലേഷ്മാതകവൃക്ഷത്തിലും, മറ്റൊന്ന് ദേവദാരുവിലും നിര്മ്മിച്ചു; ഇവ രണ്ടും മാത്രം അവിടെ സ്ഥാപിച്ചു, കൈകള് നീട്ടി പിടിക്കാവുന്നവിധം. ഇവയെല്ലാം ശാസ്ത്രജ്ഞരും യജ്ഞവിദ്യയിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും ചേര്ന്ന് നിര്മ്മിച്ചു; യജ്ഞത്തിന്റെ മഹത്വത്തിനായി പൊന്നാലങ്കരിച്ചു. ഇരുപത്തൊന്ന് യജ്ഞസ്തംഭങ്ങള് ഉണ്ടായിരുന്നു; ഓരോന്നിലും ഇരുപത്തൊന്ന് രത്നങ്ങളും, ഇരുപത്തൊന്ന് വസ്ത്രങ്ങളും അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. വസ്ത്രങ്ങളാല് മൂടി, പുഷ്പങ്ങളും സുഗന്ധവസ്തുക്കളും അര്പ്പിച്ച്, ആസ്റ്റമൂഖങ്ങളായും മൃദുലരൂപമുള്ളവയായും, ആകാശത്തിലെ സപ്തർഷിമാരെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. കല്ലുകള് യഥാവിധി അളവിലും ആചാരപ്രകാരവും നിര്മ്മിച്ചു; ഹോമകുണ്ഡം നിര്മ്മിച്ചത് ഹോമനിര്മ്മാണകലയില് പ്രാവീണ്യമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരാണ്. ആ സിംഹസന്നിഹിതനായ രാജാവിനായി നിര്മ്മിച്ച യജ്ഞവേദി, സ്വര്ണ്ണപക്ഷങ്ങളോടെയുള്ള ഗരുഡരൂപത്തില് അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു; മൂന്ന് നിലകളിലായി, പതിനെട്ട് ഭാഗങ്ങളായി. ദേവതകള്ക്കായി ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി മൃഗങ്ങളെ നിശ്ചയിച്ചു; പാമ്പുകളും പക്ഷികളും ശാസ്ത്രപ്രകാരമായിരുന്നു. അപ്പോള് കുതിരയും ജലജീവികളും ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി നിര്ണയിച്ചു. മൂവായിരം മൃഗങ്ങള് യജ്ഞസ്തംഭങ്ങളില് നിര്ണയിച്ചു; രാജാവ് ദശരഥനു വേണ്ടി അത്യുത്തമമായ കുതിരയുമുണ്ടായിരുന്നു. കൗസല്യാദേവി ആ കുതിരയെ എല്ലാ വിധത്തിലും പരിചരിച്ചു; അതിനുശേഷം, അതിവിശേഷമായ സന്തോഷത്തോടെ, മൂന്നു കത്തികള് ഉപയോഗിച്ച് അതിനെ മോചിപ്പിച്ചു. മനസ്സു സ്ഥിരതയോടെ, പക്ഷിയോടൊപ്പം, ധര്മ്മം പ്രാപിക്കണമെന്നാഗ്രഹിച്ച്, കൗസല്യാ ഒരു രാത്രി മുഴുവനും അവിടെ ചെലവഴിച്ചു. ഹോത്രുകനും അദ്ധ്വര്യുവും ഉദ്ഗാതാവും രാജ്ഞിയുടെ ഭാര്യമാരെ കൈപിടിച്ച് കൂട്ടി, മറ്റൊരു സ്ത്രീയെയും അങ്ങനെ തന്നെ ചുറ്റിച്ചു. കര്മ്മനിര്വഹണത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ള, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള പുരോഹിതന് പക്ഷിയുടെ കൊഴുപ്പ് ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി എടുത്ത് ഹോമകുണ്ഡത്തില് അര്പ്പിച്ചു. രാജാവ് യഥാസമയം യഥാവിധി ആ കൊഴുപ്പിന്റെ പുക വാസനയെടുക്കുകയും, പാപം അകറ്റുകയും ചെയ്തു. പതിനാറു പുരോഹിതന്മാര് കുതിരയുടെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും യഥാനിയമം അഗ്നിയില് അര്പ്പിച്ചു. മറ്റു യജ്ഞങ്ങളില് ഹവിസ്സ് പ്ലക്ഷശാഖകളില് അര്പ്പിക്കുമെങ്കിലും, അശ്വമേധയജ്ഞത്തില് പുല്കൂടില് നിര്മ്മിച്ച പാത്രത്തിലാണ് ഹവിസ്സ് അര്പ്പിക്കേണ്ടത്. ഇങ്ങനെ, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായും ആചാരപരവശമായും ആ മഹത്തായ അശ്വമേധയജ്ഞം ദശരഥചക്രവര്ത്തിയുടെ നേതൃത്വത്തില് അത്യന്തം ഭക്തിപൂര്വ്വം, സമ്പൂര്ണ്ണമായി നടന്നു.