സുമന്ത്രന് രാജാവിന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം, മനസ്സിൽ വലിയ ദുഃഖം നിറച്ച്, മികച്ച കുതിരകൾ നന്നായി കൂട്ടി അയോധ്യയിലേക്ക് യാത്ര തിരിച്ചു. യാത്രയിൽ വേഗത്തിൽ സുമന്ത്രന് സുഗന്ധമുള്ള കാടുകളും, നദികളും, തടാകങ്ങളും, ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും കണ്ടു. മൂന്നാം ദിവസത്തിന്റെ സന്ധ്യയിലേയ്ക്ക് അയോധ്യയിലേക്കെത്തിയ സുമന്ത്രന് ആ നഗരം സന്തോഷരഹിതമായി കണ്ടു. നഗരം ശാന്തവും ശൂന്യവും ആയതിനെ കണ്ടപ്പോൾ, സുമന്ത്രന് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു: “ആയോധ്യയുടെ ആനകളും കുതിരകളും ജനങ്ങളും ഭരണാധികാരികളും, രാമന് എന്ന ദുഃഖത്തിന്റെ തീയിൽ കത്തിയോ?” ഈ ആശങ്കകളോടെ, വേഗത്തിൽ കുതിരകളുമായി നഗരവാതിലിലൂടെ സുമന്ത്രന് കടന്നു. അവനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ, നൂറുകണക്കിന് പുരുഷന്മാർ ചാരോടിയെത്തി, “രാമൻ എവിടെയാണ്?” എന്ന് ചോദിച്ചു. സുമന്ത്രന് അവരോട് പറഞ്ഞു: “രഘുവിനെ ഗംഗയുടെ തീരത്ത് വിടവാങ്ങി, ആ ധർമ്മശീലനായ മഹാത്മാവ് എന്നെ തിരികെ പോകാൻ അനുമതി നൽകി.” രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ഗംഗാ കടന്നുവെന്ന് അറിഞ്ഞതോടെ, ജനങ്ങൾ കണ്ണിൽ കണ്ണീരോടെ “അയ്യോ! ദുഃഖം!” എന്നൊന്നു ഉണർത്തി, “അഹ്, രാമാ!” എന്ന് വിളിച്ചു. അവർ കൂട്ടങ്ങൾ ആയി നിന്നുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: “നാം നശിച്ചു, രഘുവിനെ ഇവിടെ കാണുന്നില്ലല്ലോ.” “ദാനങ്ങളിൽ, യാഗങ്ങളിൽ, കല്യാണങ്ങളിൽ, മഹാസഭകളിൽ, ഇനി നാം ധർമ്മശീലനായ രാമനെ കാണില്ല.” “ജനങ്ങൾക്ക് എന്താണ് പ്രയോജനകരം? എന്താണ് പ്രിയം, സന്തോഷം നൽകുന്നത്?”—രാമൻ നഗരത്തെ ഒരു പിതാവുപോലെ ഭരിച്ചിരുന്നു. സുമന്ത്രന് സ്ത്രീകളുടെ ദുഃഖം കേട്ടു; രാമനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ കത്തിയ, കാറ്റുപോലെ ഒഴുകുന്ന വഴികളിൽ, അകത്തുള്ള വിപണികളിൽ നിന്നു. മുഖം മറച്ച്, സുമന്ത്രന് രാജപഥത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ ദശരഥന്റെ ഭവനിലേക്കു നടന്നു. ചാരത്തില് നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഇറങ്ങി, രാജധാനിയിലെ ഏഴു ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ അങ്കണങ്ങൾ കടന്നു. അവിടെ, ദശരഥന്റെ ഭവനങ്ങളിൽ നിന്നു, സ്ത്രീകൾ കൂട്ടമായി ദുഃഖത്തിൽ നിലവിളിച്ചു, രാമനെ കാണാത്തതിന്റെ മോഹത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചവരായി, മാളികകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് നോക്കി. അവരുടെ കണ്ണുകൾ വലുതും, വൃത്തവും, കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞതും; തമ്മിൽ നോക്കുമ്പോൾ ദുഃഖം അത്രയധികം ആയതിനാൽ വാക്കുകൾ വ്യക്തമല്ല. ദശരഥന്റെ ഭവനങ്ങളിൽ നിന്നു സ്ത്രീകളുടെ മൃദുലമായ ദുഃഖമുര്മുറം സുമന്ത്രന് കേട്ടു. “രാമനോടൊപ്പം പോയി, ഇപ്പോൾ രാമനില്ലാതെ തിരികെ വന്ന ചാരൻ, കൌസല്യക്ക് എന്ത് പറയും?” എന്ന ചിന്തയിലായിരുന്നു അവൻ. “ജീവിതം എളുപ്പമല്ല, കൌസല്യ തന്റെ മകനു വിട്ടുപോയ ശേഷം ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ 더욱 കടുപ്പമാണ്.” രാജാവിന്റെ ഭാര്യമാരുടെ സത്യമുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ടു, ദുഃഖത്തിൽ കത്തിയ പോലെ, സുമന്ത്രന് അകത്തു കടന്നു. എട്ടാം അങ്കണത്തിൽ, ദുഃഖത്തിൽ വിറകിയ, മകന്റെ ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച, വീട്ടിൽ പാളിത്തവനായി, ദശരഥനെ കണ്ടു. അവന്റെ അടുത്ത് ചെന്നു, ഇരിക്കുന്ന രാജാവിന് ആദരം നൽകി, രാമന്റെ സന്ദേശം അതേപോലെ പറഞ്ഞു. കേട്ട ദശരഥൻ, ദുഃഖത്തിൽ, മനം അലമുറയോടെ, നിലവിളിച്ചു, ഭുമിയിൽ വീണ് ചിതറിയു. ഭൂമിയിലെ രാജാവ് അന്ധമായപ്പോൾ, അകത്തുള്ള ഭവനങ്ങൾ നിലവിളിച്ചു; കൈകൾ ഉയർത്തി, രാജാവ് വീണതിൽ സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞു. സുമിത്രയും കൌസല്യയും ചേർന്ന് ഭുമിയിൽ വീണ ഭർത്താവിനെ ഉയർത്തി, കൌസല്യ പറഞ്ഞു: “കാടിൽ നിന്ന് വന്ന സന്ദേശവാഹകനോട് എന്തുകൊണ്ട് സംസാരിക്കുന്നില്ല? ഇന്നു നീ ഈ അന്യായം ചെയ്തതിൽ നീ ലജ്ജിക്കുകയാണ്, രഘുവേ; ഉയിരിക്കുക, നിന്റെ ധർമ്മം നിലനിൽക്കട്ടെ, ദുഃഖം ഉപകാരമില്ല.” “ഭയത്തിൽ ആരുടെ പേരിലാണ് ചാരനോട് രാമനെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കാത്തത്? കൈകേയി ഇവിടെ ഇല്ല, അതിനാൽ സ്വതന്ത്രമായി സംസാരിക്കൂ.” ഇങ്ങനെ മഹാരാജാവിനോട് പറഞ്ഞ കൌസല്യ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, വേഗത്തിൽ ഭുമിയിൽ വീണു, വാക്കുകൾ കണ്ണീരിൽ മുങ്ങി. കൌസല്യയെ ദുഃഖത്തിൽ കരയുകയും ഭുമിയിൽ വീഴുകയും ചെയ്തതും, ഭർത്താവിനെ നിരീക്ഷിച്ചതും, എല്ലാ സ്ത്രീകളും വലിയ ശബ്ദത്തിൽ കരഞ്ഞു. അകത്തുനിന്നു ശബ്ദം ഉയരുന്നത് കണ്ടു, പ്രായം കൂടിയവരും യുവാക്കളും, സ്ത്രീകളും എല്ലാം നഗരത്തിൽ എല്ലായിടത്തും കരഞ്ഞു; ആ സമയത്ത് നഗരം വീണ്ടും കലഹത്തിലായി. അതിനുശേഷം, അമ്പത്തിയെട്ടാം അധ്യായം കേട്ടിരിക്കട്ടെ. രാജാവ് ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് തിരിച്ചുവന്നതോടെ, രാമന്റെ സ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ സുമന്ത്രനെ വിളിച്ചു. കൈകൾ ചേർത്ത്, സുമന്ത്രന് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, രാജാവിന്റെ അടുത്ത് ചെന്നു. അവൻ, വൃദ്ധനായ രാജാവിനെ, പുതിയ ഗ്രഹം പിടിച്ച ആനയെപ്പോലെ, ദുഃഖത്തിൽ വിറയുന്നവനായി, ആനയുടെ വേദനയിൽ അലയുന്നവനായി, കണ്ടു. ചാരന് ദുഃഖത്തിൽ കണ്ണീരോടെ, മണ്ടം പൊടിയിൽ മൂടിയ മുഖത്തോടും, രാജാവിനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ, ദശരഥൻ അതീവ ദുഃഖത്തിൽ ചോദിച്ചു: “രാമൻ വൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ അഭയം കൊണ്ടു എവിടെയാണ് താമസിക്കുന്നത്? ആ ഭാഗ്യശാലിയായ രഘുവൻ, ചാരനേ, എന്താണ് ഭക്ഷിക്കുന്നത്?” “ദുഃഖം അറിയാത്ത, സുഖകരമായ കിടക്കയിൽ അഭ്യസിച്ച രാജകുമാരൻ, സുമന്ത്രനേ, ഇപ്പോൾ പിന്തുണയില്ലാതെ ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെയാണ് കിടക്കുന്നത്?” “പാദാതികൾ, രഥങ്ങൾ, ആനകൾ അനുഗമിച്ചിരുന്ന രാമൻ, എങ്ങനെയാണ് കാടിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് അഭയം കൊണ്ടു ജീവിക്കുന്നത്?” ഇങ്ങനെ, അയോധ്യയിലേക്കുള്ള സുമന്ത്രന്റെ ദുഃഖഭരിതമായ യാത്രയും, നഗരത്തിലെ ദുഃഖം, രാജാവിന്റെ ദുഃഖം, കൌസല്യയുടെ വേദന, രാമന്റെ സ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് രാജാവിന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം സുമന്ത്രന് അനുഭവിച്ചു, ദശരഥൻ അനുഭവിച്ചു, അയോധ്യയിൽ ദുഃഖം നിറഞ്ഞു.