ഗുഹന് രാമനോടു പറഞ്ഞു: “നരശ്രേഷ്ഠാ, ദേവന്മാരുടെ രഥങ്ങള്ക്ക് തുല്യമായ ഈ ബോട്ട് സമുദ്രത്തിലേക്കു ഒഴുകുന്ന നദി കടക്കാന് തയ്യാറാണ്; ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവനേ, ഇതില് കയറൂ!” അതു കേട്ട രാമന് തേജസ്സോടെ ഗുഹന് അരുളിച്ചെയ്തു: “ഗുഹാ, നീ എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റിയിരിക്കുന്നു; നമുക്ക് വേഗം ബോട്ടില് കയറാം.” അപ്പോള് രാമനും ലക്ഷ്മണനും, സീതയോടൊപ്പം, തങ്ങളുടെ അമ്പച്ചൂടുകളും വാളുകളും കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ഗംഗയുടെ തീരത്തേക്ക് നടന്നു. അവരോടൊപ്പം സുമന്ത്രന് എന്ന രഥശാലി, വിനയത്തോടെ കൈകളെ ചുരുക്കി രാമന്റെ അടുത്തെത്തി ചോദിച്ചു: “എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്യണം?” ദശരഥപുത്രന് തന്റെ ഉത്തമമായ വലതുകൈ കൊണ്ട് സുമന്ത്രനെ സ്പര്ശിച്ച് പറഞ്ഞു: “സുമന്ത്രാ, നീ വേഗം തിരിച്ചു പോവണം; രാജാവിന്റെ മുന്നില് എപ്പോഴും ജാഗ്രതയോടെ ഇരിക്കണം.” “നീ തിരിച്ചു പോവുക,” രാമന് പറഞ്ഞു, “എന്റെ ദൗത്യം പൂര്ത്തിയായി. രഥം വിട്ട്, ഞങ്ങള് വനംപാതയിലേക്കു നടന്നു പോകും.” തന്നെ വിടവാങ്ങിയതില് ദുഃഖിതനായ സുമന്ത്രന് ഇക്ഷ്വാകു വംശജനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: “ഈ ലോകത്ത് ആരും ഇങ്ങനെ ചെയ്തിട്ടില്ല—ഭാര്യയും സഹോദരനും കൂടെ, ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായി വനത്തില് താമസിക്കുക.” “തപസ്സിലും, പഠനത്തിലും, സൗമ്യതയിലും, സത്യത്തിലും ഫലം ഉണ്ടെന്നു ഞാന് വിശ്വസിക്കുന്നില്ല; കാരണം, നീ ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിലേക്ക് എത്തിയിരിക്കുന്നു.” “വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ വനത്തില് താമസിക്കുന്നതിലൂടെ, ധീരനായ നീ, മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ചവനായി ലക്ഷ്യത്തിലെത്തും.” “രാമാ, ഞങ്ങള് നശിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു; അവളാല് വഞ്ചിതരായ ഞങ്ങള് പാപിനിയായ കൈകേയിയുടെ അധികാരത്തില് വീണു, അവളുടെ ദുഃഖത്തില് പങ്കാളിയാകും.” ഇങ്ങനെ ദുഃഖിച്ചു, സുമന്ത്രന് രാമനെ അകലെ കണ്ടു, തന്റെ ദുഃഖം പോലെ ദീര്ഘമായി കരഞ്ഞു. കണ്ണീര് ഉണങ്ങിയശേഷം, രാമന് ശുദ്ധീകരണത്തിന് വെള്ളം സ്പര്ശിച്ച്, സുമന്ത്രനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നേഹപൂര്വ്വം സംസാരിച്ചു: “ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തില് നിന്നു നിന്നോടു തുല്യമായ ഒരു സുഹൃത്ത് ഞാന് കാണുന്നില്ല; ദശരഥന് എന്നെ കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കാന് നീ പ്രവര്ത്തിക്കണം.” “ഭൂമിയിലെ രാജാവ്, ദുഃഖവും വൃദ്ധതയും ആഗ്രഹത്തിന്റെ ഭാരവും കൊണ്ടു തളർന്നിരിക്കുന്നു; അതിനാല് ഞാന് നിന്നോടു ഇതു പറയുന്നു.” “കൈകേയിയുടെ ഇഷ്ടത്തിനും ആഗ്രഹത്തിനും വേണ്ടി മഹാത്മാവായ രാജാവ് എന്തു കല്പിക്കുന്നുവോ, അതു സംശയമില്ലാതെ ചെയ്യണം.” “രാജാക്കന്മാര് രാജ്യം ഭരിക്കുന്നത്, അവരുടെ ഇച്ഛകള് തടസ്സപ്പെടാതിരിക്കാനാണ്.” “മഹാരാജാവ് അസത്യത്തില് വീണില്ലെങ്കില് അല്ലെങ്കില് ദുഃഖത്തില് തളരില്ലെങ്കില്, സുമന്ത്രാ, നീ അതുപോലെയായി പ്രവര്ത്തിക്കണം.” “വൃദ്ധനും, ഉത്തമനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങള് ജയിച്ചവനും ആയ രാജാവിനെ സ്നേഹപൂര്വ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, എന്റെ പേരില് ഇങ്ങനെയൊരു സന്ദേശം പറയണം—ദുഃഖം അറിയാത്തവനു.” “ഞാനും, ലക്ഷ്മണനും, മൈതിലിയും, അയോഗ്യാ വിട്ടു, വനത്തില് താമസിക്കേണ്ടി വന്നതില് ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.” “പതിനാലു വര്ഷം പൂര്ത്തിയായാല്, നീ വീണ്ടും വീണ്ടും ഞങ്ങളെയൊക്കെയും—ലക്ഷ്മണനും, ഞാനും, സീതയും—തിരിച്ചു വരുന്നത് കാണും.” “രാജാവിനോടും എന്റെ അമ്മയോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, സുമന്ത്രാ, കൈകേയി ഉള്പ്പെടെയുള്ള മറ്റു രാജ്ഞിമാര്ക്കും എന്റെ സന്ദേശം വീണ്ടും വീണ്ടും പറയണം.” “കൗസല്യയോട് എന്റെ ആശംസയും, ഞങ്ങള് മൂവരുടെയും (സീത, ലക്ഷ്മണന്, ഞാന്) അഭിവാദ്യവും അര്പ്പിക്കുക.” “മഹാരാജാവിനോട് പറയണം, ഭരതനെ വേഗം വിളിക്കണം; ഭരതന് എത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കില് രാജാവിന്റെ ഇച്ഛ പ്രകാരം അവനെ അവകാശിയായി സ്ഥാപിക്കണം.” “ഭരതനെ അളിംഗനം ചെയ്ത്, അവനെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യണം; അപ്പോള് ഞങ്ങളുടെ ദുഃഖത്തില് നിന്നു ജനിച്ച ദുഃഖം നിന്നെ കീഴടക്കില്ല.” “ഭരതന് പറയണം: രാജാവിനോടു നീ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു, അതുപോലെ എല്ലാ അമ്മമാരോടും വ്യത്യാസമില്ലാതെ പെരുമാറണം.” “കൈകേയിയെയും സുമിത്രയെയും തുല്യമായി ആദരിക്കേണ്ടത് പോലെ, പ്രത്യേകിച്ച് എന്റെ അമ്മയായ കൗസല്യയെ ആദരിക്കണം.” “പിതാവിനോടുള്ള സ്നേഹത്തോടും, രാജ്യാവകാശം നേടാനുള്ള പ്രതീക്ഷയോടും, നീ ഇരുവര് ലോകത്തെയും സന്തോഷിപ്പിക്കാന് കഴിയും.” രാമന് സുമന്ത്രനെ തിരിച്ചു പോകാന് ആവശ്യമാക്കിയപ്പോള്, ദുഃഖത്തില് മുങ്ങിയെങ്കിലും, സുമന്ത്രന് ഈ വാക്കുകള് മുഴുവന് ശ്രവിച്ചു; സ്നേഹത്തോടും, ഭക്തിയോടും, കാകുത്സ്ഥനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: “രാമാ, സ്നേഹത്തോടും, അചഞ്ചലമായ ഭക്തിയോടും, ഔപചാരികതയില്ലാതെ ഞാന് സംസാരിച്ചാല് നീ ഈ വാക്കുകള് ക്ഷമിക്കണം.” “നിനെയില്ലാതെ ആ നഗരത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പോകും? അച്ഛനില് നിന്നും വേർപെട്ടു ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്ന മകനുപോലെ.” “ജനങ്ങള് രാമന് ഇല്ലാത്ത രഥം കാണുമ്പോള്—അത് രാമന്റെ പേരില് തന്നെയായാലും—രാമന് ഇല്ലാത്ത രഥം കാണുമ്പോള് നഗരത്തിന് തന്നെ ദുഃഖം വരും.” “രഥശാലി മാത്രം ശേഷിച്ച, ശൂന്യമായ ഈ രഥം കണ്ടു, പട്ടണം യുദ്ധത്തില് വീരന്മാര് കൊല്ലപ്പെട്ട സൈന്യത്തെപ്പോലെ ദുഃഖത്തിലാകും.” “നീ ദൂരത്ത് താമസിച്ചാലും, ജനങ്ങള് മനസ്സില് നിന്നെ സാന്നിധ്യമാണെന്നു കരുതി, ഇന്ന് ഉറപ്പായി ഉപവാസം ഇരിക്കും.” “രാമാ, നിന്റെ വനവാസകാലത്ത് ജനങ്ങള് എങ്ങനെ ദുഃഖവും ഉത്കണ്ഠയും അനുഭവിച്ചുവെന്നു നീ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അവരുടെ ഹൃദയം നീയേക്കുറിച്ച് ദുഃഖത്തോടെ ക്ഷീണിച്ചു.” “എന്റെ വനംവാസം ജനങ്ങള് കണ്ടു, ഞാൻ രഥത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അവരുടെ ദുഃഖം നൂറിരട്ടി കൂടുതൽ ആകും.” “നിന്റെ അമ്മയോട് ഞാൻ എന്ത് പറയും? ‘നിന്റെ മകൻ എന്റെ കൂടെ മാമാവിന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു—ദുഃഖിക്കരുത്’ എന്നു പറയുമോ?” “അതെല്ലാം അസത്യമാണെങ്കിലും, ഞാൻ അങ്ങനെ പറയില്ല; ഈ കഠിന സത്യം എങ്ങനെ പറയുമോ?” “എന്റെ കല്പനയോട് ബന്ധപ്പെട്ട, നിന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ കൂട്ടം—നoble horses—രഥം രാമനെ ഇല്ലാതെ പോയിരിക്കുന്നു എന്നു അവർ എങ്ങനെ അറിയിക്കും?” “നിനെയില്ലാതെ അയോഗ്യയിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ കഴിയില്ല, പാപരഹിതനായവനേ; നീ എന്നെ വനത്തിലേക്കു കൂടെ പോകാൻ അനുവാദം നൽകണം.” ഈ വാക്കുകള് ഭക്തിയും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; രാമനും സുമന്ത്രനും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം, അയോഗ്യയിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ ദുഃഖം, രാജകുടുംബത്തിലെ അഗാധ ബന്ധങ്ങള്—ഇവയെല്ലാം ഈ സന്ദര്ഭത്തില് ഉജ്ജ്വലമായി പ്രകടമായി.