രാഘവന് എന്ന മഹാനായ പുത്രനെ ഉള്ള ഈ അമ്മയ്ക്ക് ദുഃഖിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല, അവളെ ആരും അതിന് അര്ഹയല്ലെന്ന് സുമിത്രാ പറഞ്ഞു. ധര്മ്മപഥത്തില് അചഞ്ചലനായി നിലകൊള്ളുന്ന രാമനേക്കാള് വലിയവന് ആരുമില്ല. ഉടന് തന്നെ നിന്റെ പുത്രന് സ്നേഹിതന്മാരോടൊപ്പം വന്ദനം ചെയ്ത് നിന്നെ കാണും; ആ സന്തോഷത്തില് നീ മേഘം മഴയൊഴിക്കുന്നതുപോലെ ആനന്ദാശ്രുക്കള് വീഴ്ത്തും. വരദായകനായ നിന്റെ പുത്രന് ഉടന് തന്നെ അയോഗ്ധയിലേക്ക് മടങ്ങി, തന്റെ മൃദുലമായ കൊഞ്ചുകൈകളാല് നിന്റെ കാല്മുട്ടുകള് സ്നേഹത്തോടെ അമര്ത്തും. വീരനായ നിന്റെ പുത്രന് സ്നേഹിതന്മാരോടൊപ്പം വന്ദനം ചെയ്ത് നിന്നെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നത് കണ്ടാല് നീ മലയ്ക്കുമേല് മേഘങ്ങള് മഴയൊഴിക്കുന്നതുപോലെ ആനന്ദാശ്രുക്കള് കൊണ്ട് അവനെ സ്നേഹത്തോടെ നനയ്ക്കും. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ അമ്മയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, വിവിധ വാക്കുകളാല് ആശ്വാസം നല്കി, സംസാരത്തില് പിഴവില്ലാത്ത സുമിത്രാദേവി മൗനമാവുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ അമ്മയുടെ ഈ വാക്കുകള് കേട്ട രാജ്ഞിയായ കൗസല്യയുടെ ദുഃഖം ഉടന് തന്നെ ശരീരത്തില് നിന്ന് അകന്നു പോയി; അതൊരു ശാരദകാല മേഘം പോലെ അപ്രധാനമായി മാറി. ഇങ്ങനെ മഹാപ്രഭയുള്ള വാല്മീകിമുനി രചിച്ച ആദികാവ്യമായ ശ്രീരാമായണത്തിലെ അയോഗ്ധ്യകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിനാലാം സര്ഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു. ഇനി മഹാമുനി വാല്മീകി രചിച്ച അയോഗ്ധ്യകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിഅഞ്ചാം സര്ഗ്ഗം തുടങ്ങുന്നു. അത്യുജ്ജ്വലമായ ധൈര്യവും മഹാത്മാവും ഉള്ള രാമനെ ആഴമുള്ള ഭക്തിയോടെ നഗരവാസികള് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുമ്പോള് പിന്തുടര്ന്നു. രാജാവായ ദശരഥന് കര്ത്തവ്യബോധം കൊണ്ടു മടങ്ങിപ്പോയെങ്കിലും, ജനങ്ങള് തിരിഞ്ഞുപോയില്ല; രാമന്റെ രഥത്തെ തുടര്ന്നു. അയോഗ്ധ്യയിലെ പുരുഷന്മാരില് രാമന് പൂര്ണചന്ദ്രനുപോലെയാണ് പ്രിയപ്പെട്ടത്, സദ്ഗുണസമ്പന്നനും പ്രശസ്തനും. ആ സമയം അയോഗ്ധ്യവാസികള് പലതവണ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, കകുത്സ്ഥനായ രാമന് പിതാവിന്റെ വാക്ക് പാലിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. രാമന് അവരെ സ്നേഹത്തോടെ നോക്കി, കണ്ണുകള് കൊണ്ട് അവരെ ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ, സ്നേഹപൂര്വ്വം അച്ഛന് മക്കളോട് സംസാരിക്കുന്നതുപോലെ അവരോട് പറഞ്ഞു: “എന്നെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അയോഗ്ധ്യവാസികള് കാണിക്കുന്ന സ്നേഹവും ആദരവും ഭരതന് വേണ്ടി കാണിക്കുക. ഭരതന് നല്ലവഴക്കുള്ളവനും കൈകേയിയുടെ സന്തോഷവും നല്കുന്നവനുമാണ്; അവന് നിങ്ങള്ക്കു പ്രിയവും ഹിതവും ചെയ്യുന്നതില് യോജിച്ചിരിക്കും. പ്രായത്തില് ചെറുപ്പനായിട്ടും അവന് വിവേകവാനാണ്, സുമനസ്സും വീരഗുണങ്ങളും ഉള്ളവനുമാണ്; നിങ്ങള്ക്കു ഭയമില്ലാത്തവനായി ഭരതന് ഭരതാവായിരിക്കും. അവന് രാജഗുണങ്ങളുള്ളവനും യുവരാജനായി നിയമിക്കപ്പെട്ടവനുമാണ്; അതിനാല് എന്റെ വാക്കും മൂപ്പന്മാരുടെ ഉപദേശവും അനുസരിച്ച് ഭരതന്റെ ആജ്ഞകള് പാലിക്കുക. രാജാവ് എന്നെ വനത്തിലേക്ക് അയച്ചതുകൊണ്ട് ദുഃഖിക്കരുത്; അതുപോലെ, എന്നെ മാനിച്ച് ഭരതന്റെ സന്തോഷത്തിനായി പ്രവര്ത്തിക്കുക.” ദശരഥന് ധര്മ്മത്തില് അചഞ്ചലനായതുകൊണ്ട് ജനങ്ങള് രാമനെ ഭരതാവായി ആഗ്രഹിച്ചു. കണ്ണുകള് കണ്ണീര് കൊണ്ട് മങ്ങിപ്പോയ രാമനും, സുമിത്രാനന്ദനായ ലക്ഷ്മണനും, തന്റെ ഗുണങ്ങളാല് ജനങ്ങളെ ആകര്ഷിച്ചു, അവര് അവനോട് ബന്ധപ്പെട്ടു നിന്നു. അപ്പോള് വേദജ്ഞന്മാരും പ്രായം ചെന്നവരും വൃദ്ധന്മാരുമായ ബ്രാഹ്മണവര് ദൂരത്ത് നിന്ന് തലകള് വിറയച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “രാമനെ കൊണ്ടുപോകുന്ന ഈ വേഗമേറിയ കുതിരകളേ, തിരികെ പോവുക; നിങ്ങള് കൂടുതല് മുന്നോട്ട് പോകരുത്. അതു നിങ്ങള്ക്കും നിങ്ങളുടെ യജമാനന്ക്കും ഹിതം. എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളും, പ്രത്യേകിച്ച് കുതിരകള്ക്കും, വാക്ക് മനസ്സിലാക്കാന് കഴിയും; അതിനാല് ഞങ്ങളുടെ അപേക്ഷ കേട്ടു, തിരികെ പോവുക. നിങ്ങളുടെ യജമാനന് മനസ്സുതിളങ്ങുന്നവനും ധാര്മ്മികനും വീരനും വ്രതത്തില് ഉറച്ചവനുമാണ്; അവനെ നഗരത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരിക, വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകരുത്.” വൃദ്ധന്മാരുടെ ഈ ദുഃഖഭരിതമായ വാക്കുകള് കേട്ട രാമന് അപ്രത്യക്ഷമായി രഥത്തില് നിന്ന് ഇറങ്ങി. പിന്നെ രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും കാല്ക്കല് അടുത്തടുത്ത് വെച്ച് കാടിലേക്ക് നടന്നു. ധര്മ്മപരനായ രാമന് ദയയാല് ബ്രാഹ്മണരെ രഥത്തില് വിട്ട് മുന്നോട്ട് പോകാന് മനസ്സില്ലാതെ നടന്നു. രാമനെ പോകുന്നത് കണ്ട ബ്രാഹ്മണന്മാര് ദുഃഖത്തിലും വിഷമത്തിലും മുങ്ങി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “നീ ബ്രാഹ്മണഭക്തനായതിനാല് ബ്രാഹ്മണത്വം മുഴുവന് നിന്നെ അനുഗമിക്കുന്നു; ഇവിടെയുള്ള ഹോമാഗ്നികളും നിന്റെ പിന്നാലെ വരുന്നു. വാജപേയയാഗത്തില് ലഭിച്ച ഈ കുടകള് മഴ കഴിഞ്ഞ് മേഘങ്ങള് പോലെ നിന്നെ പിന്തുടരുന്നു. സൂര്യന്റെ കനലില് നീ ചുട്ടുപോകാതിരിക്കാന് ഞങ്ങള് നമ്മുടെ വാജപേയകുടകള് കൊണ്ട് നിനക്ക് തണല് നല്കും. വേദമന്ത്രപ്രകാരമുള്ള ഞങ്ങളുടെ വ്രതനിശ്ചയം നിന്റെ കാരണമായി കാടിലേക്ക് നിന്നെ അനുഗമിക്കുന്നു. ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തില് വസിക്കുന്ന വേദങ്ങള് — ഞങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് — ഞങ്ങളുടെ വീടുകളിലും, ധര്മ്മത്തില് സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട നമ്മുടെ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം തുടരും. നീ ധര്മ്മനിഷ്ഠനായതുകൊണ്ട് നിന്റെ യാത്രയെക്കുറിച്ച് കൂടുതല് ആലോചന വേണ്ട; ഞങ്ങള് ധര്മ്മപഥത്തില് നില്ക്കുമ്പോള് ഇനി എന്താണ് ബാക്കിയുള്ളത്? ഞങ്ങള് തല കുനിഞ്ഞ്, ഹംസപക്ഷികളെപ്പോലെ വെള്ളയായ തലമുടിയും മണ്ണില് പൊടിപിടിച്ച വസ്ത്രവും ധരിച്ച്, വിനയപൂര്വ്വം നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു: തിരികെ വരിക. ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണന്മാര് നടത്തിവരുന്ന അനേകം യാഗങ്ങള് പൂര്ത്തിയാകാന് കാത്തിരിക്കുന്നു; അവയുടെ പൂര്ത്തീകരണം നിന്റെ മടങ്ങലിലാണ് ആശ്രിതം. ഇവിടെ ഉള്ള എല്ലാ ചലനാത്മക-അചലനാത്മക ജീവജാലങ്ങളും ഭക്തിയോടെ നിന്നെ അഭ്യര്ത്ഥിക്കുന്നു; ഭക്തരോടു നീയും ഭക്തി കാണിക്കണം. വേരുകള് പറിച്ചെടുത്ത് കാറ്റില് പറക്കുന്ന മരങ്ങള് നിന്നെ പിന്തുടരാന് കഴിയാതെ വിലപിക്കുന്നതുപോലെ കരയുന്നുവെന്നു തോന്നുന്നു. ഭക്ഷണത്തിലും ചലനത്തിലും നിര്വ്യാജരായി മരങ്ങളില് ഇരിക്കുന്ന പക്ഷികളും, സകലഭൂതപ്രിയനായ നിനക്ക് അഭ്യര്ത്ഥിക്കുന്നു.” ബ്രാഹ്മണന്മാര് ഇങ്ങനെ രാമനെ തിരികെ വിളിച്ചപോള് അപ്രത്യക്ഷമായ ഒരു ഇരുണ്ടത്വം അവിടെയെത്തി, രാഘവന്റെ മുന്നില് തടസ്സമായി നിന്നു.