കൈകേയിയുടെ കഠിനത്വം മൂലം, ഒരു കടുവയുടെ പിടിയിൽ കുഞ്ഞിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരു പശുവിനെപ്പോലെ, സ്നേഹപൂർവ്വം തന്റെ മകനിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞ അമ്മയായ കൗസല്യ, അതീവ ദുഃഖത്തിൽ ആകുന്നു. “നീ വലിയ മനുഷ്യനാണ്, എങ്കിലും കൈകേയി എന്നെ നിർവലമായ പശുവിനെപ്പോലെയാണ് മാറ്റിയതെന്ന്” കൗസല്യ രാമന്റെ വേർപിരിയലിൽ ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട് പറയുന്നു. “എന്റെ ഏകമകനാണ്, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഉള്ളവൻ, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ; അവനെ കാണാതെ എനിക്ക് ഈ ജീവിതം സഹിക്കാനാവുമോ? എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മകനെയും ശക്തനായ ലക്ഷ്മണനെയും കാണാതെ, ഈ ജീവിതത്തിൽ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല. ഇന്ന്, എന്റെ മകനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു വലിയ തീ, ഈ ഭൂമിയെ വേനൽക്കാലത്ത് സൂര്യൻ കത്തിക്കുന്നതുപോലെ, എന്നെ കത്തിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ കൗസല്യയെ, ധർമത്തിൽ ഉറച്ച, മഹാനായ സുമിത്ര സമാധാനപൂർവ്വം ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു: “നoble lady, നിങ്ങളുടെ മകൻ എല്ലാ ഗുണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനും, മനുഷ്യരിൽ പ്രഥമനുമാണ്. അങ്ങയുടെ ഈ ദുഃഖവും കരയലും എന്തിനാണ്? ശക്തനായ രാമൻ തന്റെ മഹാത്മാവായ പിതാവിനായി, സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനായി, രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, വലിയ ധർമ്മം അനുഷ്ടിച്ചാണ് പുറപ്പെട്ടത്. ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ള, മനുഷ്യരിൽ ഉന്നതനായ രാമൻ, സദാ സദാചാരപഥം പിന്തുടരുന്നു; മരണാനന്തരഫലം നൽകുന്ന ഈ പഥം അവൻ പിന്തുടരുന്നു, അതുകൊണ്ട് അവനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. ലക്ഷ്മണൻ, പാപരഹിതനും, പരമോന്നത ധർമ്മത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവനും, എല്ലാ ജീവികള്ക്കുമുള്ള കരുണയുള്ളവനും, തീർച്ചയായും വിജയിക്കുമെന്നതിൽ സംശയമില്ല. സുഖത്തിൽ വളർന്ന വൈദേഹി, വനജീവിതത്തിലെ കഷ്ടതകൾ അറിയാമെന്നും, അങ്ങയുടെ ധർമ്മപുത്രനൊപ്പം പോകുന്നു. ലോകത്തിൽ കീർത്തിയുടെ പതാക ഉയർത്തുന്നവൻ, സത്യധർമ്മത്തിൽ അർപ്പിതനായവൻ, അങ്ങയുടെ മകനെ ഈ മഹത്വം ലഭിക്കാത്തതെന്ത്? രാമന്റെ ശുദ്ധിയും മഹത്വവും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ പോലും കത്തിക്കില്ല. വനത്തിൽ നിന്നുള്ള ശീതളമായ, സുഖകരമായ കാറ്റ്, രാഘവനെ എപ്പോഴും സേവിക്കും, അതിൽ ചൂടോ തണുപ്പോ അതികമാവില്ല. രാത്രിയിൽ, ശീതളമായ, സുഖകരമായ ചന്ദ്രൻ, പാപരഹിതനായ രാമനെ അച്ഛനെപ്പോലെ ആലിംഗനം ചെയ്യും, ചൂട് അകറ്റും. ശക്തനായ ബ്രഹ്മാ, ദാനവരുടെ അധിപനായ ടിമിധ്വജയുടെ മകനായ ദാനവനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച ശേഷം, രാമനെ ദിവ്യായുധങ്ങൾ നൽകി. ആ വീരൻ, മനുഷ്യരിൽ കടുവ, തന്റെ ശക്തിയിൽ ആശ്രയിച്ച്, ഭയമില്ലാതെ വനത്തിൽ താമസിക്കും, സ്വന്തം വീട്ടിൽ താമസിക്കുന്നതുപോലെ. അവന്റെ അമ്പുകളുടെ പരിധിയിൽ വരുന്ന ശത്രുക്കൾ നശിക്കുമെന്നത് തീർച്ച; ഭൂമി അവന്റെ ഭരണത്തിൽ വരാതിരിക്കുമോ? രാമന്റെ ഭാഗ്യവും വീരത്വവും ഉന്നത സ്വഭാവവും കൊണ്ട്, വനവാസം തീർന്നാൽ, അവൻ ഉടൻ തന്നെ തന്റെ രാജ്യം വീണ്ടെടുക്കും. സൂര്യൻ സൂര്യനോടും, അഗ്നി അഗ്നിയോടും, സ്വാമി സ്വാമിയോടും, രാമൻ മഹത്വത്തിലും കീർത്തിയിലും ക്ഷമയിലും ഉന്നതനാണ്. ദേവതകളും ജീവികളും തമ്മിൽ, അങ്ങയുടെ മകനെ കുറ്റം കണ്ടെത്താനാവില്ല, വനത്തിലും നഗരത്തിലും. രാമൻ, ഭൂമിയോടും സീതയോടും സമൃദ്ധിയോടും കൂടെ, ഉടൻ തന്നെ coronation (അഭിഷേകം) നേടും. അയോധ്യാവാസികൾ, രാമനെ യാത്രയയക്കുന്ന കാഴ്ചയിൽ, ദുഃഖത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ കണ്ണീരൊഴുക്കുന്നു. കട്ടൻ വസ്ത്രവും കusha ഗ്രാസും ധരിച്ച, ജയിക്കാനാവാത്ത വീരനായ രാമൻ, സീതയുടെ ഭാഗ്യവും കൂടെ, എന്താണ് അവനു ലഭിക്കാത്തത്? അമ്പും വാളും കൈവശം വച്ച, ലക്ഷ്മണൻ മുന്നിൽ പോകുന്ന രാമൻ, ധനുര്വിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, അവനു ലഭിക്കാത്തതെന്താണ്? അങ്ങ, വനത്തിൽ നിന്ന് മകൻ തിരിച്ചുവരുന്നത് ഉടൻ തന്നെ കാണും; ദുഃഖവും മോഹവും ഉപേക്ഷിക്കൂ, ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു. പാപരഹിതയായ അങ്ങ, മകൻ വീണ്ടും അങ്ങയുടെ പാദത്തിൽ തലകൂപ്പി നമസ്കരിക്കും, ഉദിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ. അഭിഷേകവും, തേജസ്സും നിറഞ്ഞ രാമനെ വീണ്ടും അങ്ങ കാണുമ്പോൾ, സന്തോഷത്തിന്റെ കണ്ണീർ ഉടൻ ഒഴുക്കും. ദുഃഖവും വേദനയും വേണ്ട, രാമനിൽ ദോഷം ഒന്നും കാണുന്നില്ല; സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ, അങ്ങയുടെ മകനെ ഉടൻ കാണും. പാപരഹിതയായ അങ്ങ, ഈ ജനങ്ങളെ ആശ്വസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്; ഇപ്പോൾ അങ്ങ ഹൃദയത്തിൽ ദുഃഖം വഹിക്കേണ്ടതില്ല. രാഘവൻ അങ്ങയുടെ മകനാണ്; അങ്ങയ്ക്ക് ദുഃഖത്തിന് അർഹതയില്ല, കാരണം രാമനിൽ കൂടുതൽ മഹത്വമുള്ളവൻ ആരുമില്ല. മകൻ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം, അങ്ങയുടെ പാദത്തിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന കാഴ്ചയിൽ, അങ്ങ സന്തോഷം കൊണ്ടു മഴവെള്ളം ഒഴുക്കുന്ന മേഘംപോലെ കണ്ണീർ ഒഴുക്കും. അനുഗ്രഹദായിയായ മകൻ, ഉടൻ അയോധ്യയിലേക്ക് തിരിച്ചുവരും, സ്നേഹപൂർവ്വം അങ്ങയുടെ പാദം മൃദുലമായ കൈകളാൽ അമർത്തും. അങ്ങയുടെ വീരമകനെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും, നമസ്കരിച്ച് അങ്ങയെ ആദരിക്കുന്ന കാഴ്ചയിൽ, അങ്ങ, മലമുകളിൽ മഴവെള്ളംപോലെ, സന്തോഷത്തിന്റെ കണ്ണീർ ഒഴുക്കും. ഇങ്ങനെ, രാമന്റെ അമ്മയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, വിവിധ വാക്കുകൾ കൊണ്ട്, വാക്പ്രൗഡയും പാപരഹിതയും ആയ സുമിത്ര, ശാന്തമായി മൗനം പാലിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അമ്മയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട, രാജാവിന്റെ ഭാര്യയായ കൗസല്യയുടെ ദുഃഖം, ശരത്കാലത്തിലെ കുറച്ചു വെള്ളമുള്ള മേഘംപോലെ, ഉടൻ തന്നെ ദേഹത്ത് നിന്ന് അകന്നു. ഇത്തിരി സര്ഗം, അയോധ്യകാണ്ഡത്തിൽ, മഹത്വമുള്ള രാമായണത്തിലെ നാല്പത്തിയൊന്നാമത് സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു, വാല്മീകിമുനിയുടെ ആദ്യ കാവ്യത്തിൽ. അടുത്ത സര്ഗം ആരംഭിക്കുന്നു. മഹാത്മാവായ രാമനോടും, അവന്റെ സത്യവീര്യത്തോടും, ആഗാധമായ സ്നേഹമുള്ള ജനങ്ങൾ, രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുമ്പോൾ, അവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. രാജാവായ ദശരഥൻ, തന്റെ ധർമ്മമൂല്യത്തിൽ, തിരിച്ചു പോയെങ്കിലും, ജനങ്ങൾ തിരികെ പോകാതെ, രാമന്റെ രഥം പിന്തുടരുന്നു.