രാമായണത്തിലെ ഈ അദ്ധ്യായം വളരെ ദു:ഖഭരിതമായ ഒരു സന്ദർഭം വിവരിക്കുന്നു. കുതിരയോടുകൂടിയ രാമൻ, പുഷ്പം പോലെ കണ്ണുകൾ ഉള്ളവൻ, കറുത്ത നിറം, അപാരമായ മഹത്വം, തന്റെ രഥശാലക്കാരനായ സുമന്ത്രനോട് പറഞ്ഞു: “നിന്റെ രാജാവിനോട് പറയൂ, ഞാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.” രാമന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ച് സുമന്ത്രൻ അതിവേഗത്തിൽ അകത്തു കടന്നു. അവൻ ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവിനെ കണ്ടു; ദശരഥൻ ആഴമായ ഉച്ചവാസം എടുത്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ഭൂമിയുടെ അധിപൻ, ചുവന്ന സൂര്യനെപ്പോലും, ചാരത്തിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലും, വെള്ളം ഇല്ലാത്ത തടാകത്തെപ്പോലും, ദു:ഖം കൊണ്ട് മയങ്ങിപ്പോയതായിരുന്നു. സുമന്ത്രൻ, കൈകൾ ചേര്ത്ത്, രാജാവിനെ ഉണർത്തി, ദു:ഖം കൊണ്ട് മനസ്സ് കലങ്ങിയിരുന്ന ദശരഥനോട് സംസാരിച്ചു. ആദ്യം സുമന്ത്രൻ വിജയാശംസയോടെ രാജാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു; ഭയവും ദു:ഖവും നിറഞ്ഞ, മൃദുവായ ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു: “നിങ്ങളുടെ മകൻ, പുരുഷരിൽ കടുവ, വാതിൽക്കൽ നിന്നിരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർക്കും എല്ലാ ആശ്രിതർക്കും ധനം നൽകി, അവൻ ഇവിടെ എത്തി.” “നിങ്ങൾക്ക് ആശ്വാസം നേരുന്നു; സത്യം പാലിക്കുന്ന രാമൻ നിങ്ങളെ കാണട്ടെ. എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളെയും വിട പറഞ്ഞ്, ഇപ്പോൾ അവൻ നിങ്ങളെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മഹാനായ വനത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു; രാജകീയ ഗുണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന അവനെ, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളെപ്പോലും, കാണൂ.” സുമന്ത്രന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ദശരഥൻ, സത്യവാചകൻ, ധർമ്മനിഷ്ഠൻ, സമുദ്രം പോലെ ആഴമുള്ളവൻ, ആകാശം പോലെ നിർമ്മലൻ, മറുപടി പറഞ്ഞു: “സുമന്ത്രാ, എന്റെ എല്ലാ ഭാര്യമാരെയും, ഇവിടെ ഉള്ളവരെ, വിളിച്ചു കൊണ്ടുവരൂ. അവരെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഞാൻ രാഘവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” സുമത്രൻ അകത്തു കടന്ന് രാജസൗധത്തിലെ സ്ത്രീകളോടു പറഞ്ഞു: “പുണ്യവാനായ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ, നിങ്ങൾ ഉടൻ അവിടേക്ക് പോകണം.” സുമന്ത്രന്റെ ആജ്ഞയോടെ, സ്ത്രീകൾ രാജസൗധത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; അവരുടെ ഭർത്താവിന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ചു. അവിടെ, 350 സ്ത്രീകൾ, ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവ, വ്രതങ്ങൾ പാലിച്ചവ, കൗസല്യയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി, മൃദുവായതോടെ പുറപ്പെട്ടു. എല്ലാ ഭാര്യമാർ എത്തിയപ്പോൾ, രാജാവ് അവരെ നിരീക്ഷിച്ചു; സുമന്ത്രനോട് പറഞ്ഞു: “സുമന്ത്രാ, എന്റെ മകനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരൂ.” സുമന്ത്രൻ, രാമനും ലക്ഷ്മണനും മൈഥിലിയെയും എടുത്ത്, അതിവേഗത്തിൽ ഭൂമിയുടെ അധിപന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലേക്ക് പോയി. രാമൻ കൈകൾ ചേര്ത്ത് അടുത്ത് വരുമ്പോൾ, രാജാവ്, സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു. പുരുഷാധിപൻ, രാമനെ കണ്ടു, വേഗത്തിൽ അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടി; ദു:ഖം കൊണ്ട് മയങ്ങിപ്പോയ ദശരഥൻ, രാമനെ എത്തിച്ചപ്പോൾ, നിലത്ത് വീണു, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു. രാമനും ശക്തനായ ലക്ഷ്മണനും, ദു:ഖത്തിൽ മയങ്ങിപ്പോയ രാജാവിന്റെ അടുത്ത് ഓടിയെത്തി. രാജസൗധത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളുടെ ശബ്ദം ഉയർന്നു; “അയ്യോ രാമാ!” എന്ന നിലവിളികൾ, ആഭരണങ്ങളുടെ ശബ്ദം ചേർന്നു. രാമനും ലക്ഷ്മണനും രാജാവിനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ചു; സീതയുടെ കൂടെ, കരയുന്ന രാജാവിനെ കിടക്കയിൽ ഇരിപ്പിച്ചു. അവിടെ, കുറേ നിമിഷങ്ങൾക്കു ശേഷം, രാജാവ് ബോധം തിരിച്ചപ്പോൾ, രാമൻ, കൈകൾ ചേര്ത്ത്, കണ്ണുകളിൽ കണ്ണീരും ദു:ഖവും നിറച്ച്, രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: “മഹാരാജാവേ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരുടെയും അധിപൻ, ഞാൻ ദണ്ഡകവനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ഞാൻ സുരക്ഷിതനായി പോകുന്നുണ്ടെന്ന് നിങ്ങൾ കാണട്ടെ.” “ലക്ഷ്മണനും സീതയും എന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ അനുമതി നൽകൂ; പല സത്യമായ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ട് തടഞ്ഞിട്ടും, അവർ ഇവിടെ കഴിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ദു:ഖം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഞങ്ങള്ക്ക്—ലക്ഷ്മണനും, ഞാൻ, സീതയും—അനുമതി നൽകൂ; സൃഷ്ടികർത്താവ് തന്റെ കുട്ടികൾക്ക് നൽകുന്നതുപോലെ.” രാമൻ, രാജാവിന്റെ ദു:ഖരഹിതമായ അനുമതി കാത്ത്, രാജാവിന്റെ വനവാസത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാൻ നോക്കി. “രാഘവാ, കൈകേയിയുടെ വാഗ്ദാനത്തിൽ ഞാൻ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ഇന്ന് നീ മാത്രം അയോദ്ധ്യയിൽ രാജാവായിരിക്കണം; എന്നെ തടഞ്ഞുകൊണ്ട്.” ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമൻ, ധർമ്മത്തിൻറെ ശ്രേഷ്ഠൻ, കൈകൾ ചേര്ത്ത്, കൃത്യമായ മറുപടി നൽകി: “രാജാവേ, നിങ്ങൾ ആയിരം വർഷം ഭൂമിയെ ഭരിക്കണം; ഞാൻ വനത്തിൽ താമസിക്കും, രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ കഴിഞ്ഞ്, വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി, വീണ്ടും നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിക്കും.” രാജാവ്, കരയുകയും, ദു:ഖത്തിൽ മുറുകുകയും, സത്യം പാലിക്കാൻ നിർബന്ധിതനായി, കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞയാൽ, പ്രിയപ്പെട്ട മകനോട് പറഞ്ഞു: “നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനും വളർച്ചക്കും, തിരികെ വരുന്നതിനും, പ്രിയമനായ പിതാവിന്, നിർഭയമായി, സുരക്ഷിതമായ വഴി പോകണം.” “രാഘുവിന്റെ സന്തോഷമേ, സത്യം, ധർമ്മം എന്നിവയിൽ മനസ്സ് ഉറപ്പുള്ളവന്റെ തീരുമാനത്തെ മാറ്റാൻ കഴിയില്ല.” “എന്നാൽ, മകനേ, ഇന്നത്തെ രാത്രി നീ പോകരുത്; കുറഞ്ഞത് ഒരു ദിവസം കൂടി ഞാൻ നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” “പ്രിയ രാഘവാ, നീ ചെയ്യുന്ന കാര്യം വളരെ ദു:ഖകരമാണ്; എന്റെ خاطر, നീ വനവാസം സ്വീകരിക്കുന്നു.” “എന്നാൽ, മകനേ, ഇത് എനിക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നില്ല; സത്യം പറഞ്ഞ് ഞാൻ ഉറപ്പിക്കുന്നു, രാഘവാ; ചാരത്തിൽ മറഞ്ഞ അഗ്നിയെപ്പോലെ, ഒരു സ്ത്രീ എന്നെ വഞ്ചിച്ചിരിക്കുന്നു.” “നിന്റെ മേൽ വന്ന വഞ്ചന, നീ അതിജയിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; കൈകേയി, തന്റെ വാഗ്ദാനത്തിൽ ഉറച്ചവളാണ്, എന്നാൽ നീതിയിൽ ദു:ഷ്ടയാണ്.” “മകനേ, അതിൽ അതിശയമില്ല; നീ, എന്റെ മൂത്തമകൻ, പിതാവിനെ അസത്യത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” രാമൻ, പിതാവിന്റെ ദു:ഖഭരിതമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു, ദു:ഖത്തോടെ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: “ഇന്ന് ഞാൻ എന്ത് ഗുണങ്ങൾ നേടും? നാളെ ആരാണ് അവയെ നൽകുക? അതിനാൽ, ഞാൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, യാത്ര ചെയ്യാൻ മാത്രം തീരുമാനിക്കുന്നു.” ഈ അദ്ധ്യായം, അയോദ്ധ്യയിലെ രാജസൗധത്തിൽ ദു:ഖം നിറഞ്ഞ, സ്നേഹവും വേദനയും ചേർന്ന, പിതാവും മകനും തമ്മിലുള്ള യാത്രയുടെ വേർപാടിന്റെ ദൃശ്യമാണ്.