അപ്പോള് ആയുധങ്ങള് രണ്ട് സേവകര് കൈവഹിച്ചു മുന്നോട്ട് നടന്നു; സീതാ പുഷ്പമാലകളും ഭൂഷണങ്ങളും അണിഞ്ഞു, അതിവിശേഷമായി പ്രകാശിച്ചു. രാമന്റെ മഹത്വം കാണാന് ജനങ്ങള് രാജധാനിയിലെ കൊട്ടാരങ്ങളിലേക്കും ഭവനങ്ങളിലേക്കും ഗോപുരങ്ങളിലേക്കുമെല്ലാം കയറി നോക്കി. തെരുവുകള് ജനങ്ങളുടെ തിരക്കില് കടക്കാനാവാത്തവയായിരുന്നു; അതുകൊണ്ടു ദുഃഖഭാരിതരായവരവരെ മേല്ക്കൂരകളില് നിന്നു രാഘവനെ നോക്കി. രാമനും സഹോദരനും സീതയും കാല്നടയായി പോകുന്നത് കണ്ട ജനങ്ങള്ക്ക് ഹൃദയം ദുഃഖത്തില് മുങ്ങി; അവര് പലതരം വാക്കുകള് പറഞ്ഞു. ഒരു കാലത്ത് മഹത്തായ ചതുരംഗബലത്തോടു കൂടെ യാത്ര ചെയ്തിരുന്നവനാണ് ഇദ്ദേഹം; ഇപ്പോള് ലക്ഷ്മണനും സീതയും മാത്രമാണ് കൂടെ പോകുന്നത്. ഭോഗങ്ങളുടെ സുഖം അറിഞ്ഞിരുന്നവന്, ധര്മ്മത്തോടുള്ള ഭക്തിയാല് ഒരിക്കലും അസത്യം പറയില്ല. മുമ്പ് ആകാശത്തില് സഞ്ചരിക്കുന്ന ദേവതകള്ക്കുപോലും ദര്ശിക്കാനാവാത്ത സീതയെ ഇന്നവള് രാജപഥത്തില് ജനങ്ങള് കാണുന്നു. സുഗന്ധിതമായ ലേപങ്ങളും ചുവപ്പു ചന്ദനവും ഉപയോഗിക്കാന് പതിവായിരുന്ന സീതയ്ക്ക് ഇനി കാലാവസ്ഥയുടെ ചൂടിലും തണുപ്പിലും നിറം നഷ്ടപ്പെടും. ഇന്ന് ദശരഥമഹാരാജാവ് ഭ്രമിച്ചവനായി സംസാരിക്കുന്നു എന്ന് ഉറപ്പാണ്; പ്രിയപുത്രനെ രാജാവ് നിരാസനം ചെയ്യേണ്ടതല്ലല്ലോ. ദോഷഗുണങ്ങള് ഇല്ലാത്ത ഒരു പുത്രന് പോലും നിരാസനം ഉണ്ടാകരുത്; പിന്നെ ലോകം മുഴുവന് തന്റെ പെരുമാറ്റം കൊണ്ടു കീഴടക്കിയവനാണെങ്കില്? കരുണ, ദയ, വിദ്യ, നല്ല സ്വഭാവം, ആത്മനിയന്ത്രണം, സമാധാനം—ഈ ആറു ഗുണങ്ങളും രാഘവനെ അലങ്കരിക്കുന്നു. അതിനാല് രാമന്റെ ദുഃഖം ജനങ്ങളെ അതീവ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി; വേനല്ക്കാലത്ത് തടാകം ഉണങ്ങുമ്പോള് ജലചരങ്ങള് അനുഭവിക്കുന്ന ക്ഷീണംപോലെ. ലോകം മുഴുവന് ഈ ലോകാധിപന്റെ ദുഃഖം മൂലം പീഡിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരിന് ദോഷം സംഭവിച്ചാല് അതിന്റെ പൂക്കളും പഴങ്ങളും ഇലകളും ശാഖകളും ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ. മനുഷ്യരാശിയുടെ വേരാണ് ഇദ്ദേഹം, ധര്മ്മത്തിന്റെ സാരവും മഹത്വത്തിന്റെ പ്രകാശവും; പൂക്കളും പഴങ്ങളും ഇലകളും ശാഖകളും മറ്റുള്ളവരാണ്. അതിനാല് ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ നാം എല്ലാം, നമ്മുടെ ഭാര്യമാരും ബന്ധുക്കളുമൊക്കെയും കൂട്ടി, രാഘവനെ പിന്തുടരാം. തോട്ടങ്ങളും വയലുകളും വീടുകളും ഉപേക്ഷിച്ച്, സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ഒന്നിച്ചു, ഈ ധര്മ്മാത്മാവായ രാമനെ പിന്തുടരാം. സമുദ്രത്തില് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന നിധികളും, നശിച്ച ആങ്കണങ്ങളും, സമ്പത്തും ധാന്യവും എല്ലാം പൂര്ണ്ണമായും വിലകുറയട്ടെ. അവയെല്ലാം പൊടിക്കൂറ്റത്തില് മൂടപ്പെട്ടതും, ദേവതകള് ഉപേക്ഷിച്ചതും, എവിടെയും ഓടുന്ന എലികളാല് നിറഞ്ഞതുമായിരിക്കും. ജലം, പുക, ശുചിത്വം ഇല്ലാതെ, നികുതികളും യാഗങ്ങളും മന്ത്രങ്ങളും ഹോമങ്ങളും ജപങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കും. കഠിനകാലാവസ്ഥയാല് തകര്ന്നതുപോലെ, പാത്രങ്ങള് പൊട്ടിയതും നമ്മാല് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഈ വീടുകള് കൈകേയി ഏറ്റെടുക്കട്ടെ. രാഘവന് എവിടേക്ക് പോകുന്നു, അവിടെ കാടാകട്ടെ നഗരവും; നമ്മാല് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നഗരം കാടാകട്ടെ. നാം പോകുമ്പോള് കുഴിയുണ്ടാക്കുന്ന കാട്ടുമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും, ആനകളും സിംഹങ്ങളും വരെ ഭയന്ന് കാടുകളില് നിന്ന് ഓടിപ്പോകട്ടെ. നാം ഉപേക്ഷിച്ചതെല്ലാം അവര് ഏറ്റെടുക്കട്ടെ; നാം താമസിക്കുന്നിടം അവര് ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ; പുല്ലും മാംസം പഴവും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അവിടെയുണ്ടാകട്ടെ. കൈകേയിയും അവളുടെ പുത്രന്മാരും ബന്ധുക്കളും ഈ നഗരത്തെ ഏറ്റെടുക്കട്ടെ; ഞങ്ങള് രാഘവനോടൊപ്പം കാട്ടില് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കും. ജനങ്ങള് ഇങ്ങനെ പലതരം വാക്കുകള് സംസാരിച്ചുവെങ്കിലും, രാഘവന്റെ മനസ്സില് ഒരു ചലനവും ഉണ്ടാകില്ലായിരുന്നു. അതിനുശേഷം, മദമസ്തമായ ആനയുടെ നടപ്പുപോലെയുള്ള, ധര്മ്മനിഷ്ഠനായ രാമന് തന്റെ അമ്മയുടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് അടുത്തു; അവന് കൈലാസശൃംഗം പോലെയാണ് പ്രകാശിച്ചത്. രാജകുലത്തിലെ വീരന്മാര് വസിക്കുന്ന ആ കൊട്ടാരത്തില് പ്രവേശിച്ച രാമന്, അവിടെ ദു:ഖിതനായ സുമന്ത്രനെ കണ്ടു. താനൊരു ദു:ഖിതനല്ലെങ്കിലും, അവിടെ ദു:ഖിതരായ ജനങ്ങളെ കാത്തുനില്ക്കുകയായിരുന്നു സുമന്ത്രന്. രാമന് സ്നേഹപൂര്വ്വം പുഞ്ചിരിച്ച്, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാനായി രാജാവിനെ കാണാനായി പോയി. എന്നാല്, കാട്ടിലേക്കു പോകാനൊരുങ്ങിയ മഹാത്മാവായ ഇക്ഷ്വാകുവംശജന് രാമന്, ദു:ഖിതനായ രാജാവിനെ കാണാനായി പോകുന്നതിന് മുമ്പ്, അവിടെ നിന്ന സുമന്ത്രനെ കണ്ടു, തന്റെ വരവു രാജാവിനോട് അറിയിക്കണമെന്ന് പറഞ്ഞു. പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയോടുള്ള ഭക്തിയോടെ, കാടില് പ്രവേശിക്കാനുള്ള ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ രാഘവന് സുമന്ത്രനോട് പറഞ്ഞു: “എന്റെ വരവ് രാജാവിനോട് അറിയിക്കൂ.” ഇനി മുപ്പത്തിയൊന്നാം അധ്യായം കേള്ക്കട്ടെ. അതിനുശേഷം, കമലനയനായ, കൃഷ്ണവര്ണനായ, അപരിമിത മഹത്വമുള്ള രാമന് സാരഥിയോടു പറഞ്ഞു: “എന്റെ പിതാവിനോട് പറയൂ, ഞാന് ഇവിടെ ഉണ്ടെന്നു.” രാമന്റെ സന്ദേശം ഏറ്റു സുമന്ത്രന് അതിവേഗം അകത്തു കടന്നു; അവിടെ ദു:ഖഭാരിതനായ രാജാവിനെ, ആഴമായി ശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവനായി കണ്ടു. ഭൂമിയുടെ അധിപനെ അവന് കണ്ടത്, ചുവന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയും, ചാരയില് മൂടപ്പെട്ട അഗ്നിയെപ്പോലെയും, ജലം ഇല്ലാത്ത തടാകത്തെപ്പോലെയുമാണ്. ആകുലമായ മനസ്സോടു കൂടിയിരുന്ന, പക്ഷേ മഹാവിവേകിയുമായ രാജാവിനെ ഉണര്ത്തി, കൈകൂപ്പി സുമന്ത്രന് സംസാരിച്ചു; രാജാവ് രാമനേക്കുറിച്ചാണ് ദു:ഖിക്കുകയായിരുന്നു. ആദ്യം സുമന്ത്രന് ജയാശംസയോടെ രാജാവിനെ വണങ്ങി; ശേഷം ഭയത്തോടും മന്ദമായ ശബ്ദത്തോടും വൃത്തിയോടെ പറഞ്ഞു: “നിങ്ങളുടെ പുത്രന്, പുരുഷസിംഹന്, ദ്വാരത്തില് ഉണ്ട്; ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്കും അനുയായികള്ക്കും ധനം നല്കി കഴിഞ്ഞു.” “സുഖമായിരിക്കുക! സത്യനിഷ്ഠനായ രാമന് നിങ്ങളെ കാണട്ടെ. എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളോടും വിട പറഞ്ഞു, ഇപ്പോള് നിങ്ങളെ കാണാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” “അവന് മഹാവനത്തിലേക്കു പോകും; സകലരാജഗുണങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നവനെ, രശ്മികളോടുകൂടിയ സൂര്യനെപ്പോലെ, ഭുവിയിലൊധിപാ, കാണുക.” അവിടെ സത്യവാചകനും ധര്മ്മനിഷ്ഠനുമായ, സമുദ്രംപോലെയാകമാനവും ആകാശംപോലെ വിശുദ്ധനുമായ രാജാവ്, സുമന്ത്രനോട് ഉത്തരം പറഞ്ഞു.