ആകാശത്തെയും ഭൂമിയിലെയും സകല ജീവികളും ദേവതകളും, എങ്കിലും നിന്നെ എതിര്ക്കുന്നവരും, വീണ്ടും വീണ്ടും നിന്നെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ എന്നാശംസകള് someone ഉച്ചരിച്ചു. ശുക്രനും സോമനും സൂര്യനും കുബേരനും യമനും, ഞാന് ആരാധിച്ച ഈ ദേവതകള്, ദണ്ഡകാരണ്യത്തില് താമസിക്കുന്ന രാമനെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ. അഗ്നി, വായു, ധൂമം, മഹർഷിമാരുടെ വായില്നിന്ന് ഉച്ചരിച്ച മന്ത്രങ്ങള്—ഇവയൊക്കെയും രഘുനന്ദനയെ ആചമനസമയത്ത് സംരക്ഷിക്കട്ടെ. അങ്ങനെ, ഗന്ധപുഷ്പങ്ങളാലും ദിവ്യസുഗന്ധങ്ങളാലും യുക്തമായ സ്തുതികളാലും ദേവതാസമൂഹങ്ങളെ ആ ഭാവപൂര്വം കൌസല്യ ആരാധിച്ചു. അന്നേരം മഹാത്മാവായ ഒരു ബ്രാഹ്മണന് യഥാവിധി ഹോമം നടത്തി രാമന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി ആഗ്നികാര്യങ്ങള് ചെയ്തു. സ്ത്രീകളില് ശ്രേഷ്ഠയായ കൌസല്യ, നെയ്യ്, വെള്ളപുഷ്പങ്ങള്, പവിത്രമായ ഇന്ധനം, കടുക് എന്നിവ ഹോമാര്ത്ഥം ഒരുക്കി. ആ ആചാര്യന് ശാന്തിക്കായുള്ള ഹോമം പൂര്ത്തിയാക്കി ശേഷിച്ച ഹോമദ്രവ്യങ്ങള് ഉപയോഗിച്ച് ബാഹ്യഹോമവും നടത്തി. പിന്നീട് തൈര്, തേന്, നെയ്യ് എന്നിവയും മംഗളവാക്യങ്ങളുമുപയോഗിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ വിളിച്ച് രാമന്റെ വനയാത്രയ്ക്ക് അനുഗ്രഹം പ്രാര്ഥിച്ചു. അനന്തരം, രാമന്റെ മാതാവ് ബ്രാഹ്മണപ്രമുഖന് ഇഷ്ടമായ ദക്ഷിണ നല്കി, രാഘവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “സകലദേവതകളും ആരാധിച്ച സഹസ്രനേത്രനായ ഇന്ദ്രന് വൃത്രനെ സംഹരിച്ചപ്പോള് ലഭിച്ച അനുഗ്രഹം നിനക്കും ലഭിക്കട്ടെ. അമൃതം തേടി പോയപ്പോള് വിനതാ സൂപര്ണന് നല്കിയ അനുഗ്രഹം നിനക്കും ലഭിക്കട്ടെ. അമൃതോത്പത്തിക്കായി ദാനവരെ സംഹരിച്ചപ്പോള് ആദിത്യി വജ്രധാരിയ്ക്ക് നല്കിയ അനുഗ്രഹം നിനക്കും ലഭിക്കട്ടെ. അപാരതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണു മൂന്നടി എടുത്തപ്പോള് ഉണ്ടായ അനുഗ്രഹം നിനക്കും ലഭിക്കട്ടെ.” “മഹർഷിമാരും സമുദ്രങ്ങളും ദ്വീപുകളും വേദങ്ങളും ലോകങ്ങളും ദിശകളും, മഹാബാഹുവായ നീയേ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.” ഇങ്ങനെ തന്റെ മകനായ രാമനു വേണ്ടിയുള്ള ശേഷിച്ച കര്മ്മങ്ങളും പൂര്ത്തിയാക്കി, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാല് വിശാലനയനനായ രാമനെ കൌസല്യ അഭിഷേകം ചെയ്തു. നന്നായി തയ്യാറാക്കിയ ഔഷധങ്ങളും മന്ത്രങ്ങളുമുപയോഗിച്ച് രാമനു രക്ഷാകവചം നിര്വഹിച്ചു. ദുഃഖം മനസ്സില് നിറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും, സന്തോഷം നിറഞ്ഞവണ്ണം മാത്രം കൌസല്യ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു. കൌസല്യ രാമന്റെ തലമുടി സുഗന്ധം പിടിച്ച്, അവനെ അണച്ചു, തലയില് മുറുകി ചുംബിച്ചു: “പോ രാമാ, നിന്റെ മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹം സാധിച്ചുകൊണ്ട് സന്തോഷത്തോടെ യാത്രചെയ്യണം. എന്റെ മകനേ, നീ ആരോഗ്യത്തോടെ, എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും പൂര്ത്തിയാക്കി, അയോധ്യയിലേക്ക് തിരിച്ചു വന്ന് രാജവീഥിയില് നടക്കുന്നത് ഞാന് കാണട്ടെ. ദുഃഖസ്മൃതികളില് നിന്ന് മോചിതയായി, സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടുകൂടി, നീ വനവാസം പൂര്ത്തിയാക്കി തിരിച്ചു വരുമ്പോള് ഞാന് നിന്നെ കാണട്ടെ, പൂര്ണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ. വനവാസം പൂര്ത്തിയാക്കി, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ച്, മംഗളാസനത്തില് ഇരിക്കുന്ന രാമനെ ഞാന് വീണ്ടും കണ്ടേണം. വനത്തില് നിന്ന് അനുഗ്രഹങ്ങളോടെ മടങ്ങിയാല്, എപ്പോഴും എന്റെ പുത്രവധുവിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങള് നിറവേറ്റണം, മകനേ, നീ പോ.” “ശിവനെ മുഖ്യനാക്കി ദേവതാസമൂഹങ്ങളും മഹർഷിമാരും ഭൂതഗണങ്ങളും നാഗരാജന്മാരും ഞാന് ആരാധിച്ചിരിക്കുന്നു; അവരും ദിശകളും നീ വനയാത്രക്കു പുറപ്പെടുമ്പോള് നിന്നെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ, രാഘവ.” കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ, കര്മ്മങ്ങള് യഥാവിധി പൂര്ത്തിയാക്കി, കൌസല്യ രാഘവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, വീണ്ടും വീണ്ടും അണച്ചു, ദീര്ഘനോട്ടം നോക്കി. രാജ്ഞി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തശേഷം, മഹാത്മാവായ രാഘവന് വീണ്ടും വീണ്ടും വണങ്ങി അമ്മയുടെ പാദം സ്പര്ശിച്ചു. അമ്മയുടെ മഹിമകൊണ്ട് തേജസ്സോടെ, രാമന് സീതയുടെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് നടന്നു. ഇതോടെ മഹാമഹിമയുള്ള വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപത്തിയാറാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു. കൌസല്യയ്ക്ക് വണങ്ങി, വനയാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്ന രാമന് അമ്മയോട് വിടപറഞ്ഞു, ധര്മ്മത്തിലേയും കര്ത്തവ്യത്തിലേയും ഉറച്ച നിലപാടോടെ നിന്നു. രാജപുത്രന് ജനാവലിയാല് നിറഞ്ഞ രാജപഥത്തില് നടന്ന്, തന്റെ ഗുണങ്ങളാല് ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയം ഉണർത്തി. എന്നാല് വൈദേഹി, തപസ്സില് അനുരക്തയായ സീത, ഇതൊന്നും ശ്രദ്ധിച്ചില്ല; അവളുടെ മനസ്സ് അവള്ക്കായി ഒരുക്കിയിരുന്ന അഭിഷേകത്തിന്മേല് മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നു. ദൈവിക കര്മ്മങ്ങള് നിര്വഹിച്ചു, നന്ദിയോടെ സന്തോഷമുള്ള മനസ്സോടെ, രാജകുമാരി സീത രാജധര്മ്മത്തില് നിപുണയായി ഫലത്തിനായി കാത്തിരുന്നു. അതിനുശേഷം രാമന് അലങ്കൃതമായ തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കയറി, ജനങ്ങള് സന്തോഷത്തോടെ നിറഞ്ഞിരുന്ന സ്ഥലത്ത്, ലജ്ജയോടെ മുഖം താഴ്ത്തി നടന്നു. അപ്പോള് സീത എഴുന്നേറ്റു, വിറയച്ച്, ദുഃഖം നിറഞ്ഞ ഭര്ത്താവിനെ കണ്ടു; അവന് ആശങ്കയാല് അവയവങ്ങള് വിചലിതനായിരുന്നു. അവളെ കണ്ട രഘുവംശജന് ഹൃദയത്തിലെ ദുഃഖം മറക്കാനാവാതെ വിഷാദം പ്രകടമാക്കി. മഞ്ഞമൂടിയ മുഖം, വിയര്പ്പും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ നിലയില് രാമനെ കണ്ട സീത ചോദിച്ചു: “എന്താണ് ഇതു, നാഥാ? ഇന്ന് ബൃഹസ്പതിയും പുഷ്യനക്ഷത്രവും യുക്തമായ ഈ മംഗളദിനം ബ്രാഹ്മണന്മാര് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും, രാഘവാ, എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ വിഷാദത്തിലായത്?” “സാധാരണയായി സമുദ്രഫേനപോലെയുള്ള ശ്വേതചാമരവും ശതധാരയുള്ള വെള്ള കുടയും നിന്റെ മനോഹരമുഖത്തിനെ ഇളംനിഴല് നല്കാറുണ്ട്; ഇന്ന് അതൊന്നുമില്ല. ശശി-ഹംസപോലെയുള്ള ഇരട്ട ചാമരങ്ങളും നിന്റെ കമലനയനനായ മുഖം വീശാറുണ്ട്; ഇന്നത് കാണുന്നില്ല. വാഗ്മികളായ സ്തുതികാരന്മാരും സുതന്മാരും മഗധന്മാരും സന്തോഷത്തോടെ മംഗളഗാനങ്ങള് പാടാറുണ്ട്; ഇന്ന് അവരൊന്നും വരുന്നില്ല.” “വേദപാരായണന്മാരായ ബ്രാഹ്മണര് ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി തേനും തൈരും കൊണ്ട് നിന്റെ തലയില് അഭിഷേകം നടത്താറുണ്ട്; ഇന്ന് അതുമില്ല. അലങ്കൃതരായ നഗരവാസികളും ഗൃഹപ്രമുഖന്മാരും നിനക്ക് അനുഗമിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല; നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും കാണുന്നില്ല.” ഇങ്ങനെ സീത ദുഃഖത്തോടെ ചോദിച്ചപ്പോള്, രാമന് അവളുടെ സംശയങ്ങള്ക്ക് മറുപടി നല്കാനൊരുങ്ങി.