കൌസല്യയുടെ മനസ്സിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ തീ കത്തിയിരുന്നു. തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകാൻ തയ്യാറെടുക്കുമ്പോൾ, കൌസല്യ തൻ്റെ വേദന രാമനോട് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: “ഈ കാറ്റ്, എന്റെ സ്വന്തം ബന്ധുവിന് സമാനമായത്, എന്റെ കരച്ചിലും കണ്ണീരും കൊണ്ട് ദുഃഖത്തിന്റെ തീയിൽ ഹോമം അർപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, എന്റെ വേദന മാത്രം ഉയർത്തുന്നു. എന്റെ ആശങ്കയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന കണ്ണീരിന്റെ പുക എന്റെ ശരീരത്തെ വിഴുങ്ങും; മക്കളേ, നീ പോകുന്നുവെന്ന ആശങ്കയിൽ ഞാൻ തളർന്നു പോകുന്നു. നീ ഇല്ലാതായാൽ, ഈ തീപോലുള്ള ദുഃഖം എന്നെ ദഹിക്കും; വസന്തകാലം കഴിഞ്ഞു സൂര്യൻ കാടിന്റെ ചെടികൾ ദഹിക്കുന്നതുപോലെ.” കൌസല്യ തന്റെ മകനെ അനുസരിച്ച് പറഞ്ഞു: “കാളയുടെ കன்றിയെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ഞാൻ നിന്നെ എവിടേക്കും പിന്തുടരും.” അമ്മയുടെ ഈ വേദനയോടുകൂടിയ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാമൻ, മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠൻ, അവളോട് മറുപടി പറഞ്ഞു: “കൈകേയി എന്നെ വഞ്ചിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോയാൽ, അമ്മയും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, രാജാവ് അതിനെ സഹിക്കില്ല. ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് സ്ത്രീക്ക് ഏറ്റവും ക്രൂരമായ കാര്യമാണ്; അത് ചിന്തയിൽ പോലും ചെയ്യരുത്, അതു നിന്ദനീയമാണ്. എന്റെ പിതാവ്, ലോകത്തിന്റെ അധിപൻ, കകുത്സ്ഥവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠൻ, ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതുവരെ, അവനെ സേവിക്കുക എന്നതാണ് നിത്യധർമ്മം.” രാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കൌസല്യ, തന്റെ പാപരഹിതനായ മകനെ കാണിച്ച് സന്തോഷം പ്രകടിപ്പിച്ചു: “അങ്ങിനെ തന്നെയാകട്ടെ.” അതിനുശേഷം, ധർമ്മത്തിന്റെ ആഗോളത്തിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അമ്മയോട് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: “നമ്മിൽ ഇരുവരും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കണം; രാജാവാണ് ഭർത്താവും, ഗുരുവും, ഏറ്റവും ഉയർന്നവനും, എല്ലാവരുടെയും അധിപനും. പതിനഞ്ചു വർഷം വനത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ കഴിഞ്ഞാൽ, നിന്റെ വാക്ക് ഞാൻ പാലിക്കും.” കൌസല്യ, തന്റെ മകനെ അതിയായ സ്നേഹത്തോടെ, കണ്ണീരോടെ, വേദനയോടെ പറഞ്ഞു: “രാമാ, ഈ സഹപത്നിമാരുടെ ഇടയിൽ ഞാൻ താമസിക്കാൻ കഴിയില്ല; കകുത്സ്ഥവംശത്തിലെ മകനെ, വനത്തിൽ പോകുമ്പോൾ എന്നെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകൂ, കാട്ടുപോത്തിനെപ്പോലെ.” രാമൻ, അതിനോടു മമതയോടെ, കണ്ണീരോടെ, മറുപടി പറഞ്ഞു: “സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവാണ് ദൈവം; ഇന്ന്, ഞാനും നീയും രാജാവാണ് അധിപൻ. നമുക്ക് സംരക്ഷകൻ ഇല്ലെന്ന് പറയാനാവില്ല; ജനങ്ങളുടെ അധിപൻ, ബുദ്ധിമാൻ, രാജാവാണ് നമ്മുടെ സംരക്ഷകൻ; ഭാരതനും സത്പുരുഷനും, എല്ലാവരോടും സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നു.” “വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ ക്ഷേമം എപ്പോഴും ശ്രദ്ധിക്കുക; വ്രതങ്ങൾക്കും ഉപവാസത്തിനും സമർപ്പിതയായ സ്ത്രീയാണ് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം. ഭർത്താവിനെ പിന്തുടരാത്ത സ്ത്രീ ദുരിതത്തിൽ വീഴും; ഭർത്താവിനെ സേവിച്ചാൽ, സ്ത്രീക്ക് പരമലോകം ലഭിക്കും. ദേവതകളെ നമസ്കരിക്കാതിരുന്നാലും, ഭർത്താവിനെ സേവിക്കണം; അവനു ഇഷ്ടവും ഉപകാരവും ആയ കാര്യങ്ങളിൽ സന്തോഷം കാണിക്കണം. സ്ത്രീയുടെ നിത്യധർമ്മം എന്നാണ് വേദവും ലോകവും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്; യജ്ഞങ്ങളിലും, സത്പുരുഷന്മാർ ദേവതകളോടുള്ള സമീപനത്തിലും ഈ ധർമ്മം പാലിക്കപ്പെടുന്നു.” “അമ്മേ, എന്റെ വേണ്ടി ദേവതകളെ പൂജിക്കുകയും, ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കുകയും ചെയ്യുക; എന്റെ തിരിച്ചുവരവ് കാത്ത്, ആഗ്രഹത്തോടെ കാത്തിരിക്കുക. ഭർത്താവിനെ സേവിച്ച്, നിത്യവൃതമായ ഭക്ഷണക്രമം പാലിച്ച്, നീ എന്റെ തിരിച്ചുവരവിൽ പരമലക്ഷ്യം നേടും. നീയും ഞാൻയും, രാജാവിന്റെ ജീവൻ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ…” രാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കൌസല്യയുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു. കൌസല്യ, മകനെ ദുഃഖത്തിൽ കാണിച്ച്, രാമനോട് പറഞ്ഞു: “മകനെ, ഞാൻ നിന്നെ വിടാൻ മനസ്സില്ല.” രാമനെ നോക്കി, കൌസല്യ പറഞ്ഞു: “വീരാ, കാലം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല; മകനേ, നീ ഏകാഗ്രതയോടെ പോകൂ; നിനക്ക് എപ്പോഴും ഭാഗ്യം ഉണ്ടാകട്ടെ.” “നീ തിരിച്ചുവരുമ്പോൾ, ഞാൻ തളർച്ചയില്ലാതെ സന്തോഷത്തോടെ വിശ്രമിക്കും; നീ വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ച്, ലക്ഷ്യം നേടിയ ശേഷം, ഞാൻ പരമാനന്ദത്തിൽ ഉറങ്ങും. മരണത്തിന്റെ വഴി, മകനേ, ഈ ലോകത്തിൽ എപ്പോഴും മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്; നിന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നവരുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ, രാഘവാ.” “പോ, ശക്തനായ മകനേ, സുരക്ഷിതമായി തിരികെ വരൂ; നീ എന്റെ മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കും, മകനെ, സ്നേഹമുള്ള വാക്കുകൾ കൊണ്ട്. ഇനി നീ വനത്തിൽ നിന്ന് തിരികെ വരും സമയമായിരിക്കാം; മകനേ, ഞാൻ നിന്നെ കാടുപോലുള്ള വസ്ത്രവും ജടയും ധരിച്ച് കാണും.” ഇങ്ങനെ, കൌസല്യ, തന്റെ മകനെ വനവാസത്തിനായി ഉറപ്പോടെ കാണുമ്പോൾ, രാമന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി, നല്ല വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ, കൌസല്യ തന്റെ ദുഃഖം മാറ്റി, വിശുദ്ധജലം സ്പർശിച്ച്, ചിന്തയോടെ, ശുഭകൃത്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. “രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, നിന്നെ തടയാൻ കഴിയില്ല; നീ വ്രതപാലനവും ധർമ്മപാതവും പാലിച്ച്, വേഗത്തിൽ തിരികെ വരണം. നീ സ്നേഹവും ശാസനയും കൊണ്ട് പാലിക്കുന്ന ധർമ്മം, രഘുവംശത്തിലെ വീരനേ, അതു നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ. നീ ദേവതകളുടെ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്നവരെ, അവരും കാടിലെ മഹർഷികളും നിന്നെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ. വിശ്വാമിത്രമുനിയാൽ ലഭിച്ച ആയുധങ്ങൾ, നിന്റെ സദ്ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ട്, എപ്പോഴും നിന്നെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ. പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും സേവിച്ചും, സത്യം പാലിച്ചും, നീ ദീർഘായുസ്സോടെ ജീവിക്കട്ടെ, ശക്തശാലിയായ മകനേ. യജ്ഞാഗ്നികൾ, കുശഗ്രാസ്, യാഗശാലകൾ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ആസനങ്ങൾ, മലകൾ, മരങ്ങൾ, കാടുകൾ, തടാകങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, പാമ്പുകൾ, സിംഹങ്ങൾ—മനുഷ്യന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഇവയൊക്കെ നിന്നെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ. സാദ്ധ്യർ, വിശ്വദേവർ, മരുത്ഗണങ്ങൾ, മഹർഷികൾ, ധാതാ, വിധാതാ, പൂഷാ, ഭാഗം, അര്യാമൻ—അവരൊക്കെ നിന്നെ ശുഭം നൽകട്ടെ.” ഇങ്ങനെ, കൌസല്യയും രാമനും തമ്മിൽ സ്നേഹവും വേദനയും നിറഞ്ഞ സംഭാഷണങ്ങൾ, വേദങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിച്ച നിത്യധർമ്മങ്ങൾ, വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ സേവനം, ദൈവങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹം—all ചേർന്ന്, വനവാസം എന്ന മഹാ യാത്രയ്ക്ക് രാമൻ സന്നദ്ധനായി.