സൗമിത്രി, രാമന് തന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ആഴത്തിലുള്ള ദുഃഖം തുറന്നു പറയുന്നു: "കൈകേയിയുടെ മനസ്സില് സംശയത്തിന്റെ വേദന ഒരു നിമിഷം പോലും സഹിക്കാനാവില്ല. അമ്മമാര്ക്കും പിതാവിനും എനിക്ക് അറിയാമോ, അറിയാതെയോ, ഒരിക്കലും അശ്രദ്ധയോ അപമാനമോ ചെയ്തിട്ടില്ല. സത്യം പാലിക്കുന്ന, വാഗ്ദാനത്തില് ഉറച്ച, സത്യത്തിനോടു ഭക്തനായ എന്റെ പിതാവിന് ഭയമില്ലാതിരിക്കണം; ഭയപ്പെടേണ്ടത് മറ്റുള്ള ലോകത്തിലെ ഫലങ്ങളെ മാത്രമാണ്. ഈ കര്ത്തവ്യം കൈകേയിയുടെ خاطر നിര്വഹിക്കപ്പെടാതിരുന്നാല്, സത്യം പാലിക്കപ്പെടുന്നില്ലെന്ന ചിന്ത എന്റെ മനസ്സിനെ അലട്ടും, അവളുടെ വേദനയും എന്നെ ബാധിക്കും. അതിനാല്, ലക്ഷ്മണാ, രാജ്യാഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങള് പിന്വലിച്ച്, ഞാന് ഈയിടത്തുനിന്ന് വനത്തിലേക്ക് പോകാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇന്ന്, എന്റെ വനംവാസം ആരംഭിച്ചാല്, രാജാവിന്റെ ഭാര്യയുടെ ഉദ്ദേശ്യം പൂര്ത്തിയാകും; അവര് ആശങ്കയില്ലാതെ ഭരതനെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ. ഞാന് കുരുമുന്ത്തും വല്യരണ്ടയും ധരിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോള് കൈകേയിക്ക് മനസ്സിലേയ്ക്കു സമാധാനം ലഭിക്കും. ഈ തീരുമാനവും, അതിലേക്കുള്ള അവളുടെ മനസ്സും ഞാന് വേദനിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല; വൈകാതെ തന്നെ ഞാന് വനവാസം സ്വീകരിക്കും. എന്റെ വനവാസവും, നേരത്തെ നല്കിയിരുന്ന രാജ്യം തിരികെ പോകുന്നതും, ഭാഗ്യത്തിന്റെ ഫലമെന്നു മാത്രം കാണണം. കൈകേയിക്ക് എന്നെ ദുഃഖിപ്പിക്കാന് ഉദ്ദേശം ഉണ്ടായതെങ്ങനെ? അവളുടെ മനസ്സില് അവിടുത്തെ ഉദ്ദേശം ഭാഗ്യത്താല് തന്നെ ഉണ്ടാകേണ്ടതായിരുന്നു. നീ അറിയുന്നു, സൗമ്യ, അമ്മമാരില് ഒരാളെയും പ്രത്യേകിച്ച് എനിക്ക് പ്രിയം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; അവളേയും അവളുടെ മകനേയും എനിക്ക് പ്രത്യേകമായി ഇഷ്ടം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാല്, അവളുടെ കഠിനമായ വാക്കുകള് എന്റെ അഭിഷേകത്തെ തടയാനും വനത്തിലേക്ക് അയക്കാനും ഉദ്ദേശിച്ചപ്പോള്, അതിനു കാരണം ഭാഗ്യമാണ്. ഉത്തമഗുണങ്ങളുള്ള രാജകുമാരിയായ കൈകേയി, ഭര്ത്താവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തില് ഒരു സാധാരണ സ്ത്രീപോലെ വേദനയുണ്ടാക്കുന്ന വാക്കുകള് പറയുന്നത് എങ്ങനെയാണ്? പക്ഷേ, ഭാഗ്യം, മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയ്ക്ക് അതീതമായത്, ജീവികളെയും വിട്ടുവിടുന്നില്ല; ദുരിതം അവളെയും എന്നെയും ബാധിച്ചു. ഭാഗ്യത്തോട് പോരാടാന് ആരാണ് കഴിയുന്നത്, ലക്ഷ്മണാ? ഏത് കര്മ്മം ചെയ്താലും, ഫലമായി ഭാഗ്യത്തില് എഴുതിയതേ മാത്രമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. കഠിനതപസ്സുള്ള ഋഷികളും, ഭാഗ്യത്തിന്റെ പ്രേരണയാല്, തങ്ങളുടെ വ്രതങ്ങള് ഉപേക്ഷിച്ച്, കാമം-കോപം പോലുള്ള വാസനകള്ക്ക് കീഴടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ, മുന്കൂട്ടി ഉദ്ദേശിക്കാതെ, അപ്രതീക്ഷിതമായി ഉണ്ടാകുന്ന, തുടങ്ങിയത് തടയുന്ന കാര്യങ്ങള് ഭാഗ്യത്തിന്റെ പ്രവര്ത്തിയാണെന്ന് ഉറപ്പാണ്. ഈ സത്യത്തെ മനസ്സിലാക്കി, എന്റെ മനസ്സുകൊണ്ട് തന്നെ ഞാന് എന്റെ ദുഃഖം നിയന്ത്രിക്കുന്നു; അഭിഷേകമടഞ്ഞതില് വേദനയില്ല. അതിനാല്, നീ ദുഃഖിക്കേണ്ട; നീയും, എനിക്ക് പിന്തുടർന്ന്, അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങള് പെട്ടെന്ന് പിന്വലിക്കണം. ലക്ഷ്മണാ, ഈ അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കിയ കലശങ്ങള് കൊണ്ട് തന്നെ, ഞാന് വ്രതസ്നാനം നടത്തും. അല്ലെങ്കില്, ഈ രാജകീയ സാമഗ്രികള് എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല; ഞാന് തന്നെ എടുക്കുന്ന വെള്ളം വ്രതസ്നാനത്തിന് മതിയാകും. ഭാഗ്യത്തിന്റെ തിരിച്ചടിയില് നീ ദുഃഖിക്കേണ്ട; രാജ്യം ആയാലും വനവാസം ആയാലും, വനവാസം വലിയ പുണ്യമാണു. ലക്ഷ്മണന് എന്റെ അഭിഷേകതടസത്തില് സംശയിക്കപ്പെടേണ്ടതില്ല; എന്റെ ഇളയ അമ്മയെയും സംശയിക്കേണ്ടതില്ല; ഭാഗ്യമാണ് ഇടപെട്ടത്, പിതാവിന് ഇതില് പങ്കില്ല—ഭാഗ്യത്തിന്റെ ശക്തി നീ നന്നായി അറിയുന്നു. ഇനി, വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ഐയോധ്യാ കാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം അധ്യായം കേള്ക്കൂ. രാമന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോള് ലക്ഷ്മണന് തലചായ്ത്ത് വേഗത്തില് അകത്തേക്ക് കടന്നു, ദുഃഖവും കോപവും മനസ്സില് പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. പുരുഷരില് ഉത്തമന് ഭ്രൂകൂടി, ഒരു കുഴിയില് കോപിതനായ മഹാസര്പ്പം പോലെ ദീര്ഘശ്വാസം എടുത്തു. ആ സമയത്ത്, അവന്റെ മുഖം, ഭയാനകമായ ഭ്രൂകൂടിയതോടെ, കോപിതനായ സിംഹത്തിന്റെ മുഖം പോലെ കാണാനാവാത്തതായിരുന്നു. അവന് മുട്ടിയ കൈകള് കയര്ത്തു, ആന തന്റെ തുമ്പ് കയര്ത്തതുപോലെ, തല വലത്തേക്കും മുകളിലേക്കും ചായ്ത്, കഴുത്ത് താഴ്ത്തി. സഹോദരനെ മുന്നോട്ടുനോക്കി, കണ്ണിന്റെ മുന്ഭാഗം കൊണ്ട് നോക്കി, പറഞ്ഞു: "നിന്റെ ഈ വലിയ ഉല്ലാസം വെറുതെയാണ്. ധര്മത്തില് പിഴവുണ്ടെന്ന ആശങ്കയും, പൊതുജനാഭിപ്രായത്തെ അതിശയമായി മാനിക്കുന്നതും കാരണം, നീ എങ്ങനെ, അക്ഷയനായവന്, ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു? ധീരനായ ക്ഷത്രിയനായ നീ, ഭാഗ്യത്തെ, ശക്തിയില്ലാത്തതും ദയനീയമായതും പോലെ, എങ്ങനെ ഇങ്ങനെ ദുർബലമായി സംസാരിക്കുന്നു? അവരില് ഇരുവരിലും നീ യാതൊരു പിഴവുമില്ലെന്ന് സംശയിക്കാത്തത് എങ്ങനെയാണ്? ധര്മം മുഖവുരയാക്കുന്നവര് ഉണ്ടല്ലോ—ധര്മനിഷ്ഠനായ നീ, ഇത് കാണുന്നില്ലേ? അവരുടെ പെരുമാറ്റം സത്യമായിരുന്നെങ്കില്, സ്വാര്ത്ഥതയോ കപടതയോ ഇല്ലായിരുന്നെങ്കില്, രാഘവ, ആ വാഗ്ദാനം നേരത്തെ തന്നെ നല്കിയേനെ, അതും ഉചിതമായതായിരിക്കും. മഹാനായ രാമാ, ജനങ്ങള് ദ്വേഷിക്കുന്ന രീതിയില് മറ്റൊരാളുടെ അഭിഷേകം ആരംഭിക്കുന്നത് ഞാന് സഹിക്കാനാവില്ല; ദയവായി എന്നെ ക്ഷമിക്കണം. അങ്ങയുടെ മനസ്സില് സംശയം ഉണര്ത്തിയ ആ ധര്മം, ജ്ഞാനിയേ, എനിക്ക് ദ്വേഷ്യമാണ്; കാരണം, അതാണ് അങ്ങയെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നത്. അങ്ങ, അങ്ങയുടെ പിതാവിന്റെ അധര്മവും കുറ്റപെടുത്താവുന്ന ആജ്ഞയും, കൈകേയിയുടെ സ്വാധീനത്തില് നടപ്പാക്കുന്നത് എങ്ങനെയാണ്? ഈ വിഭജനം ദുഷ്ടത കൊണ്ടാണ് ഉണ്ടായത്, എന്നിട്ടും അങ്ങ അത് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; അതാണ് എനിക്ക് ദുഃഖം, അങ്ങയുടെ ധര്മപ്രീതി ഇവിടെ കുറ്റപെടുത്താവുന്നതാണ്. അങ്ങയുടെ ഈ ധര്മപാലനം ലോകം കുറ്റം പറയുന്നു; എങ്ങനെയാണ് അങ്ങ, ചിന്തയിലും പോലും, ആ ഇരുവരെയും സേവിക്കാന് തയ്യാറാകുന്നത്—അവര് എപ്പോഴും സ്വന്തം ലാഭത്തിനായി പ്രവര്ത്തിക്കുന്നവരാണ്, ശത്രുക്കളാണ്, പിതാവും മാതാവും എന്ന പേരില് മാത്രം. അങ്ങയുടെ തീരുമാനവും, അവരുടെ മനസ്സും ഭാഗ്യത്താല് നിശ്ചയിതമായതാണെങ്കിലും, അതിനെ അവഗണിക്കേണ്ടതാണ്; എന്നിരുന്നാലും, അതും എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല. ദുർബലനും ധീരതയില്ലാത്തവനും ഭാഗ്യത്തെ പിന്തുടരുന്നു; പക്ഷേ, സ്വാഭിമാനമുള്ള വീരന്മാര് ഭാഗ്യത്തിന് കീഴടങ്ങുന്നില്ല." ഈ രീതിയില് രാമനും ലക്ഷ്മണനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം, അവരെ ഭരിച്ച ദുഃഖവും ധര്മവും, ഭാഗ്യത്തിന്റെ ശക്തിയും, അവരുടെ മനസ്സിലെ ആശയക്കുഴപ്പവും, നമ്മുടെ മുന്നില് ഉജ്ജ്വലമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.