രാമന് അപമാനിക്കപ്പെട്ടാലും കോപം കാണിക്കാതെ, കോപത്തിന് കാരണമാകുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഒഴിവാക്കി, കോപിതരായവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ഇന്നത്തെ ദിവസം ഇവിടെ നിന്ന് പോകാന് തീരുമാനിച്ചു. അതിനുശേഷം, ജീവന്മാരില് രാജാവ് വിവേകമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതിനെല്ലാം രാജകുമാരിമാര് ദുഃഖത്തോടെ ആഹ്വാനിച്ചു; രാഘവന് എല്ലാ ജീവികള്ക്കും ദാര്ശനികമായ വഴിയാണ്, എന്നിട്ടും രാജാവ് അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു എന്ന് അവർ നിലവിളിച്ചു. അങ്ങനെ, രാജഭവനിലെ രാജകുമാരിമാര് അവരുടെ ഭര്ത്താവിനായി, കാളകള് കன்று നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ, ദുഃഖത്തോടെ നിലവിളിച്ചു. രാജാവ്, മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തില് പീഡിതനായി, ആ ദാരുണമായ ദുഃഖത്തിന്റെ ശബ്ദം കേട്ട്, തന്റെ ഇരിപ്പിടത്തില് വീണുപോയി. രാമന്, അകത്തെ വിഷമം കൊണ്ടു, ആനയുടെ ശ്വാസംപോലെ ദീര്ഘമായി ശ്വാസംവിട്ടു. തന്റെ സഹോദരനൊപ്പം, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനായി, അമ്മയുടെ അന്തര്മഹലിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ, ദ്വാരത്തില് ഇരുന്ന് ആദരിക്കപ്പെട്ട ഒരു വൃദ്ധനെയും, സമീപം നില്ക്കുന്ന അനേകം ആളുകളെയും രാമന് കണ്ടു. രാമനെ കണ്ടവരെല്ലാം, ജയശബ്ദങ്ങളോടെ, വിജയികളില് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവനെ അഭിനന്ദിച്ചു. ആദ്യം കമറിലേക്ക് കടന്ന രാമന്, രണ്ടാം കമറയില് വേദങ്ങളില് പ്രാവീണ്യമുള്ള, രാജാവിന്റെ ആദരമുള്ള വൃദ്ധ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ കണ്ടു. അവരെ വന്ദിച്ച ശേഷം, മൂന്നാം കമറയില് സ്ത്രീകളെയും, കുട്ടികളെയും, വൃദ്ധരെയും, ദ്വാരസുരക്ഷയ്ക്ക് സമര്പ്പിതരായി കണ്ടു. ആ സന്തോഷമുള്ള സ്ത്രീകള്, അനുഗ്രഹം നല്കി, വീട്ടിലേക്കു കടന്ന്, രാമന്റെ വരവ് തന്റെ അമ്മയോട് ദ്രുതഗതിയിലായി അറിയിച്ചു. അപ്പോഴാണ്, രാജ്ഞി കൗസല്യ, രാത്രിയോളം ധ്യാനത്തില് മുഴുകി, പുലര്ച്ചെ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ച്, മകന്റെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ചു. പാവനായ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, സന്തോഷത്തോടും വ്രതനിഷ്ഠയോടും, യജ്ഞമന്ത്രങ്ങള് ഉച്ചരിച്ച്, അഗ്നിക്കു ഹോമം നടത്തി, പുണ്യകൃത്യങ്ങള് പൂര്ത്തിയാക്കി. അങ്ങിനെ, രാമന് അമ്മയുടെ പുണ്യാന്തര്മഹലില് കടന്നു, അവളെ അഗ്നിക്കു ഹോമം നടത്തുന്നത് കണ്ടു. ദൈവാരാധനയ്ക്കായി തയ്യാറാക്കിയ തൈര്, അരി, നെയ്യ്, മധുരപലഹാരങ്ങള്, മറ്റും അവിടെ കണ്ടു. വറുത്ത അരി, വെളുത്ത പൂമാലകള്, പാല്ചോറും, കഞ്ഞിയും, കാടും, നിറഞ്ഞ വെള്ളക്കുടങ്ങളും അവന് കണ്ടു. വ്രതനിഷ്ഠയാല് ക്ഷീണിച്ച, വെളുത്ത പാവനായ വസ്ത്രം ധരിച്ച, ദേവതകളെ അർപ്പണങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന, ഭാസുരമായ സൗന്ദര്യത്തോടെ അവളെ രാമന് കണ്ടു. രാഘവന് തന്റെ അമ്മയോടു സമീപിച്ചു, കൈകളാല് അവളെ അണിഞ്ഞു, തലയില് ചുംബിച്ചു. കൗസല്യ, അപ്രതിഭദയോടെ, മകനെ സ്നേഹത്തോടും ദയയോടും വചനം പറഞ്ഞു. "നീ ദീര്ഘായുസും, പ്രശസ്തിയും, വംശത്തിന് യോജ്യമായ ധര്മ്മവും നേടട്ടെ; മഹാത്മാക്കളായ, പ്രായപൂർത്തിയായ, ധാര്മ്മിക രാജശ്രേഷ്ഠന്മാരെപ്പോലെ." "നിന്റെ അച്ഛനെ, രാജാവിനെ കാണു, രാഘവ; വാഗ്ദാനത്തില് ഉറച്ചവന്. ഇന്നത്തെ ദിവസം തന്നെ, ആ ധാര്മ്മികന് നിന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും." സീറ്റ് സ്വീകരിച്ച രാഘവന്, ഭക്ഷണമാകാന് ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട്, കൈകൾ ചേർത്ത്, അമ്മയോടു കുറച്ചു വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. സ്വാഭാവിക谦虚തയോടെ, ആദരത്തോടെ, വിടപറയാൻ തയ്യാറായി, ദണ്ഡക വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ തീരുമാനിച്ചു. "രാജ്ഞി, ഈ വലിയ അപകടം നിനക്ക് അറിയില്ല; ഇത് നിന്റെ ദുഃഖത്തിനും, വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും അനുഭവിക്കുന്ന ദുഃഖത്തിനും കാരണമാണ്." "ഞാന് ദണ്ഡകവനത്തിലേക്ക് പോകും; ഈ സീറ്റ് എനിക്ക് വേണ്ടതല്ല. വനസീറ്റ് എനിക്ക് യോജ്യമായ സമയമെത്തി. പതിനാലു വര്ഷം ഞാൻ ഏകാന്തവനത്തില് വേരുകളും ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച്, സന്യാസിയുടെപോലെ ജീവിക്കും." "മഹാരാജാവ് ഭാരതന് രാജ്യസിന്ധി നല്കുന്നു, എന്നെ സന്യാസിയുടെപോലെ ദണ്ഡകവനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു. ആറും എട്ടും വര്ഷവും ഞാൻ വനത്തില് വേരുകളും കാടഫലങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച് ജീവിക്കും." അവളുടെ ദുഃഖം വെട്ടിയ ശാലകൂടിന് ശാഖയെപ്പോലെ, ആകസ്മികമായി, സ്വര്ഗത്തില് നിന്നു വീണ ദേവിയെപ്പോലെ, അവള് നിലംപതിച്ചു. ദുഃഖം അറിയാത്ത അമ്മയെ, വാഴക്കൊമ്പിനെപ്പോലെ വീണതാണു കണ്ട രാമന്, അവളുടെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടതുകൊണ്ട്, അവളെ ഉയർത്താൻ തുടങ്ങി. അവളുടെ ദുഃഖം നിറഞ്ഞ ശരീരം, പടര്ന്നു കിടക്കുന്ന പൊടിയില് രാമന് സ്പര്ശിച്ചു. അവള്, ദുഃഖിതയായി, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട നിലയിൽ, ഒഴുകുന്ന കുതിരയെപ്പോലെ, പതിയെ ഉയർന്നു. സന്തോഷം അനുഭവിച്ചിരുന്ന, ഇപ്പോള് ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്ന അമ്മ, രാമന്റെ അടുത്ത് ഇരുന്ന്, ലക്ഷ്മണന് കേൾക്കുന്ന വിധം പറഞ്ഞു: "രാഘവ, നീ എനിക്കു ദുഃഖത്തിന് വേണ്ടി ജനിച്ചില്ലായിരുന്നെങ്കില്, മക്കളില്ലാത്തവളായി, ഞാൻ ഇത്രയും വലിയ ദുഃഖം കാണേണ്ടി വന്നിരുന്നില്ല. മക്കളില്ലാത്തവള്ക്ക് ഏകമാനസികദുഃഖം മക്കളില്ലായ്മയാണ്; മറ്റൊന്നുമില്ല, മകനേ." "ഭര്ത്താവിന്റെ വീര്യത്തില് എനിക്ക് ഒരിക്കലും സന്തോഷം അല്ലെങ്കില് ഭാഗ്യം കണ്ടിട്ടില്ല; മകനില് അതു കാണുമെന്ന പ്രതീക്ഷയായിരുന്നു, രാമാ." "തനിക്ക് ശ്രേഷ്ഠമായിട്ടും, താഴ്ന്ന സഹഭാര്യകളില് നിന്ന് അനേകം ഹൃദയമുറിക്കുന്ന വാക്കുകള് കേൾക്കേണ്ടി വരും. സ്ത്രീകള്ക്ക് ഇതുപോലെ അനന്തമായ ദുഃഖവും നിലവിളിയും അനുഭവിക്കുന്നത് അതിലേറെ ദുഃഖകരമായത് മറ്റൊന്നുമില്ല." "നീ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നപ്പോഴും, ഞാൻ ഇങ്ങനെ അവഗണിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; നീ ഇല്ലാതാകുമ്പോള് എങ്ങനെ? മരണമാണ് എനിക്ക് ഉറപ്പായുള്ളത്." "ഞാന് എപ്പോഴും ആത്മസംയമനമുള്ളവളാണ്, ഭര്ത്താവില് ദ്രോഹം അനുഭവിക്കുന്നവളാണ്; കൈകേയിയുടെ വീട്ടില് ഞാൻ തുല്യവളോ, അതിലും താഴ്ന്നവളോ." "എന്നെ സേവിക്കുന്നവര് അല്ലെങ്കില് എന്നോടൊപ്പം നടക്കുന്നവര് കൈകേയിയുടെ മകനെ കണ്ടാല് എന്നോടു സംസാരിക്കാറില്ല." "അവളുടെ നിരന്തരമായ കോപം കൊണ്ടു, ദുഃഖിതയായ എനിക്ക്, കൈകേയിയുടെ കടുത്ത വാക്കുകളുള്ള മുഖം കാണാന് എങ്ങനെ സഹിക്കാനാകും, മകനേ?