ഭരതന് രാജ്യം ഭരിക്കട്ടെ; അവന് തന്റെ പിതാവിനെ യഥാവിധി സേവിക്കട്ടെ; നീയും അതുപോലെതന്നെ ചെയ്യണം, ഇതാണ് സനാതനധര്മ്മം, എന്ന് രാമന് പറഞ്ഞു. രാമന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട ദശരഥന് അത്യന്തം ദുഃഖത്തില് മുങ്ങി, സംസാരിക്കാന് കഴിയാതെ, ഉച്ചത്തില് കരയിത്തുടങ്ങി. അന്നു, പ്രകാശമുള്ള രാമന് തന്റെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട പിതാവിന്റെ കാലില് നമസ്കരിച്ചു, അവശതയുള്ള കൈകേയിയുടെ കാലില് കൂടി നമസ്കരിച്ചു, നിലത്ത് വീണു. രാമന് തന്റെ പിതാവിനെയും കൈകേയിയെയും ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അകത്തെ മുറികളില് നിന്ന് പുറത്തേക്ക് നടന്നു, തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെ കണ്ടു. സുമിത്രയുടെ സന്തോഷം ലക്ഷ്മണന്, കണ്ണില് കണ്ണീര് നിറച്ച്, കോപത്തില് കത്തിയതോടെ, രാമന്റെ പിന്നാലെ നടന്നു. രാമന് തന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കിയ പാത്രങ്ങളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവയിലേക്ക് ദൃഷ്ടി മാറ്റാതെ, പതിയെ അകത്ത് നിന്ന് പുറത്തേക്ക് നടന്നു. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും, രാമന്റെ മഹത്വം കുറഞ്ഞില്ല; എല്ലാവരും അവനെ സ്നേഹിച്ചു, തണുത്ത ചന്ദ്രന് കിഴിഞ്ഞാലും അതിന്റെ സൗന്ദര്യം കുറയാത്തതുപോലെ. വനത്തിലേക്ക് പോകാന് മനസിലുണ്ടായിരുന്നിട്ടും, ഭൂമിയെ ഉപേക്ഷിക്കാനൊരുങ്ങിയിരുന്നിട്ടും, രാമന് മനസ്സില് ഒരു കലഹം കാണിച്ചില്ല; അവന് ലോകത്തിന് അതീതനായി. ശുഭമായ വെള്ള പായ, അലങ്കരിച്ച ചാമരം എന്നിവയെ അവന് ഉപേക്ഷിച്ചു; തന്റെ ജനങ്ങളെ, രഥത്തെ, നഗരവാസികളെ, സ്വന്തം ആളുകളെ വിട്ടയച്ചു. ദുഃഖം മനസ്സില് ചുമന്നും, ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നിയന്ത്രിച്ചും, രാമന് മാതാവിന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു, അവളെ ദുഃഖകരമായ വാര്ത്ത അറിയിക്കാനായി. മഹത്വമുള്ള, സത്യമുള്ള രാമന്റെ മുഖത്ത് ഒരു മാറ്റവും കാണാന് ആസന്നവര് കഴിയില്ലായിരുന്നു. ശക്തമായ ഭുജങ്ങള് ഉള്ള, സ്വയം നിയന്ത്രിതനായ രാമന് തന്റെ സ്വഭാവം വിട്ടുനില്ക്കില്ല; ശരദ്കാലത്തിലെ ചന്ദ്രന് പോലെ, തനതായ പ്രകാശത്തില് തിളങ്ങുന്നു. മഹത്വമുള്ള, ധര്മ്മാത്മനായ രാമന് എല്ലാവരെയും സ്നേഹപൂര്വ്വം സുഖവാക്കുകള് കൊണ്ട് ആദരിച്ചു, അമ്മയുടെ സാന്നിധ്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. മഹാവീര്യശാലിയായ, ഗുണങ്ങളില് രാമനോട് സമമായ ലക്ഷ്മണന് തന്റെ ദുഃഖം ചുമന്നും, കൂടെ നടന്നു. വീട്ടിലേക്ക് കടന്നപ്പോള്, അതില് വലിയ സന്തോഷം നിറഞ്ഞിരുന്നിട്ടും, ദുരിതം വന്നതറിഞ്ഞ്, രാമന് തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളുടെ ദുഃഖം ഭയന്ന് ഒരു കലഹവും കാണിച്ചില്ല. ഇനി ഇരുപതാം സര്ഗം കേട്ടിരിക്കട്ടെ. ആ മനുഷ്യസിംഹനായ രാമന് ചേര്ന്ന കൈകളോടെ അകത്ത് നിന്ന് പുറത്ത് പോയപ്പോള്, അകത്തെ സ്ത്രീകളില് വലിയ ദുഃഖം നിറഞ്ഞ കുരുത്ത് മുഴങ്ങി. പിതാവും അകത്തെ എല്ലാവരും ഉത്തരവിട്ട രാമന് അവരുടെ രക്ഷകനും വഴികാട്ടിയും ആയിരുന്നു; ഇന്നാണ് അദ്ദേഹം പോകുന്നത്. അമ്മ കൗസല്യയോടു എപ്പോഴും കാണിക്കുന്ന രീതിയില് തന്നെയാണ് രഘുവംശജന് ജന്മത്തില് നിന്ന് എല്ലാവരോടും പെരുമാറിയതെന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. അവന് അപമാനിക്കപ്പെട്ടാലും കോപം കാണിക്കാറില്ല; കോപം ഉണ്ടാക്കുന്ന കാരണങ്ങള് ഒഴിവാക്കുന്നു; കോപമുള്ളവരെ ശമിപ്പിക്കുന്നു; ഇന്നാണ് അവന് ഇവിടെ നിന്ന് പോകുന്നത്. ദുഃഖം, നമ്മുടെ രാജാവ് ജീവന്മാരില് വിവേകമില്ലാതെ പെരുമാറുന്നു; രഘുനന്ദനനെ, എല്ലാ ജീവികള്ക്കും വഴികാട്ടിയായവനെ, ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. രാജകുമാരിമാര് എല്ലാം, കാളകള് കன்றികളെ നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ, ഭര്ത്താവിനായി ഉച്ചത്തില് നിലവിളിച്ചു. പുത്രദുഃഖത്തില് കിടക്കുന്ന രാജാവ്, അകത്തെ ഭയാനകമായ ദുഃഖശബ്ദം കേട്ട്, തന്റെ സിംഹാസനത്തില് വീണുപോയി. ദുഃഖത്തില് മുങ്ങിയ രാമന്, ആനപോലെ ശക്തമായി ശ്വാസം എടുത്തു, തന്റെ സഹോദരനൊപ്പം, സ്വയം നിയന്ത്രിതനായി, അമ്മയുടെ അകത്തെ മുറികളിലേക്ക് കടന്നു. അവിടെ, വാതില് കാവലില് ഇരിക്കുന്ന, മഹത്വമുള്ള ഒരു വയോധികനെ, കൂടെ പലരെയും കണ്ടു. രാമനെ കണ്ടതോടെ, അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും അവനെ വന്ദിച്ചു; രഘുവംശജനെ ജയമെന്നു വിളിച്ചു. ആദ്യ മുറിയില് കടന്ന രാമന് രണ്ടാം മുറിയില് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ കണ്ടു; വേദപാരായണമുള്ള, വയോധികരായ, രാജാവിന്റെ ആദരപെട്ടവരെ. അവരെ നമസ്കരിച്ചതിന് ശേഷം, മൂന്നാം മുറിയില് സ്ത്രീകളെയും, കുട്ടികളെയും, വയോധികരെയും കണ്ടു; എല്ലാവരും വാതില് കാവലില് ഉണരുന്നവരാണ്. ആ സന്തോഷമുള്ള സ്ത്രീകള് അനുഭവാശംസകള് നല്കി, വീട്ടിലേക്ക് കടന്നു, രാമന്റെ വരവിന്റെ വാര്ത്ത അമ്മയ്ക്ക് വേഗത്തില് അറിയിച്ചു. അപ്പോഴാണ്, രാജ്ഞി കൗസല്യ, രാത്രി മുഴുവന് ധ്യാനത്തില് ചെലവഴിച്ചു, പുലര്ച്ചെ വിഷ്ണുവിനെ പൂജിച്ചു; പുത്രന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി. പാടുപെട്ട വസ്ത്രം ധരിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ, വ്രതങ്ങളില് സ്ഥിരതയോടെ, അഗ്നിക്ക് യജ്ഞം ചെയ്തു, ശുഭമായ കര്മ്മങ്ങള് പൂര്ത്തിയാക്കി. അപ്പോള് രാമന് അമ്മയുടെ ശുഭമുറിയില് കടന്നു, അവളെ അഗ്നിക്ക് ഹോമം ചെയ്യുന്നതായി കണ്ടു. ദൈവത്തിന് അർപ്പിക്കാനായി தயര് ചെയ്ത തയിരു, അരി, നെയ്യ്, മധുരം, മറ്റു ഭക്ഷ്യങ്ങള് അവിടെ കണ്ടു. രഘുനന്ദനന് പൊരിച്ച അരി, വെള്ള പൂക്കളുള്ള മാലകള്, പാലരൈസ്, കഞ്ഞി, കാടു, നിറഞ്ഞ വെള്ളപാത്രങ്ങള് കണ്ടു. അവളെ, വെള്ളപാടുപെട്ട വസ്ത്രം ധരിച്ച്, വ്രതചാരയില് ക്ഷീണിച്ച, ദേവതകള്ക്ക് ഹോമം ചെയ്യുന്ന, ഭാസ്വരമായ സൗന്ദര്യത്തോടെ കണ്ടു. രാമന് അമ്മയെ സമീപിച്ച്, കൈകളാല് അണുവച്ച്, തലയില് ചുംബിച്ചു. അചലമായ കൗസല്യ, മാതൃസ്നേഹത്തോടെ, സ്നേഹപൂര്വ്വം രാമനോട് പറഞ്ഞു: “നീ ദീര്ഘായുസും, പ്രശസ്തിയും, വംശത്തിനനുസരണമുള്ള ധര്മ്മവും നേടട്ടെ; മഹാത്മാക്കളായ, വൃദ്ധരായ, ധര്മ്മശാലികളായ രാജശ്രേഷ്ഠന്മാര് നേടിയതുപോലെ. നീയോ, രഘുനന്ദനാ, പിതാവായ രാജാവിനെ കാണുക; വാക്കിന് ഉറപ്പുള്ളവന്; ഇന്നുതന്നെ, ആ ധര്മ്മശാലി നിന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും.” അവള് സീറ്റ് നല്കി, ഭക്ഷണം വിളിച്ചു, രഘുവംശജന് ചേര്ന്ന കൈകളോടെ, അമ്മയോട് കുറച്ച് വാക്കുകള് പറഞ്ഞു.