അപ്പോള് ദശരഥ മഹാരാജാവിനെ രാമന് നോക്കി. സമുദ്രം പോലെ, പുറത്തു തിരമാലകള് മുഴങ്ങുന്നെങ്കിലും അകത്തുനിന്ന് അശാന്തനാകാത്തവന് പോലെ, ഇപ്പോള് അശാന്തനായി; ഗ്രഹണത്തിലായ സൂര്യനെപ്പോലെ; സത്യം പറയേണ്ട സ്ഥലത്ത് അസത്യം പറഞ്ഞ ഒരു മഹാതപസ്സുവിനെപ്പോലെ ദുഃഖത്തിലും വിഷാദത്തിലും മുങ്ങിയ രാജാവിനെ രാമന് കണ്ടു. അഗാധമായ ദുഃഖത്തില് മുങ്ങിയ പിതാവിനെ കണ്ട രാമന് അതിനേക്കാള് അധികം ഉത്കണ്ഠയോടെ, പൗര്ണമിയിലെ സമുദ്രം പോലെ, മനസ്സില് ചലിച്ചുപോയി. അപ്പൊള് പിതാവിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി അഗാധമായ ഭക്തിയോടെ രാമന് ചിന്തിച്ചു: "എന്തുകൊണ്ടാണ് രാജാവ് ഇന്നെനിക്ക് അഭിവാദ്യവും സ്നേഹവുമില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നത്?" എന്ന ചോദ്യങ്ങള് മനസ്സില് ഉയർന്നു. "പലപ്പോഴും, എങ്കിലും കോപം വന്നാലും, അച്ഛന് എന്നെ കണ്ടാല് സന്തോഷം കാണിക്കും. എന്നാല് ഇന്ന് എന്നെ നോക്കുമ്പോള് എന്ത് ദുഃഖമാണ് അദ്ദേഹത്തെ ബാധിച്ചിരിക്കുന്നത്?" ദുഃഖത്തിലും വിഷാദത്തിലും ആകുലനായ മുഖത്തോടെ, താഴോട്ടു നോക്കി നിന്ന രാമന് കൈകേയിക്ക് അഭിവാദ്യം ചെയ്തു, സ്നേഹപൂര്വം ചോദിച്ചു: "ഞാന് അറിയാതെ എന്തെങ്കിലും തെറ്റ് ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ? അതുകൊണ്ടാണോ അച്ഛന് എന്നോട് കോപം കാണിക്കുന്നത്? ദയവായി പറയൂ, അദ്ദേഹത്തെ ശമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യൂ." പിന്നെ വീണ്ടും ചോദിച്ചു: "എന്തുകൊണ്ടാണ് എപ്പോഴും എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന പിതാവ് ഇന്ന് ദുഃഖിതനായി, മുഖം താഴ്ത്തി എനിക്ക് ഒരു വാക്കുപോലും പറയാതെ ഇരിക്കുന്നത്?" "അച്ഛന്ക്ക് ശരീരസംബന്ധമായോ മനസ്സസംബന്ധമായോ എന്തെങ്കിലും ദു:ഖമോ രോഗമോ ഉണ്ടായിട്ടില്ലെന്ന് വിശ്വസിക്കാം. സുഖം എപ്പോഴും കിട്ടാന് കഷ്ടമാണ്; എപ്പോഴും ദു:ഖം ഉണ്ടായേക്കാം." "ഭരതന്, ആ മനോഹരനായ രാജകുമാരന്, ശക്തനായ ശത്രുഘ്നന്, അല്ലെങ്കില് എന്റെ അമ്മമാരില് ആര്ക്കെങ്കിലും ദു:ഖമോ അനിഷ്ടതയോ സംഭവിച്ചിട്ടില്ലെന്നുണ്ടാകട്ടെ." "എന്റെ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാതിരിക്കുക, അല്ലെങ്കില് അദ്ദേഹത്തെ ദുഃഖിപ്പിക്കുക എന്നുണ്ടെങ്കില് എനിക്ക് ഒരു നിമിഷംപോലും ജീവിക്കാന് ആഗ്രഹമില്ല." "സ്വന്തം ജനനകാരണം കാണുന്നവന് ആ ദൈവത്തെപ്പോലെയുള്ള പിതാവിന്റെ ഇഷ്ടം അനുസരിക്കാതിരിക്കാന് എങ്ങനെ കഴിയും?" "എന്തെങ്കിലും അഹങ്കാരത്താലോ കോപത്താലോ അച്ഛന് നിങ്ങളോട് കഠിനമായ വാക്ക് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ? അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് കലങ്ങിയത്?" ഇങ്ങനെ ഉന്നതാത്മാവായ രാഘവന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട്, കൈകേയി ലജ്ജയില്ലാതെ ധൈര്യത്തോടെ, സ്വന്തം ഗുണത്തിനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: "രാമ, രാജാവ് കോപിതനല്ല, അദ്ദേഹത്തിന് ദു:ഖമോ അനർത്ഥമോ സംഭവിച്ചിട്ടില്ല. പക്ഷേ, നിന്നെ ഭയന്ന് മനസ്സിലുള്ളത് വെളിപ്പെടുത്താന് കഴിയുന്നില്ല." "നിനക്കു സുഖകരമായോ ദു:ഖകരമായോ വാക്കുകള് പറയാന് അദ്ദേഹത്തിന് കഴിയുന്നില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം നിന്നോട് പറയാതെ എന്നോട് പറയുന്നത് നീ നിര്വഹിക്കണം." "പണ്ടു, എനിക്ക് ആദരം നല്കി, രാജാവ് ഒരു വരം നല്കിയിരുന്നു. ഇപ്പോള് ആ വാക്ക് നല്കിയതില് അദ്ദേഹം ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ പശ്ചാത്താപിക്കുന്നു." "ജനങ്ങളുടെ പ്രഭു 'ഞാന് ഒരു വരം നല്കാം' എന്ന് പറഞ്ഞ ശേഷം, ഒഴിഞ്ഞൊഴിഞ്ഞുപോയ വെള്ളത്തില് പാലം പണിയാന് ശ്രമിക്കുന്നവനെപ്പോലെ, ഇപ്പോള് തന്റെ വാക്ക് തിരുത്താന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു." "ഇത് ധര്മത്തില് ആധാരമിട്ടതാണ്, രാമ. ധാര്മ്മികര്ക്കും ഇത് അറിയാവുന്നതാണ്. അതുകൊണ്ട്, രാജാവ് എത്ര കോപം വന്നാലും സത്യം ഉപേക്ഷിക്കരുത്." "രാജാവ് നല്ലതോ ചീത്തയോ പറഞ്ഞാല് നീ അതെല്ലാം അനുഷ്ഠിക്കും എന്നു ഉറപ്പാണെങ്കില് ഞാന് പിന്നെ പറയാം." "രാജാവ് പറഞ്ഞത് നീ നടപ്പിലാക്കുമെന്നുറപ്പാണെങ്കില് ഞാന് പറയാം; കാരണം, അദ്ദേഹം തന്നെ നിന്നോട് പറയാന് കഴിയില്ല." കൈകേയിയുടെ ഈ വാക്കുകള് കേട്ട രാമന് വിഷാദത്തോടെ രാജാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തില് അവളോട് പറഞ്ഞു: "അയ്യോ! അമ്മേ, നിങ്ങള് ഇങ്ങനെ എന്നോട് പറയേണ്ട. രാജാവിന്റെ ആജ്ഞയാണെങ്കില് ഞാന് അഗ്നിയില് ചാടാനും തയ്യാറാണ്." "എന്റെ ഗുരുവോ പിതാവോ രാജാവോ എന്നെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനോ ആജ്ഞ നല്കിയാല് ഞാന് വിഷം കുടിക്കാനും സമുദ്രത്തില് ചാടാനും തയ്യാറാണ്." "അതിനാല്, രാജാവിന്റെ ആഗ്രഹം എന്താണെന്ന് പറയൂ. ഞാന് അത് നിര്വഹിക്കും, ഇതില് രാമന് രണ്ടുതവണ പറയുന്നില്ല." സത്യവും നേരത്തെയും നിറഞ്ഞ രാമനോട്, അയോഗ്യയായിരുന്നിട്ടും, കൈകേയി അത്യന്തം കഠിനമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു: "രാഘവാ, ദേവാസുര യുദ്ധത്തില് നിന്റെ അച്ഛന് പരിക്കേറ്റപ്പോള് രക്ഷപെട്ടു. അപ്പോള് രാജാവ് എനിക്ക് രണ്ട് വരങ്ങള് നല്കി." "അവിടെ ഞാന് രാജാവിനോട് ഭരതന്റെ അഭിഷേകം, അതോടൊപ്പം ഇന്നുതന്നെ നീ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു." "നീ പിതാവിന്റെ സത്യവാക്യവും ധര്മവും പാലിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കില്, എന്റെ ഈ വാക്കുകള് കേള്ക്കുക." "അച്ഛന് നല്കിയ വാക്കുപോലെയാണ് ചെയ്യേണ്ടത്: നീ പതിനാലു വര്ഷം കാടില് കഴിയണം." "ഭരതന് അഭിഷേകമേറ്റെടുക്കട്ടെ; ഈ അഭിഷേകം, രാഘവാ, രാജാവ് മുഴുവനും നിന്റെ ഗുണത്തിനായാണ് ക്രമീകരിച്ചത്." "നീ ഈ അഭിഷേകം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇരട്ട ഏഴു വര്ഷങ്ങള് ദണ്ഡകാരണ്യത്തില് കൂമ്പാരവും വാല്കുടയും ധരിച്ച് താമസിക്കണം." "ഭരതന്, കോസല ദേശത്തിന്റെ അധിപനായ്, വിവിധ രത്നങ്ങളാല് സമൃദ്ധമായ, കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഭൂമിയില് ഭരണം നടത്തട്ടെ." "ഇതുകൊണ്ടാണ് രാജാവ്, അനുകമ്പയില് മുഴുകി, ദു:ഖം കൊണ്ട് മുഖം താഴ്ത്തി നിന്നു നിന്നെ നോക്കാന് കഴിയാതെ കഷ്ടപ്പെടുന്നത്." "രാജാവിന്റെ ഈ ആജ്ഞ നീ നിര്വഹിക്കണം, രഘുകുല ശിരോമണിയേ. നിന്റെ മഹാസത്യനിഷ്ഠയാല് രാജാവിനെ രക്ഷിക്കൂ." കൈകേയി ഈ കഠിനമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞപ്പോഴും, രാമന് ദു:ഖത്തിലായില്ല; എന്നാല് വലിയ ആത്മാവായ അവന് അകത്തു വിഷമിച്ചു. രാജാവ്, മകനോടുള്ള സ്നേഹദു:ഖത്തില് പീഡിതനായി. ഇതോടെ മഹാത്മാവായ രാമന് അത്യന്തം ദു:ഖകരമായ, മരണത്തോടു തുല്യമായ ആ ആജ്ഞ കേട്ടപ്പോള് പോലും മനസ്സില് ചലനമില്ലാതെ കൈകേയിയോട് പറഞ്ഞു: "ശരി, ഞാന് ഇവിടെ നിന്നുതന്നെ കാടിലേക്ക് പോകും. കൂമ്പാരം ധരിച്ച് വാല്കുടയും ധരിച്ച് പിതാവിന്റെ വാക്ക് പാലിച്ച് അവിടെ താമസിക്കും." "എങ്കിലും ഞാന് അറിയാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു: എന്തുകൊണ്ടാണ് ശക്തനായ രാജാവ്, ശത്രു വിജയി, എന്നെ മുന്പുപോലെ സ്വീകരിക്കാതിരുന്നത്?" "ദയവായി, അമ്മേ, ദോഷം കാണരുത്; ഞാന് നിങ്ങളോട് തുറന്നു പറയുന്നു: ഞാന് കാടിലേക്ക് പോകും, സന്തോഷത്തോടെ, കൂമ്പാരവും വാല്കുടയും ധരിച്ച്.