രാജാവ് ദശരഥന് രാമന്റെ കാരണത്താല് സ്വര്ഗത്തിലും ദേവതകളുടെ നിന്ദയെ സഹിക്കേണ്ടിവരും എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖത്തോടെ ചിന്തിച്ചു. "കൈകേയിക്ക് അനുരാഗം കൊണ്ടു രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയക്കുകയാണെങ്കില്, ഞാന് പറയുന്ന വാക്ക് സത്യമല്ലാതാകും," എന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സില് ചോദിച്ചു. വലിയ പരിശ്രമത്തിലൂടെ, സന്താനഹീനനായിരുന്ന ദശരഥന് ശക്തിയും തേജസ്സും നിറഞ്ഞ രാമനെ പുത്രനായി നേടിയത് എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാനാകും എന്നതും അദ്ദേഹത്തെ വേദനിപ്പിച്ചു. "താമരപ്പൂവിന്റെ കണ്ണുകളുള്ള, ധീരന്, ജ്ഞാനിയായ, ക്രോധത്തെ ജയിച്ച, ക്ഷമയിലേയ്ക്ക് ആഴമായ രാമനെ എന്റെ കൈകൊണ്ട് എങ്ങനെ പുറത്താക്കാം?" എന്ന ചോദ്യവും രാജാവിന്റെ മനസ്സില് നിറഞ്ഞു. "നീലതാമര പോലെ മനോഹരമായ, ദീര്ഘബാഹുവായ, ശക്തിയുള്ള രാമനെ ദണ്ഡകവനത്തില് താമസിക്കാനായി എങ്ങനെ അയക്കാനാകും?" എന്നും അദ്ദേഹം ദുഃഖിച്ചു. "സുഖത്തിന് മാത്രം അഭ്യസ്തമായ, ദുഃഖത്തിനൊത്തവനല്ലാത്ത, ജ്ഞാനിയുമായ രാമന് ദുഃഖമനുഭവിക്കുന്നത് എങ്ങനെ കാണാനാകും?" എന്നതും അദ്ദേഹത്തെ വേദനിപ്പിച്ചു. "ഈ മാറ്റം രാമന് ദുഃഖം അനുഭവിക്കാതെ സംഭവിച്ചെങ്കില് എനിക്ക് സന്തോഷം ലഭിക്കും," എന്ന ആശയവും ദശരഥന് പ്രകടിപ്പിച്ചു. "നിശ്ചയമായും, ലോകത്ത് എനിക്ക് അപരിമിതമായ അപമാനം സംഭവിക്കും, ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തോടെ നിലവിളിക്കുന്ന എന്റെ മനസ്സു തളര്ന്നിരിക്കുന്നു," എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. സൂര്യന് അസ്തമിച്ചു, രാത്രി എത്തി. ചന്ദ്രന്റെ കലാവലങ്കരിച്ച ആ രാത്രി, ദുഃഖത്തില് മുങ്ങിയ ദശരഥന് രാജാവിനായി കടന്നു പോയി. ദുഃഖത്തോടെ കിടന്ന രാജാവിന് ആ രാത്രി കടന്നു പോകുന്നതായി തോന്നിയില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖം അവസാനിച്ചില്ല. ദശരഥന് കൈകേയിയോട് കൈകൂപ്പി അപേക്ഷിച്ചു: "ദയവായി, ദയയുള്ളവളേ, എന്നോട് കരുണ കാണിക്കൂ; അല്ലെങ്കില് നീ എങ്കില് എനിക്ക് കാണാന് മനസ്സില്ല." "എന്റെ ദുഃഖത്തിന് കാരണമായ ക്രൂരമായ കൈകേയിയുടെ خاطرം, ഞാന് അവളെ കാണേണ്ടിവരുന്നു," എന്ന് പറഞ്ഞ്, രാജാവ് കൈകൂപ്പി കൈകേയിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു. രാജാവ്, ധര്മം അറിയുന്നവന്, നല്ല പെരുമാറ്റമുള്ളവന്, കൈകേയിയോട് വീണ്ടും മനസ്സിലാക്കാന് ശ്രമിച്ചു, അവളുടെ ദയയിലേയ്ക്ക് അപേക്ഷിച്ചു. "ദയയുള്ളവളേ, രാജാവിനോട് പ്രത്യേകിച്ച് ദയ കാണിക്കൂ; ഈ വാക്കുകള് ഞാൻ വെറുതെ പറഞ്ഞതല്ല." "നിങ്ങള് ദയയുള്ളവളാണ്, ദയ കാണിക്കൂ, രാമന് രാജ്യം പൂര്ണ്ണമായി ലഭിക്കട്ടെ," എന്ന് രാജാവ് അപേക്ഷിച്ചു. "കണ്ണുകള് കറുപ്പുള്ള രാമന് രാജ്യം ലഭിക്കട്ടെ; നീ ഉന്നത പ്രശസ്തി നേടും. മനോഹരമായ മുഖവും, ഉന്നതമായ കിഴുപ്പും ഉള്ളവളേ, ഇത് എന്റെ മനസ്സിന്, രാമന്, ജനങ്ങള്, മുതിര്ന്നവര്, ഭാരതന് എന്നിവര്ക്ക് പ്രിയമായതാണല്ലോ," എന്ന് ദശരഥന് പറഞ്ഞു. എന്നിരുന്നാലും, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ള കൈകേയി, ഭര്ത്താവിന്റെ വിവിധവും ദുഃഖഭരിതവുമായ അപേക്ഷകള് കേട്ടിട്ടും, അവന്റെ മനസ്സു ശുദ്ധവും, കണ്ണുകളില് ചുവന്ന കണ്ണുനീര് നിറഞ്ഞിട്ടും, ഒരു വാക്ക് പോലും പറഞ്ഞില്ല. അവളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യ കഠിനമായി സംസാരിക്കുകയും, പുത്രന്റെ വനവാസത്തെക്കുറിച്ച് ഭര്ത്താവിന് എതിരായി നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്തതിനെ കണ്ട രാജാവ് വീണ്ടും ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് നിലത്തേക്ക് വീണു. ദുഃഖത്തില് മുങ്ങിയ രാജാവിനായി ആ രാത്രി കടന്നു പോയി; അയാളെ ഉണര്ത്താന് ശ്രമിച്ചപ്പോള്, രാജാവ് അതിന് അനുവാദം നല്കാതെ തടഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ, അയോധ്യാ കാണ്ഡത്തിലെ പതിനാലാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു. അടുത്ത ദിവസം, ദുഃഖത്തില് മുങ്ങിയ, മകനായ രാമന്റെ ദുഃഖം കൊണ്ടു ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് നിലത്തു വീണ, വേദനയോടെ വിറയുന്ന ദശരഥനെ കാണുമ്പോള് കൈകേയി ഇക്ഷ്വാകു വംശജനായ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: "നീ തെറ്റായ പ്രവൃത്തിയ്ചെയ്തിട്ട്, എന്റെ വാക്ക് നല്കി, നിലത്തു വീണു കിടക്കുന്നതെന്ത്? നീ ഉറച്ച മനസ്സോടെ നിലകൊള്ളേണ്ടതാണല്ലോ." "ധര്മം അറിയുന്നവര് സത്യം തന്നെയാണ് പരമധര്മം എന്ന് പറയുന്നു; സത്യത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഞാന് നിന്നോട് ധര്മാനുസൃതമായി ചെയ്യാന് ആവശ്യപ്പെട്ടത്." "വാഗ്ദാനം നല്കി, ഭൂമിയിലെ രാജാവായ ശിബി, തന്റെ ശരീരം ഒരു ചീവിടയ്ക്കു നല്കി, പരമാവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് എത്തി." "അതുപോലെ, പ്രകാശമുള്ള അളര്ക്ക, ഒരു പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന് ചോദിച്ചപ്പോള്, തന്റെ കണ്ണുകള് നല്കി, ആഗ്രഹമില്ലെങ്കിലും, ഉറച്ച മനസ്സോടെ." "നദികളുടെ അധിപനും, സത്യം പാലിച്ച്, തന്റെ ചെറിയ അതിരില് തന്നെ നില്ക്കുന്നു; സത്യത്തിന് നല്കിയ വാഗ്ദാനം പാലിക്കുന്നു." "സത്യം തന്നെ ശാശ്വതമായ തത്വമാണ്; സത്യത്തില് തന്നെയാണ് ധര്മം നിലകൊള്ളുന്നത്. വേദങ്ങള് സത്യത്തിലൂടെ അക്ഷരമാണ്, സത്യത്തിലൂടെ പരമാവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് എത്താം." "നിന്റെ മനസ്സു ധര്മത്തില് ഉറച്ചതാണെങ്കില്, സത്യത്തില് നിലകൊള്ളൂ. ഞാൻ ചോദിച്ച ഈ വരം ഫലപ്രദമാകട്ടെ; നീ വരദായകനാണ്, മഹാനായവനാണ്." "ധര്മത്തിനായി, ഞാന് ആവശ്യപ്പെടുന്നു; രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയക്കൂ. മൂന്നുതവണ ഞാൻ പറയുന്നു." "നീ, മഹാനായവന്, എന്റെ വാഗ്ദാനം നിറവേറ്റാതിരിക്കുകയാണെങ്കില്, നിന്റെ കണ്ണിന് മുമ്പില് തന്നെ ഞാൻ എന്റെ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും." കൈകേയി, ഉറച്ച മനസ്സോടും, രാജാവിനെ ഇങ്ങനെ ആവശ്യപ്പെടുമ്പോള്, രാജാവ് അവളുടെ ബന്ധത്തില് നിന്ന് മോചിതനാകാനായില്ല; ബലി, ഇന്ദ്രന്റെ കുടുക്കില് നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനായതുപോലെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം കുലുങ്ങി, മുഖം മങ്ങിപ്പോയി; ചക്രത്തില് ചവിട്ടിയ കുതിര പോലെ വിറയുന്നവനായി. കണ്ണുകള് മങ്ങിയ, കാണാനാകാത്തവനായി, ദശരഥന് വലിയ ശ്രമത്തോടെ ധൈര്യം കൂട്ടി, കൈകേയിയോട് പറഞ്ഞു: "രാത്രി കടന്നു, സതീ, സൂര്യന് ഉദിക്കുന്നതിനു തൊട്ടടുത്തു; ജനങ്ങള് രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി എന്നെ ഉടന് ആവശ്യപ്പെടും." "രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ള എല്ലാ സാമഗ്രികളും തയ്യാറാണ്; രാമന് എന്നെ മരിച്ചവനായി കരുതി ജലവിദി ചെയ്യട്ടെ." "നീയും നിന്റെ മകനും, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെ തടഞ്ഞാല്, എന്നെ ജലവിദി ചെയ്യരുത്, ദുഷ്ടചരിത്രയുള്ളവളേ." "ജനങ്ങളുടെ സന്തോഷം ഞാൻ ഒരിക്കൽ കണ്ടു; ഇപ്പോൾ, അവരുടെ സന്തോഷം നശിച്ചപ്പോൾ, ഞാൻ അവരെ കാണാൻ കഴിയില്ല." അങ്ങനെ, ആ മഹാത്മാവായ രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും അലങ്കരിച്ച ആ ശുഭരാത്രി അവസാനിച്ചു. കൈകേയി, ദുഷ്ടചരിത്രയുള്ളവളായ, വീണ്ടും രാജാവിനെ കഠിനമായ വാക്കുകളോടെ, ശബ്ദനൈപുണ്യത്തോടെ, പക്ഷേ കോപം നിറച്ച് അഭിസംബോധന ചെയ്തു: "നീ വിഷമുള്ള അമ്പുകൾ പോലെ ഈ വാക്കുകൾ പറയുന്നതെന്ത്? നീ ഉടന് തന്നെ നിന്റെ മകനായ രാമനെ വിളിക്കേണ്ടതാണല്ലോ!" ഇങ്ങനെ, ദശരഥന്റെ ദുഃഖവും, കൈകേയിയുടെ ഉറച്ച മനസ്സും, രാമന്റെ അഭിഷേകവും വനവാസവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം അയോധ്യയിലെ രാജധാനിയിൽ കടന്നുപോയി.