ശക്തനായ കര്ദമന്റെ പുത്രനായ ഇലാ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ലെന്ന് ശുദ്ധമായ കര്മങ്ങളുള്ള ബുധന് ആശ്വസിപ്പിച്ചു: “നീ ഇവിടെ ഒരു വര്ഷം കഴിയേണ്ടതുണ്ട്; അതിന് ശേഷം നിനക്കു നല്ലതൊക്കെ സംഭവിക്കും.” ബുധന്റെ ഈ വാക്കുകള് കേട്ട്, ബ്രഹ്മജ്ഞാനിയായ ബുധന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം അവന് അവിടെ തുടരാന് തീരുമാനിച്ചു. അതിനുശേഷം, ഒരു മാസം ഇലാ സ്ത്രീ രൂപം ധരിച്ച് ബുധനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു; മറ്റൊരു മാസം പുരുഷരൂപം സ്വീകരിച്ച് ധര്മ്മപാലനത്തോടെ ജീവിച്ചു. ഒമ്പതാം മാസത്തില്, സുന്ദരമായ കമരോന്നതയുള്ള ഇലാ, സോമപുത്രനായ ബുധനില്നിന്ന് ശക്തിയുള്ള ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു; അവന് പുരൂരവസ് എന്നായിരുന്നു പേര്. കുട്ടി ജനിച്ച ഉടനെ, ഇലാ തന്റെ ബലമുള്ള പുത്രനെ, ബുധനോടു സമാനമായ വർണ്ണമുള്ളവനായി, പിതാവിന്റെ കൈകളില് ഏല്പ്പിച്ചു. ആത്മസംയമനം പുലര്ത്തുന്ന ബുധന്, വീണ്ടും പുരുഷരൂപം സ്വീകരിച്ച ഇലയെ ഒരു വര്ഷം ധര്മ്മകഥകള് പറയുമ്പോള് സന്തോഷിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ മഹാമഹിമയുള്ള വാല്മീകി രചിച്ച പുരാതന രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ എണ്പത്തൊമ്പതാം സര്ഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു. ഈ അത്ഭുതജനനകഥയെക്കുറിച്ച് രാമന് പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ലക്ഷ്മണനും ഭാരതനും വീണ്ടും രാമനോട് ചോദിച്ചു: “മഹാനുഭാവാ, സോമപുത്രനോടൊപ്പം ഒരു വര്ഷം കഴിഞ്ഞ ഇലാ പിന്നീട് എന്ത് ചെയ്തു? ദയവായി സത്യം പറയുക.” അവരുടെ ഈ മധുരവാക്യങ്ങളും ചോദ്യംകളും കേട്ട രാമന് വീണ്ടും പ്രജാപതിയുടെ പുത്രിയായ ഇലയുടെ കഥ പറഞ്ഞു. ശൂരനായ ഇലാ തന്റെ പുരുഷത്വം വീണ്ടും ലഭിച്ചപ്പോള്, മഹാപ്രജ്ഞനും പ്രശസ്തനുമായ ബുധന് മഹാത്മാവായ സംവർത്തനെ വിളിച്ചു. കൂടാതെ ഭൃഗുപുത്രനായ ച്യവനന്, അരിപ്പ്തനേമി, പ്രമോദന, മോഡകര, ദുർവാസസ് എന്നിവരെയും അദ്ദേഹം ആഹ്വാനിച്ചു. വാക്കിലും സത്യദർശനത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള ഈ സദ്ഗുരുക്കളെ എല്ലാം ഒന്നിച്ചു കൂട്ടി, മനസ്സുകൊണ്ടും ശാന്തരായ സുഹൃത്തുക്കളോട് ബുധന് ധൈര്യത്തോടെ പറഞ്ഞു: “ഈ രാജാവായ ഇലാ കര്ദമന്റെ പുത്രനാണ്; യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇളയെ ഇപ്രകാരം അറിയുക, അവനു നല്ലത് ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.” അവരിങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോള്, പ്രകാശം നിറഞ്ഞ കര്ദമനും മഹർഷിമാരുടെയും ദ്വിജന്മാരുടെയും കൂട്ടത്തോടെ ആ ആശ്രമത്തിലെത്തിയി. പുലസ്ത്യന്, ക്രതു, വഷട്കാരന്, പ്രശസ്തനായ ഓംകാരന് എന്നിവരും അവിടെ വന്നു. പരസ്പരം കാണാനുണ്ടായ സന്തോഷത്തില്, അവർ പലവിധ വാക്കുകളുമായി ബാഹ്ലികരാജാവിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി ആശംസിച്ചു. അവസാനം, കര്ദമന് തന്റെ പുത്രനുവേണ്ടി ഉത്തമമായ ഉപദേശം കൊടുത്തു: “ദ്വിജന്മാരേ, എന്റെ വാക്കുകള് കേൾക്കൂ; രാജാവിനു നല്ലത് ഇതാണ്. നന്ദികേശന്റെ (ശിവന്) കൃപയൊഴികെ മറ്റൊരു ഉപായവും ഇല്ല; അശ്വമേധയാഗത്തേക്കാള് മഹത്തായ യാഗമൊന്നുമില്ല, അതു മഹാദേവന് പ്രിയപ്പെട്ടതുമാണ്. അതിനാല് രാജാവിന്റെ ഭാവിയ്ക്കായി നാം എല്ലാവരും ഈ ദുഷ്കരമായ യാഗം നടത്തണം.” കര്ദമന്റെ ഈ വാക്കുകള് കേട്ട്, പ്രധാന ദ്വിജന്മാര് അശ്വമേധയാഗം നടത്താൻ സമ്മതിച്ചു. രാജർഷി സംവർത്തന്റെ ശിഷ്യനായ പ്രശസ്തന് മരുത്തന് ആ യാഗം നടത്താന് ഒരുക്കം തുടങ്ങി. ബുധന്റെ ആശ്രമത്തിന് സമീപം മഹായാഗം നടന്നു; അതില് മഹാദേവന് അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു. യാഗം പൂര്ത്തിയായപ്പോള്, ഉമാദേവിയുടെ ഭര്ത്താവായ ഹരന് ഇലയുടെ സാന്നിധ്യത്തില് എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും പ്രസന്നതയോടെ പറഞ്ഞു: “നിങ്ങളുടെ ഭക്തിയും അശ്വമേധയാഗവും കൊണ്ടു ഞാന് സന്തുഷ്ടനാണ്. ഈ ബാഹ്ലികരാജാവിനുവേണ്ടി എന്ത് നല്ലതും പ്രീതികരവുമായ കാര്യം ചെയ്യണമെന്നു പറയൂ.” ഇങ്ങനെ ദേവാധിപതി ചോദിച്ചപ്പോള്, ബ്രാഹ്മണന്മാര് ഏകാഗ്രതയോടെ ഇലയ്ക്ക് വീണ്ടും പുരുഷത്വം ലഭിക്കണമെന്നാവശ്യപ്പെട്ടു. അതിനുശേഷം, മഹാ പ്രകാശമുള്ള മഹാദേവന് സന്തോഷത്തോടെ ഇലയ്ക്ക് പുരുഷത്വം തിരികെ നല്കി; അതിനുശേഷം അവന് അദൃശ്യമായി. അശ്വമേധയാഗം പൂര്ത്തിയാകുകയും ഹരന് അദൃശ്യമാകുകയും ചെയ്തതോടെ, ദൂരദർശികളായ ബ്രാഹ്മണന്മാര് അവര് വന്നതുപോലെ തിരിച്ചു പോയി. രാജാവ് ബാഹ്ലികം വിട്ട്, മദ്ധ്യഭാഗത്ത് പ്രശസ്തമായ പ്രതിഷ്ഠാന നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. രാജർഷിയായ ശശബിന്ദു ബാഹ്ലികത്തെ ഭരിക്കയും, ശക്തനായ പ്രജാപതിപുത്രനായ ഇലാ പ്രതിഷ്ഠാനയില് രാജാവാവുകയും ചെയ്തു. കാല്കാലത്ത്, ഇലാ പരമബ്രഹ്മലോകത്തിലെത്തി; ഇലയുടെ പുത്രനായ പുരൂരവസ് പ്രതിഷ്ഠാന നഗരത്തില് രാജാവായി. “ഇതാണ് അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ മഹത്വം, മഹാനുഭാവാ: സ്ത്രീയായവന് വീണ്ടും പുരുഷനായി, അപൂര്വമായ അനുഗ്രഹങ്ങളും നേടിയെടുത്തു.” ഇങ്ങനെ മഹാമഹിമയുള്ള വാല്മീകി രചിച്ച ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റാം സര്ഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു. ഈ കഥ പറഞ്ഞശേഷം, കകുത്സ്ഥകുലത്തിലെ പ്രശസ്തനും പ്രകാശവാനുമായ രാമന് തന്റെ സഹോദരന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തില് ലക്ഷ്മണനോട് വീണ്ടും ധാര്മ്മികമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു: “വസിഷ്ഠന്, വാമദേവന്, ജാബാലി, കശ്യപന്, അശ്വമേധയാഗം നടത്തിയത് മുന്നിര ദ്വിജന്മാര്— ഇവരെല്ലാവരെയും കൂട്ടി, അവരോടു ആലോചിച്ച്, ലക്ഷ്മണാ, ഞാന് ശുഭചിഹ്നങ്ങളുള്ള കുതിരയെ സമ്പൂര്ണ ഏകാഗ്രതയോടെ വിട്ടയക്കും.” രാഘവന് ഈ വാക്കുകള് പറഞ്ഞപ്പോള്, ലക്ഷ്മണന് എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വിളിച്ചു രാഘവനോട് അവതരിപ്പിച്ചു. ദേവന്മാരെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള രാഘവനെ കണ്ട ബ്രാഹ്മണന്മാര് അവന്റെ പാദങ്ങളില് നമസ്കരിച്ചു, അത്യന്തം പ്രാപ്യമല്ലാത്തവനായി അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിച്ച് ആദരിച്ചു. മഹാപ്രശസ്തനായ രാഘവന് കയ്യുകൂടി മുന്നിര ദ്വിജന്മാരോടു അശ്വമേധയാഗം നടത്താനുള്ള തന്റെ ആഗ്രഹം അറിയിച്ചു. രാമന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട ദ്വിജന്മാര്, നന്ദികേശനെ നമസ്കരിച്ചു, അശ്വമേധയാഗം എല്ലാ വിധത്തിലും പൂജിച്ചു തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. അശ്വമേധയാഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദ്വിജന്മാരുടെ അത്ഭുതകരമായ വാക്കുകള് കേട്ട് രാമന് അതിമനോഹരമായ സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു.