ഇന്ദ്രന് സമയോചിതമായി മഴ പെയ്യിച്ചതിനാലാണ് വയലുകള് വിളഞ്ഞു പുഷ്പിച്ചു, ധാന്യഫലഭാരിതമായിത്തീര്ന്നത്. ജനങ്ങള് സുഖപ്രദമായ ആരോഗ്യത്തോടെയും വീര്യവും ധൈര്യവുമുള്ളവരായി, ശത്രുഘ്നന്റെ കൈയിലുള്ള സംരക്ഷണത്തില് ജീവിച്ചു. അര്ദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയില് യമുനയുടെ തീരങ്ങള് അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ആ നഗരം ഭംഗിയാര്ന്ന വീടുകളാലും, വിപുലമായ ചത്വരങ്ങളാലും, വിപണികളാലും, വഴികളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എല്ലാ വര്ണ്ണാശ്രമങ്ങളിലുമുള്ള ജനങ്ങള് അവിടെ വസിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ടും, വിവിധതരം വ്യാപാരങ്ങളാല് നഗരം ദീപ്തമായിരുന്നു. അവിടെ ലവണന് മുമ്പ് നിര്മ്മിച്ചിരുന്ന അത്ഭുതകരമായ സൃഷ്ടികളെയും ശോഭകളും ശത്രുഘ്നന് അതിലും അഭിവൃദ്ധിയോടെ, പലവര്ണ്ണജനങ്ങളാല് അലങ്കരിച്ചുകൊണ്ട്, അതിനേക്കാള് മനോഹരമാക്കി. മനോഹരമായ തോട്ടങ്ങളും വിനോദപാര്ക്കുകളും നഗരം ചുറ്റിപ്പറ്റി പ്രകാശിച്ചിരുന്നതും, ദൈവികവും മാനുഷികവുമായ മറ്റു വിശിഷ്ട വസ്തുക്കളാല് നഗരം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമാണ്. ദേവതകളുടെ നഗരത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു ആ നഗരം; വിവിധ രാജ്യങ്ങളില്നിന്ന് വന്ന വ്യാപാരികളും, പലവിധ ചരക്കുകളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ സമൃദ്ധിയാര്ന്ന നഗരത്തെ കണ്ട ശത്രുഘ്നന്, ഭാരതന്റെ സമ്പന്നനായ അനിയന്, അത്യന്തം സന്തോഷവും പരമാനന്ദവും അനുഭവിച്ചു. അപ്പോള് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചുവന്നു: “മധുര നഗരം സ്ഥാപിച്ച ശേഷം, പന്ത്രണ്ടാം വര്ഷം പൂര്ത്തിയായാല് ഞാന് രാമന്റെ പാദങ്ങള് ദര്ശിക്കാന് പോകും.” അങ്ങനെ, അമരന്മാരുടെ നഗരത്തോടു തുല്യമായ, എല്ലാ ജനവിഭാഗങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ ആ നഗരത്തെ സ്ഥാപിച്ചശേഷം, രഘുകുലത്തിലെ മഹാരാജാവ് രാമന്റെ പാദങ്ങള് ദര്ശിക്കാന് ഉറച്ച മനസ്സോടെ തീരുമാനിച്ചു. ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ വാല്മീകി രചിച്ച പുരാതനമായ മഹാപ്രസിദ്ധമായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ എഴുപതാം സര്ഗ്ഗം സമാപിച്ചു. അതിനുശേഷം, പന്ത്രണ്ടാം വര്ഷം വന്നപ്പോള്, ശത്രുഘ്നന് ചെറിയൊരു അനുചരസമൂഹത്തോടും സൈന്യത്തോടും കൂടി രാമന്റെ ആധിപത്യമിലുള്ള അയോധ്യയിലേക്കു പോകാന് ആഗ്രഹിച്ചു. തന്റെ പ്രധാന മന്ത്രിമാരെയും പ്രധാന യോദ്ധാക്കളെയും മടക്കയച്ചു, മികച്ച കുതിരകളും നൂറ് രഥങ്ങളുമായി പുറപ്പെട്ടു. ഏഴ് അല്ലെങ്കില് എട്ട് രാത്രികള് യാത്രചെയ്തശേഷം, രഘുവംശത്തിലെ മഹാനായ ശത്രുഘ്നന് വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി അവിടെ താമസിച്ചു. അവിടെ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ശത്രുഘ്നന് വാല്മീകിയെ വന്ദിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങള് സ്പര്ശിച്ചു, മുനിയുടെ കൈകളില്നിന്ന് പാദപ്രക്ഷാലനജലം, അഥിതിസത്കാരവും സ്വീകരിച്ചു. അതിടെ, വാല്മീകിമുനി മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനോട് ആയിരക്കണക്കിന് രസകരമായ കഥകള് പറഞ്ഞുനല്കി. ലവണന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ചും മുനി പ്രസംഗിച്ചു: “ലവണനെ കൊല്ലുക എന്നത് അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കാര്യമായിരുന്നു; നീ അതിനെ വളരെ എളുപ്പത്തില് സാധിച്ചുവല്ലോ! പല ശക്തശാലിയായ രാജാക്കന്മാരും അവരുടെ സൈന്യങ്ങളുമൊക്കെ യുദ്ധത്തില് ലവണനാല് നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പക്ഷേ, നീ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായതുകൊണ്ട് ലവണനേ അതിവേഗം സംഹരിച്ചു; ലോകത്തെ ഭയത്തെ നീ ശമിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ വധം വലിയ പരിശ്രമവുമായിട്ടായിരുന്നു, എന്നാല് നീ ചെയ്ത ഈ മഹത്തായ കാര്യങ്ങള് എളുപ്പത്തില് പൂര്ത്തിയാക്കി. ലവണന് കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോള് ദേവതകള്ക്കു വലിയ സന്തോഷം ഉണര്ന്നു; എല്ലാ ജീവജാലങ്ങള്ക്കും ലോകത്തിനും പ്രിയമായതിനെ നീ ചെയ്തു. ആ യുദ്ധം, രഘുവംശജനായ ശത്രുഘ്ന, ഞാന് ഇന്ദ്രസഭയില് ഇരുന്ന് യഥാര്ത്ഥത്തില് കണ്ടതാണ്. ശത്രുഘ്ന, എന്റെ ഹൃദയത്തിനകത്തുതന്നെ നിന്നോടുള്ള പരമസ്നേഹം ഉണ്ട്; അതിനാലാണ് ഞാന് നിന്റെ തലയില് സുഗന്ധം വഹിക്കുന്നത്—ഇത് പ്രണയത്തിന്റെ പരമാവധി പ്രകടനമാണ്.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, മഹാമുനി വാല്മീകി ശത്രുഘ്നന്റെ തലത്തില് സുഗന്ധം വഹിച്ചു, അവനെയും കൂടെയുള്ളവരെയും അഥിതിസത്കാരത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു. ഭക്ഷണം കഴിച്ചശേഷം, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ശത്രുഘ്നന് രാമകഥയുടെ പരമമാധുര്യത്തോടുകൂടിയ ഗാനം ശ്രവിച്ചു—അത് അന്നത്തെ സമയക്രമത്തില് ആലപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പുരാതനകാലത്ത് രചിക്കപ്പെട്ട രാമകഥയെ, തന്ത്രിയുടെയും താളത്തിന്റെയും സമന്വയത്തോടെ, ത്രിവിധ കലാപരിശീലനത്തോടുകൂടി, ലയവും രാഗവും ശരിയായി സംയോജിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ആലാപനം അദ്ദേഹം ആസ്വദിച്ചു. അവിടെ സത്യമായും സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങളായിരുന്ന ആ കഥകള് കേട്ട ശത്രുഘ്നന് ആശ്ചര്യത്താല് വിറച്ച്, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണുനീര് വീണു. ഒരു നിമിഷം അവന് അന്ധനായപോലെ ആയിരുന്നു, വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീര് പുറത്ത് വിട്ടു; ആ ഗാനത്തില് കേട്ടത് എല്ലാം ഇപ്പോള് തന്നെ നടക്കുന്നതുപോലെയാണ് അനുഭവപ്പെട്ടത്. രാജാവിനോടൊപ്പം വന്നവര് ആ ഗാനത്തിന്റെ അത്ഭുതം കേട്ടപ്പോള് വിഷാദത്തോടെയും വിസ്മയത്തോടെയും പറഞ്ഞു: “ഇത് അത്ഭുതകരമാണ്!” സൈനികര് തമ്മില് സംസാരിച്ചു: “ഇത് എന്താണ്? നാം എവിടെയാണ്? സ്വപ്നത്തില് കണ്ട കാഴ്ചയാണോ ഇത്?” “നാം ഒരിക്കല് കണ്ടതു, ഇപ്പോഴിതാ ഈ ആശ്രമത്തില് വീണ്ടും കേള്ക്കുന്നു; ഇതൊരു സ്വപ്നമാണോ? ഈ ഗാനത്തിന്റെ ബന്ധനം നമ്മെ ഭാഗ്യവാന്മാരാക്കുമോ?” വലിയ ആശ്ചര്യത്തോടുകൂടി, അവർ ശത്രുഘ്നനോട് പറഞ്ഞു: “പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, വാല്മീകിയെ ചോദിക്കൂ, ഈ മഹാമുനിയെ.” അപ്പോള് ശത്രുഘ്നന് എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു: “സൈനികരേ, ഇവിടെ ഇങ്ങനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത് ഉചിതമല്ല.” “മുനിയുടെ ആശ്രമത്തില് പല അത്ഭുതങ്ങള് നടക്കാറുണ്ട്; പക്ഷേ, ജിജ്ഞാസയാല് ആ മഹാമുനിയെ പരിശോധിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല.” ഇങ്ങനെ അവന് സൈനികരോട് പറഞ്ഞശേഷം, രഘുവംശജനായ ശത്രുഘ്നന് വാല്മീകിയെ വന്ദിച്ച് തന്റെ പാളയത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. ഇങ്ങനെ മഹാപ്രസിദ്ധമായ വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ എഴുപത്തൊന്നാം സര്ഗ്ഗം സമാപിച്ചു. അന്നേരം, പുരുഷസിംഹനായ ശത്രുഘ്നന് കിടന്നിരുന്നപ്പോള് ഉറക്കം വരാതെ രാമകഥയുടെ ആ പരമോന്നതമായ ഗാനത്തിന്റെ അര്ത്ഥങ്ങള് പലതും ആലോചിച്ചു. അത്യന്തം മധുരമായ ആ സ്വരങ്ങള് തന്ത്രിയുടെയും താളത്തിന്റെയും കൂടെ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, ആ മഹാത്മാവിന് രാത്രി അതിവേഗം കടന്നുപോയി. അന്നൊരു രാത്രി കഴിഞ്ഞ്, പ്രഭാതകൃത്യങ്ങള് നിര്വഹിച്ചശേഷം, കയ്യൊപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ശത്രുഘ്നന് വാല്മീകിയോട് പറഞ്ഞു: “ഭഗവന്, രഘുകുലത്തിലെ ആനന്ദമായ രാഘവനെ ദര്ശിക്കണമെന്നുണ്ടു. ഈ ഭക്തിശാലികളായ വനവാസികളോടുകൂടെ പോകാന് അനുവാദം തരണമേ.” ഇങ്ങനെ ശത്രുഘ്നന് പറഞ്ഞു. ശത്രുക്കളുടെ ഭയമായ ശത്രുഘ്നനെ വാല്മീകി आलിംഗനം ചെയ്തു, രാഘവനെ കാണാന് അനുമതി നല്കി. വാല്മീകിയെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, തന്റെ മനോഹരമായ രഥത്തില് കയറി, രാഘവനെ ദര്ശിക്കാന് ആഗ്രഹത്തോടെ അയോധ്യയിലേക്കു ശത്രുഘ്നന് യാത്രയായി.