ഹൈഹയ രാജാവായ കാര്ത്തവീര്യാര്ജുനന് ഒരു കടുവ മാന് പിടിക്കുന്നതുപോലെയും, വന്യജീവികളുടെ അധിപന് ഒരു ആനയെ പിടിക്കുന്നതുപോലെയും, രാവണനെ പിടിച്ചെടുത്ത് ആനന്ദത്തില് മിന്നിമറഞ്ഞ് ഇടിമുഴക്കംപോലെയുള്ള ഉച്ചത്തില് മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. രാവണന് ബദ്ധനായി കിടക്കുന്ന കാഴ്ച കണ്ട പ്രഹസ്തന് ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തു; അവനും മറ്റുള്ള രാക്ഷസന്മാരും ക്രോധത്തോടെ രാജാവിനെ നേരെ ചുമന്നു. അവരവരുടെ ആക്രോശം സൂര്യന്റെ ചൂട് കഴിഞ്ഞ് ഉയരുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. “വിഡുക! വിടുക!” “നിർത്തുക! നിർത്തുക!” എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ചുകൊണ്ടു, അവര് മുഷ്ടിയും ശൂലവും ആര്ജുനന്റെ മേല് എറിഞ്ഞു. ആര്ജുനന് അക്ഷുഭിതനായി അതിവേഗം ആ ആയുധങ്ങള് പിടിച്ചു, ശത്രുക്കളുടെ ആയുധങ്ങള് പിടിച്ചെടുത്തു. പിന്നീട്, ആ ഭയങ്കര ആയുധങ്ങള് ഉപയോഗിച്ച് അവന് രാക്ഷസന്മാരെ തുളച്ചു പിരിച്ചോടിച്ചു; അതു കാറ്റ് ഇടിമേഘങ്ങളെ പിരിച്ചോടിക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. രാക്ഷസന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി, കാര്ത്തവീര്യാര്ജുനന് രാവണനെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് സുഹൃത്തുക്കളാല് ചുറ്റപ്പെട്ട് നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ബ്രാഹ്മണന്മാരും നഗരവാസികളും പൂക്കളും അരിപ്പും വര്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ആര്ജുനന് ശത്രുവിനെ ജയിച്ച് ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ മഹിഷ്മതീ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. രാവണനെ പിടിച്ചെടുത്തത് വായുവിനെ പിടിച്ചെടുത്തതുപോലെയായിരുന്നു; ഈ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് ദേവന്മാര് സ്വര്ഗത്തില് പരസ്പരം സംസാരിച്ചപ്പോള് അതു പുലസ്ത്യന് കേട്ടു. മകനോടുള്ള സ്നേഹത്തില് വിറയച്ചെങ്കിലും മനസ്സില് അചഞ്ചലനായി, മഹാതപസ്വിയായ പുലസ്ത്യന് മഹിഷ്മതീ നഗരത്തിലെ രാജാവിനെ കാണാനായി പുറപ്പെട്ടു. കാറ്റിന്റെ വഴിയിലൂടെ, കാറ്റിനോട് സമാനമായ വേഗത്തില് അവന് നഗരത്തിലെത്തി, മനസ്സില് ഉറച്ച തീരുമാനത്തോടെ. ആ നഗരം അമരാവതിയെപ്പോലെ ഭംഗിയോടെ, സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞവണ്ണം, ബ്രഹ്മാവ് ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിയിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ പുലസ്ത്യന് അതിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു. ഭാസുരനായ പുലസ്ത്യനെ കണ്ടു, നഗരവാസികള് ആര്ജുനനെ അറിയിപ്പിച്ചു. പുലസ്ത്യനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ ഹൈഹയാധിപതി കൈകള് തലയില് വെച്ച് ആദരവോടെ അതിപ്രസന്നനായി പുണ്യാത്മാവിനെ വരവേറ്റു. രാജാവിന് മുമ്പില് പുരോഹിതന് ജലവും മധുപര്ക്കവും എടുത്തു, അതു ബ്രഹസ്പതി ഇന്ദ്രന് മുന്നില് പോകുന്നതുപോലെ ചെയ്തു. ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമാനനായ മുനിയെ സമീപിക്കുന്നതും കണ്ടു, ആര്ജുനന് ആശ്ചര്യത്തോടെ ഇന്ദ്രന് പരമേശ്വരനെ വന്ദിക്കുന്നതുപോലെ വന്ദിച്ചു. ആര്ജുനന് മധുപര്ക്കവും പശുവും പാദപ്രക്ഷാലനജലവും അര്പ്പിച്ച്, സന്തോഷത്തില് കംപനം നിറഞ്ഞ വാക്കുകളില് പുലസ്ത്യനോടു സംസാരിച്ചു: “ഇന്ന് മഹിഷ്മതീ അമരാവതിയോളം മഹിമയുള്ളതായി; ഇന്ന്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ, ദര്ശനത്തിനു ദുർലഭനായ നിങ്ങളെ ഞാൻ കാണുന്നു. ഇന്ന്, ഭഗവന്, എന്റെ ക്ഷേമം ഉറപ്പായിരിക്കുന്നു; ഇന്ന്, എന്റെ പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാകുന്നു; ഇന്ന്, ജന്മം ഫലപ്രദമായിരിക്കുന്നു; ഇന്ന്, തപസ്സിന് ഫലം ലഭിച്ചു; ദേവഗണങ്ങള് പൂജിക്കുന്ന നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങള് ഞാന് വന്ദിക്കുന്നു. ഈ രാജ്യം, ഈ പുത്രന്മാര്, ഭാര്യമാര്, ഞങ്ങളൊക്കെയും ഇവിടെ സന്നദ്ധരാണ്; ബ്രഹ്മനേ, ഞാന് എന്ത് ചെയ്യണം? നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ അറിയിക്കുക.” രാജാവിന്റെ ക്ഷേമം, യജ്ഞങ്ങൾ, പുത്രന്മാര് എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചശേഷം, പുലസ്ത്യന് ഹൈഹയരാജാവായ ആര്ജുനനോട് പറഞ്ഞു: “പുഷ്കരാക്ഷനായ രാജാവേ, പൂര്ണചന്ദ്രനേപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവനേ, ദശഗ്രീവനെ ജയിക്കാനുള്ള അതുല്യശക്തി നിന്നിലുണ്ട്. യാരോടാണ് സമുദ്രവും കാറ്റും ഭയന്ന് അചഞ്ചലരാവുന്നത്, അതുപോലെയുള്ള എന്റെ പുത്രപൗത്രനേ നീ യുദ്ധത്തില് ജയിച്ചു ബദ്ധനാക്കിയിരിക്കുന്നു. എന്റെ പുത്രപൗത്രന്റെ യശസ്സും കീർത്തിയും നീ ലോകത്ത് വ്യാപിപ്പിച്ചു; അതിനാൽ, എന്റെ അപേക്ഷ പ്രകാരം ദശാനനനായ എന്റെ മകനെ വിട്ടയക്കണം.” പുലസ്ത്യന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച ആര്ജുനന് ഒന്നും പറയാതെ സന്തോഷത്തോടെ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ മോചിപ്പിച്ചു. ദേവശത്രുവിനെ മോചിപ്പിച്ച ശേഷം, ആര്ജുനന് അവനെ ദൈവികാഭരണങ്ങളും മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും അണിയിച്ച് ആദരിച്ചു; ശാന്തമായ സഖ്യത സ്ഥാപിച്ച്, ബ്രഹ്മപുത്രനെ അഗ്നിഹോത്രത്തോടുകൂടി വന്ദിച്ച് വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. പുലസ്ത്യനും അതീവശക്തനായ രാക്ഷസാധിപനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, അതിഥിയായി സ്വീകരിക്കപ്പെട്ട് ആദരിക്കപ്പെട്ട രാവണന് ലജ്ജയും പരാജയവും അനുഭവിച്ച് മടങ്ങി. സൃഷ്ടാവിന്റെ പൗത്രനായ മഹാതപസ്വി പുലസ്ത്യന് ദശഗ്രീവനെ മോചിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ കാര്ത്തവീര്യനില്നിന്ന് അപമാനിതനായ രാവണന്, ശക്തനായ പുലസ്ത്യന്റെ വചനംകൊണ്ട് വീണ്ടും മോചിതനായി. രഘുകുലതിലക, ശക്തനിലുമേല് ശക്തര് ഉണ്ടെന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്; സ്വന്തം ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവര് മറ്റുള്ളവരെ അവഗണിക്കരുത്. ശഹസ്രബാഹുവുമായി സമാധാനം ചെയ്ത ശേഷം, ആ രാജാവ് വീണ്ടും മറ്റാരാജാക്കന്മാരെതിരെ യുദ്ധം നടത്തി, അഹങ്കാരത്തോടെ ഭൂമിയിലാകെ സഞ്ചരിച്ചു. ഇങ്ങനെയാണ് വിശുദ്ധ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ ഇരുപത്തിമൂന്നാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നത്. കാര്ത്തവീര്യന് മോചിപ്പിച്ച രാക്ഷസാധിപനായ രാവണന് പണ്ടത്തെപ്പോലെ ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ ഭൂമിയാകെ സഞ്ചരിച്ചു. രാക്ഷസന്മാരിലോ മനുഷ്യരിലോ ശക്തനായവരുണ്ടെന്ന് കേട്ടാൽ, അവന് അവരെ അഭിമാനത്തോടെ യുദ്ധത്തിന് ക്ഷണിച്ചു. ഒരിക്കൽ, രാവണന് കിഷ്കിന്ദ നഗരത്തിലേക്ക് എത്തി; അവിടുത്തെ രാജാവായിരുന്ന വാലി സ്വർണ്ണമാല അണിഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു. രാവണന് വാലിയെ യുദ്ധത്തിന് ക്ഷണിച്ചു. അപ്പോൾ, ബുദ്ധിമാനായ വാനരമന്ത്രിയായ താര വാലിയെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു: “രാക്ഷസാധിപനായ രാജാവേ, വാലി യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വാനരന്മാരില് മറ്റാരാണ് നിനക്കു തുല്യനായ് നില്ക്കാന് കഴിയുക?” രാവണന് നാലു സമുദ്രങ്ങളിലും സന്ധ്യാവന്ദനം നടത്തി കഴിഞ്ഞാൽ, വാലി ഉടന് ഇവിടെ എത്തും; കുറച്ചു നേരം കാത്തിരിക്കുക. “ഇവിടെ കാണുന്ന ഈ ശംഖനിറമുള്ള അസ്ഥിക്കൂമ്പാരങ്ങള്—യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ച് വാനരരാജാവിന്റെ മഹിമയില് നശിച്ചവരുടെതാണ്. രാക്ഷസരാവണാ, അമൃതം പാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കില് മാത്രം വാലിയെ നേരിടുമ്പോള് നിന്റെ ജീവന് അവസാനിക്കും.” ഇങ്ങനെ ഈ മഹത്തായ കഥയിലൂടെയാണ് ഈ ഭാഗം സമാപിക്കുന്നത്.