ഹേ രാമാ, മഹാത്മാവായ ഒരു മഹർഷി, തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പൂര്ണമായും നിയന്ത്രിക്കാനാകാതെ, കോപവും തപസ്സിന്റെ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ ദുഃഖവും കൊണ്ട് അകത്തേക്ക് സമാധാനം കണ്ടെത്താനാവാതെ വേദനിച്ചു. തപസ്സിൽ ഭംഗം സംഭവിച്ചതിന്റെ ദു:ഖത്തിൽ അവന്റെ മനസ്സ് അശാന്തമായി. അപ്പോള് അവന് ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ തീരുമാനിച്ചു: "ഞാൻ കോപത്തിന് വഴങ്ങുകയില്ല, ഒന്നും സംസാരിക്കുകയുമില്ല." അല്ലെങ്കില്, "നൂറുകണക്കിന് വര്ഷങ്ങള്ക്കു പോലും ഞാൻ ശ്വാസം വലിക്കുകയില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച്, ഞാനെനിക്ക് തന്നെ ഉണക്കിക്കളയും." തപസ്സിലൂടെ ബ്രാഹ്മണത്വം നേടുന്നതുവരെ, അനവധി വര്ഷങ്ങള് ഭക്ഷണവും ശ്വാസവും ഇല്ലാതെ ഞാന് തുടരാം എന്നായിരുന്നു അവന്റെ വ്രതവാക്ക്. അവന് തപസ്സില് ലീനനായിരിക്കുമ്പോള്, അവന്റെ ശരീരം നശിക്കില്ലെന്നു ഉറപ്പായിരുന്നു. അങ്ങനെ, ലോകത്ത് അപൂര്വ്വമായ ഒരു വ്രതം ആ മഹർഷി ആയിരം വര്ഷത്തേക്ക് സ്വീകരിച്ചു. ഇതാണ് ബാലകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തിയഞ്ചാം അദ്ധ്യായം, മഹത്വമുള്ള വാല്മീകി രാമായണത്തില്. പിന്നീട്, ഹിമാലയപ്രദേശത്ത് നിന്നു വിട്ടുമാറി, മഹർഷി കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്തു, അത്യന്തം കഠിനമായ തപസ്സുകൾ അവിടെ അനുഷ്ഠിച്ചു. ആയിരം വര്ഷത്തേക്ക് മൗനവ്രതം പാലിച്ച്, അതുല്യവും അത്യന്തം ദുർലഭവുമായ തപസ്സാണ് അവൻ ചെയ്തത്. ആയിരം വര്ഷങ്ങള് പൂര്ത്തിയായപ്പോള്, പലവിധ പ്രതിബന്ധങ്ങളാൽ ക്ഷീണിച്ചും, മരച്ചില്ലുപോലെ കഠിനനായവനായി, മഹർഷി തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കോപത്തിന് ഇടനൽകിയില്ല. ഇങ്ങനെ ദൃഢമായ തീരുമാനത്തോടെ, അവൻ ക്ഷയിക്കാത്ത തപസ്സിൽ ആകുലനായി, ആയിരം വര്ഷത്തെ വ്രതം പൂര്ത്തിയാക്കിയപ്പോള് ആ മഹാതപസ്സി ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു. അപ്പോള് ഇന്ദ്രൻ ബ്രാഹ്മണവേഷം സ്വീകരിച്ച്, അയാളുടെ മുന്നില് എത്തി തയ്യാറാക്കിയ ഭക്ഷണം ചോദിച്ചു. നിശ്ചയപ്രകാരം, മഹർഷി എല്ലാ ഭക്ഷണവും ആ ബ്രാഹ്മണന് നല്കി; ഭക്ഷണം മുഴുവനും പോയതോടെ, അവന് തന്നെ ഒന്നും കഴിച്ചില്ല. ബ്രാഹ്മണനോട് ഒന്നും സംസാരിച്ചില്ല; മൗനവ്രതം തുടരുകയും, വീണ്ടും ശ്വാസം വലിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട്, വീണ്ടും ആയിരം വര്ഷത്തേക്ക് ശ്വാസം വലിക്കാതെ, ആ മഹർഷി തപസ്സിൽ മുഴുകി. അവന് ശ്വാസം വലിക്കാതിരുന്നപ്പോള്, അവന്റെ തലയില് നിന്ന് പുക ഉയർന്നു. ആ പുക മൂലം മൂന്നു ലോകങ്ങളും അസ്വസ്ഥമായി; ദേവന്മാർ, മഹർഷിമാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, സർപ്പങ്ങൾ, രാക്ഷസന്മാർ – എല്ലാവരും ആ തപസ്സിന്റെയും പ്രഭയുടെയും മുന്നിൽ വിറച്ചു. അവന്റെ തപസ്സും പ്രഭയും മൂലം, അവരുടെയെല്ലാം തേജസ്സും മങ്ങിയുപോയി. എല്ലാവരും ദു:ഖിതരായി ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു: "ദേവനേ, മഹർഷി വിശ്വാമിത്രന് പലവിധ പരീക്ഷണങ്ങളും കോപവും നേരിട്ടിട്ടും അവന്റെ തപസ്സിന്റെ ശക്തി കൂടിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അവനിൽ ഒരു കുറ്റവും കാണാനില്ല. അവന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് നല്കിയില്ലെങ്കിൽ, അവൻ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും സകല ചലാചലങ്ങളുമായി നശിപ്പിക്കും. എല്ലാ ദിശകളും അശാന്തമാണ്; ഒന്നും കാണാനാവുന്നില്ല." "സമുദ്രങ്ങൾ അലയുന്നു, പർവതങ്ങൾ തകർന്നുപോകുന്നു, ഭൂമി വിറക്കുന്നു, കാറ്റ് തീവ്രമായി വീശുന്നു; എല്ലാം കലഹത്തിലാണ്. ബ്രഹ്മാവേ, ഞങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടത് അറിയുന്നില്ല; ആരും അസ്തികത്വം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭ്രാന്തിലായി മനസ്സുകൾ അശാന്തമാണ്." "സൂര്യനും തന്റെ പ്രഭ നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ആ മഹർഷിയുടെ പ്രഭയാൽ ആരും വ്യക്തമായി ചിന്തിക്കാനാവുന്നില്ല. അവൻ ശാന്തനാകുന്നത് വരെ, മൂന്നു ലോകങ്ങളും പൂർണ്ണമായും അവൻ ദഹിപ്പിക്കും, മുമ്പ് പ്രളയാഗ്നി ദഹിപ്പിച്ചതുപോലെ." "ദേവതകളുടെ ആധിപത്യം അവനു സമർപ്പിക്കട്ടെ; അവന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് എല്ലാം അവനു നല്കട്ടെ." അങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവിനെ മുൻനിരയാക്കി ദേവതകൾ എല്ലാവരും മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനോടു മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ബ്രഹ്മർഷേ, സ്വാഗതം! നിന്റെ തപസ്സാൽ ഞങ്ങൾ സന്തുഷ്ടരാണ്." "കൗശികാ, കഠിനമായ തപസ്സിനാൽ നീ ബ്രാഹ്മണത്വം നേടി; ഞാനും മരുത്ഗണങ്ങളും നീക്കു ദീർഘായുസ് നൽകുന്നു." "ക്ഷേമം നേരട്ടെ, ഭാഗ്യം നേരട്ടെ, ഭദ്രം നേരട്ടെ, നീ എങ്ങോട്ടുവേണമെങ്കിലും പോകു." ദേവതകളുടേയും ബ്രഹ്മാവിന്റേയും വാക്കുകൾ സന്തോഷത്തോടെ കേട്ട മഹർഷി പറഞ്ഞു: "എനിക്ക് ബ്രാഹ്മണത്വവും ദീർഘായുസും ലഭിച്ചുവെങ്കിൽ, ഓംകാരവും വഷട്കാരവും വേദങ്ങളും എന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കട്ടെ; ക്ഷത്രവേദം അറിയുന്നവരിലും ബ്രഹ്മവേദം അറിയുന്നവരിലും ഞാൻ മുൻപന്തിയിലാകട്ടെ." "ബ്രഹ്മപുത്രനായ വസിഷ്ഠൻ ദേവന്മാരുടെ സാന്നിധിയിൽ ഇതെനിക്ക് പ്രഖ്യാപിക്കട്ടെ; ഈ പരമാഭിലാഷം നിറവേറ്റിയാൽ ദേവന്മാർ മടങ്ങട്ടെ." അപ്പോൾ ദേവതകളാൽ സന്തുഷ്ടനായ വസിഷ്ഠൻ, ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മർഷി, വിശ്വാമിത്രനോട് സൗഹൃദം പ്രഖ്യാപിച്ച് പറഞ്ഞു: "അങ്ങിനെയാകട്ടെ. നീ ബ്രഹ്മർഷിയാണ്, സംശയമില്ല; എല്ലാം നിനക്ക് നേടിയിരിക്കുന്നു." അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവതകൾ മടങ്ങി. വിശ്വാമിത്രൻ, ധർമ്മാത്മാവായ മഹർഷി, പരമ ബ്രാഹ്മണത്വം നേടി, ബ്രഹ്മർഷിയായ വസിഷ്ഠനെ ആദരിച്ചു. തന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റിയ ശേഷം, തപസ്സിൽ സ്ഥിരനായി ഭൂമിയിലെങ്ങും സഞ്ചരിച്ചു. ഇങ്ങനെ, ഹേ രാമാ, മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രൻ ബ്രാഹ്മണത്വം നേടി. ഇതാണ് തപസ്സിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം, ഉന്നതധർമ്മം, അക്ഷയമായ വീരത്വത്തിന്റെ പരമാശ്രയം. ഇങ്ങനെ കഥ പറഞ്ഞ മഹർഷി നിശ്ശബ്ദനായി. ശതാനന്ദന്റെ വാക്കുകൾ രാമനും ലക്ഷ്മണനും കേട്ടു. അപ്പോൾ ജനകൻ, കുശികപുത്രനോട് കയ്ത്തുകൈകളോടെ പറഞ്ഞു: "ഞാൻ ഭാഗ്യവാനാണ്, മഹർഷിയേ, നിന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ട് അനുഗ്രഹീതനാണ്." "കൗശികാ, കകുത്സ്ഥവംശജനായ രാമനോടൊപ്പം നീ എന്റെ യാഗശാലയിൽ എത്തിയതുകൊണ്ട് ഞാൻ വിശുദ്ധനായി. മഹർഷിയേ, നിന്റെ ദർശനത്താൽ തന്നെ ഞാൻ ശുദ്ധനായി." "നിനക്ക് അനേകം ഗുണങ്ങൾ എന്റെ ഭാഗ്യമായി; മഹത്തായ തപസ്സിന്റെ മഹത്വം ഞാൻ വിശദമായി കേട്ടു." "മഹാത്മാവായ രാമനിൽ നിന്നു, സഭയിലും, യാഗശാലയിലേക്കു പ്രവേശിച്ചപ്പോഴും, നിന്റെ അനേകം ഗുണങ്ങൾ ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു, മഹർഷിയേ.