വാല്മീകിമുനിയുടെ ശിഷ്യന്മാർ ആ ശ്ലോകം ആവർത്തിച്ച് ആലാപിച്ചു; അതിൽ അവർക്കു അത്യന്തം ആനന്ദവും അത്ഭുതവും ഉണ്ടായി. മഹർഷി വാല്മീകി ചതുര്ചരണത്തിൽ ആ ശ്ലോകം പാടിയതും, അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിച്ച് ആലാപിച്ചതും ദുഃഖം കാവ്യമായി മാറാൻ കാരണമായി. മനഃശുദ്ധിയുള്ള വാല്മീകിയുടെ മനസ്സിൽ ഒരു ദൃഢനിശ്ചയം ഉദിച്ചു: “സമസ്ത രാമായണവും ഇത്തരത്തിലുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഞാൻ രചിക്കണം.” ഉത്തമമായ വിഷയങ്ങൾ, അർത്ഥങ്ങൾ, വാക്കുകൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന വിധത്തിൽ അദ്ദേഹം രാമന്റെ മഹത്വം പാടികൊണ്ടു, നൂറുകണക്കിന് സമാനചരണങ്ങളുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ മഹത്വം നിറഞ്ഞ മഹാകാവ്യം രചിച്ചു. സമാസങ്ങളും സംയുക്തങ്ങളും ശരിയായി ക്രമീകരിച്ച്, മധുരവും സുതാര്യമുമായ വാക്യങ്ങൾ കൊണ്ട് മഹർഷി രചിച്ച രഘുവംശജന്റെ കഥ, അതായത് ദശമുഖനെ വധിച്ച രാമന്റെ കഥ, നിങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കണം. മഹത്വമുള്ള വാല്മീകി രചിച്ച രാമായണത്തിലെ ബാലകാണ്ഡത്തിലെ മൂന്നാമത്തെ സർഗ്ഗം നിങ്ങൾക്ക് ഇപ്പോൾ കേൾക്കാം. സമസ്ത സംഭവങ്ങളും, അവയുടെ ധാർമ്മികവും അർത്ഥവത്തുമായ ഭാഗങ്ങളും കേട്ടശേഷം, ആ മഹർഷി വീണ്ടും അതിന്റെ സത്വരൂപം അന്വേഷിച്ചു. ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധിയോടെ, ദർഭയുടെ തുമ്പു കിഴക്കോട്ടു വെച്ച്, കൃതജ്ഞനായ വാല്മീകി കർമ്മങ്ങളുടെ ധാർമ്മിക പാത അന്വേഷിച്ചു. അദ്ദേഹം രാമന്റെ ഹാസ്യം, സംസാരങ്ങൾ, ചലനങ്ങൾ, എല്ലാ പ്രവർത്തികളും ധാർമ്മികബലത്തോടെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചു. സത്യത്തിൽ ഉറച്ച രാമൻ ഭാര്യയോടും സഹോദരനോടും കൂടെ വനവാസം ചെയ്തപ്പോൾ അവനു സംഭവിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വാല്മീകി പരിശോധിച്ചു. യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനായി, ധാർമ്മികാത്മാവ് വാല്മീകി അന്നത്തെ സംഭവങ്ങൾ പഴയകാലം പോലെ വ്യക്തമായി, കൈയിലൊരു പഴം കാണുന്നതുപോലെ, മനസ്സിൽ കണ്ടു. സത്യത്തിൽ എല്ലാം വിവേചനത്തോടെ കണ്ട മഹാമനസ്കൻ രാമന്റെ ആനന്ദകരമായ കഥ മുഴുവനും കാവ്യരൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു. കാമം, അർത്ഥം, ധർമ്മം എന്നീ ഗുണങ്ങൾക്കൊപ്പം, ധർമ്മഗുണവും ഉദ്ദേശ്യവും വർദ്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ഈ കഥയെ കേട്ടവർക്കെല്ലാം രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സമുദ്രം പോലെ ആകർഷകമായിരുന്നു. മഹർഷി നാരദൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ വന്ദ്യനായ വാല്മീകി രഘുവംശത്തിന്റെ കഥ രചിച്ചു. രാമന്റെ ജനനം, അവന്റെ മഹാത്വം, ലോകത്തിന് പ്രിയങ്കരനായത്, ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ പ്രിയനായത്, ക്ഷമ, സൗമ്യത, സത്യനിഷ്ഠ തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങൾ— ഇവയെല്ലാം വാല്മീകി ഉൾപ്പെടുത്തി. അത്ഭുതകരമായ നിരവധി കഥകൾ, വിശ്വാമിത്രനെ സഹായിച്ചത്, സീതാവിവാഹം, ശിവധനുസ്സിന്റെ ഭംഗം— ഇവയും ഉൾപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. രാമനും പരശുരാമനും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, ദശരഥന്റെ ഗുണങ്ങൾ, രാമന്റെ അഭിഷേകം, കൈകേയിയുടെ ദുഷ്ടത— ഇവയുമുണ്ട്. രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ ഉണ്ടായ തടസ്സം, വനവാസം, രാജാവിന്റെ ദുഃഖവും വിലാപവും, അവന്റെ മരണവും, ജനങ്ങളുടെ ദുഃഖം, അവരെ വിടവാങ്ങൽ, നിഷാദാധിപതിയുമായി നടത്തിയ സംഭാഷണം, സാരഥിയെ മടങ്ങിപ്പോവാൻ പറഞ്ഞത്— ഇവയെല്ലാം കഥയിൽ വരുന്നു. ഗംഗാ നദി കടക്കൽ, ഭരദ്വാജമുനിയുമായി കൂടിക്കാഴ്ച, ഭരദ്വാജന്റെ അനുമതി, ചിത്രകൂടം ദർശനം, മന്ദിരനിർമ്മാണം, ഭരതന്റെ വരവ്, രാമനെ സമ്മതിപ്പിക്കൽ, പിതാവിന് ജലതർപ്പണം— ഇവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. പാദുകാഭിഷേകം, നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താമസം, ദണ്ഡകാരണ്യയിലേക്കുള്ള യാത്ര, വിരാധവധം, ശരഭംഗനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച, സുതീക്ഷ്ണനുമായി സംവാദം, അനസൂയയുടെ കഥ, സുഗന്ധദ്രവ്യദാനം— ഇവയൊക്കെ കഥയിൽ വരുന്നു. അഗസ്ത്യനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച, ധനുസ്സിന്റെ സ്വീകരണം, ശൂർപ്പണഖയുമായി സംവാദം, അവളുടെ രൂപഭംഗം, ഖര-തൃശ്യിരസ്സുകളുടെ വധം, രാവണന്റെ ഉദയം, മാരീചവധം, സീതാപഹരണം— ഇവയും. രഘുവംശജന്റെ വിലാപം, ജടായുവിന്റെ മരണം, കബന്ധനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച, പമ്പാസരസ്സിന്റെ ദർശനം, ശബരിയുമായി കൂടിക്കാഴ്ച, കായ്കറികളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷണം, പമ്പയിൽ ദുഃഖം, ഹനുമാനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച— ഇവയൊക്കെ കഥയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഋശ്യമൂകത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, സുഗ്രീവനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച, വിശ്വാസവും സൗഹൃദവും സ്ഥാപിക്കൽ, വാലി–സുഗ്രീവ സംവാദം, വാലി വധം, സുഗ്രീവന്റെ സ്ഥാനപുനസ്ഥാപനം, തരയുടെ വിലാപം, കരാർ, മഴക്കാലതാമസം— ഇതും. സിംഹസദൃശനായ രഘുവംശജന്റെ കോപം, സൈന്യങ്ങളുടെ സമാഹരണം, ദിക്കുകളിലേക്കുള്ള ദൂതന്മാരുടെ അയക്കൽ, ഭൂമിയിൽ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യൽ, മുദ്രികാദാനം, കരടിയുടെ ഗുഹ ദർശനം, നിരാഹാരവ്രതനിശ്ചയം, സമ്പാതിയുമായി കൂടിക്കാഴ്ച, പർവ്വതാരോഹണം, സമുദ്രലാംഘനം, സമുദ്രദേവന്റെ വാക്കുകൾ, മൈനാകപർവ്വതദർശനം— ഇതും കഥയിലുണ്ട്. രാക്ഷസിയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തൽ, ഛായാഗ്രാഹിയുമായി സംവാദം, സിംഹികയുടെ സംഹാരം, ലങ്കയും മലയം ദർശനം, രാത്രിയിൽ ലങ്കയിൽ പ്രവേശനം, ഏകാന്തചിന്തനം, പാനപാനത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, കാവലുള്ള പ്രാകാരദർശനം, രാവണദർശനം, പുഷ്പകവിമാനദർശനം, അശോകവനപ്രവേശം, സീതാദർശനം— ഇവയും. അംഗവസ്ത്രദാനം, സീതയുമായി സംവാദം, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി, ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം, രത്നദാനം, വൃക്ഷഭംഗം, രാക്ഷസിമാരുടെ ഓട്ടം, കിങ്കരന്മാരുടെ സംഹാരം, വായുപുത്രന്റെ ബന്ധനം, ലങ്കയിൽ അഗ്നിരൂപത്തിൽ ചിറകു വിരിച്ചുള്ള ഗർജ്ജനം, മടങ്ങിവരിക, മധുപാനം— ഇതും. രഘുവംശജനെ ആശ്വസിപ്പിക്കൽ, രത്നദാനം, സമുദ്രസാന്നിധ്യം, നളൻ പാലം പണിയൽ, സമുദ്രം കടക്കൽ, രാത്രിയിൽ ലങ്കയുടെ ഉപരോധം, വിവീഷണനുമായി കൂട്ടുകെട്ട്, ശത്രുസംഹാരത്തിനുള്ള മാർഗ്ഗ നിർദ്ദേശം— ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാല്മീകി രചിച്ച രാമായണകഥ സമ്പൂർണ്ണമായി സുന്ദരവും സുതാര്യമുമായ രീതിയിൽ ലോകത്തിനു സമർപ്പിച്ചു.