സുഗ്രീവന് നല്കിയിരുന്ന സമയപരിധി ഇപ്പോള് കഴിഞ്ഞു; അതിനാല് നാം ഈ ഗുഹയില്നിന്ന് പുറത്ത് പോകേണ്ടതാണെന്ന് ഹനുമാന് തന്റെ കൂട്ടുകാരോട് പറഞ്ഞു. "സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നമുക്ക് അനുവദിച്ചിരുന്ന സമയം കഴിഞ്ഞു; ജീവന് itself അപകടത്തിലാണ്. ദയവായി ഈ ഗുഹയില്നിന്ന് ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം," എന്നായിരുന്നു ഹനുമാന്റെ ആവശ്യം. "സുഗ്രീവന്റെ കോപം ഭയന്ന് ഞങ്ങള് എല്ലാവരും നിങ്ങളില് നിന്നു രക്ഷ നേടണം; ധര്മ്മനിഷ്ഠയുള്ളവളേ, ഞങ്ങള്ക്കു ചെയ്യാനുള്ള വലിയ ഒരു കര്മം ഇതുവരെ പൂര്ത്തിയാക്കിയിട്ടില്ല," എന്നും ഹനുമാന് പറഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ ഈ വാക്കുകള് കേട്ട സന്യാസിനിയായ സ്ത്രീ അവരോട് പറഞ്ഞു: "ഇവിടെ പ്രവേശിച്ചവന് തിരിച്ച് പുറത്തു വരുന്നത് വളരെ ദുഷ്കരമാണ്; അതിനായി വലിയ തപസ്സും വ്രതശക്തിയും വേണം. എങ്കിലും, ഞാന് നിങ്ങളെ എല്ലാവരെയും ഈ ഗുഹയില്നിന്ന് പുറത്ത് കൊണ്ടുപോകാം. നാരിമുഖരായ വാനരന്മാരേ, ദയവായി നിങ്ങളുടെ കണ്ണുകള് അടയ്ക്കൂ." അവളിതു പറഞ്ഞു. "കണ്ണുകള് തുറന്ന് പുറത്തു പോകാന് കഴിയില്ല," എന്നതായിരുന്നു അവളുടെ ഉപദേശം. അതിനുശേഷം, എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ നाजുക്കായ വിരലുകള് കൊണ്ട് കണ്ണുകള് അടച്ചു. പുറത്ത് പോകാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ആ വാനരന്മാര് സന്തോഷത്തോടെ കണ്ണുകള് അടച്ചു. അപ്പോള് വലിയ മനസ്സുള്ള ആ വാനരന്മാര് തങ്ങളുടെ വായും കൈകൊണ്ട് മറച്ചു. ഒരു നിമിഷം പോലും വൈകാതെ, ആ സന്യാസിനി അവരെ എല്ലാവരെയും ഗുഹയില്നിന്ന് പുറത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയി. ശേഷം, ധര്മ്മനിഷ്ഠയുള്ള ആ സ്ത്രീ അവിടത്തെ എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു: "നിങ്ങള് ഈ ഭയങ്കരമായ സ്ഥിതിയില്നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടുവെന്ന് ആശ്വസിക്കുക. ഇതാ, വിവിധ മരങ്ങളും മലരുകളും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന മഹത്തായ വിന്ധ്യപര്വ്വതം. ഇതാ പ്രസ്രവണപര്വ്വതവും, ഇതാ മഹാസമുദ്രവും. ഇനി നിങ്ങള് എല്ലാവരും ക്ഷേമത്തോടെ ഇരിക്കുക; ഞാന് എന്റെ വാസസ്ഥലത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു," എന്ന് പറഞ്ഞ് പ്രശസ്തയായ സ്വയംപ്രഭ ആ ഗുഹയിലേക്ക് തിരിച്ചുപോയി. ഇതിനുശേഷം, മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാര് ഭയാനകമായ സമുദ്രത്തെ കാണുകയുണ്ടായി. ആ സമുദ്രം വരുണന്റെ വാസസ്ഥലമായും അതിരില്ലാത്തതും, ഉഗ്രമായ തിരകളോടെ മുഴങ്ങുന്നതുമായിരുന്നു. മായയുടെ മായാവിദ്യകൊണ്ട് സൃഷ്ടിച്ച മലനിരകളില് അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കേ, രാജാവു നല്കിയിരുന്ന ഒരു മാസം അവര്ക്കു കഴിഞ്ഞുപോയി. വിന്ധ്യപര്വ്വതത്തിന്റെ അടിവാരത്ത്, പൂക്കളാല് നിറഞ്ഞ മരങ്ങള്ക്കിടയില്, ആ മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാര് ഇരുന്നു, വിഷാദത്തിലാകുകയായിരുന്നു. വസന്തകാലം വന്നതും, മരങ്ങള് പൂക്കളാല് ഭാരംകെട്ടിയതും, നൂറുകണക്കിന് ലതകള് അവയെ അലങ്കരിച്ചതും കണ്ടപ്പോള് അവര്ക്കു ഭയം നിറഞ്ഞു. "വസന്തകാലം വന്നിരിക്കുന്നു; നമുക്ക് സന്ദേശം എത്തിക്കാന് സമയമില്ലാതായി," എന്നറിയിച്ചുകൊണ്ട്, അവര് ഭൂമിയില് വീണു. അപ്പോള്, മുതിര്ന്നവരും പ്രശസ്തരുമായ വാനരന്മാരോട് അനുസരണയോടെ സംസാരിച്ച ശേഷം, അവരില് അംഗീകാരം നേടിക്കൊണ്ട്, സിംഹത്തിന്റെയും കാളയുടെയും ഭുജങ്ങളുള്ള, ദീര്ഘമായ ശക്തിയുള്ള ആംഗദന് പറഞ്ഞു: "വാനരരാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നാം എല്ലാവരും പുറപ്പെട്ടതാണ്. ഗുഹയില് നിന്നു പുറത്തു വന്നവന് ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവര് അതു മനസ്സിലാക്കുന്നില്ലേ?" "ആശ്വയുജമാസത്തിലാണ് നാം യാത്ര ആരംഭിച്ചത്; നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന സമയവും കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇനി എന്ത് ചെയ്യണം?" "നിങ്ങള് എല്ലാവരും വിശ്വസ്തരാണ്, നയശാസ്ത്രത്തില് നിപുണരും, യജമാനന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി ജീവിക്കുന്നവരും, എല്ലാ കര്മങ്ങള്ക്കും ഉത്തരവാദികളുമാണ്. എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വീര്യപ്രദര്ശനം നടത്തിയവരും, അതുല്യകൃത്യങ്ങളുള്ളവരും, എന്നെ മുന്നിലാക്കി, കനകനയനനായവന്റെ പ്രേരണയോടെ പുറപ്പെട്ടവരുമാണ്." "ഇപ്പോള് കര്മം പൂര്ത്തിയാക്കാത്തവന് മരണത്തിനു വിധേയനാവുക തന്നെ ചെയ്യും; വാനരരാജാവിന്റെ ആജ്ഞ പൂരിപ്പിക്കാതെ സന്തോഷം നേടാന് ആര്ക്കാകും?" "ഇപ്പോള് സുഗ്രീവന് തന്നെ ഈ കാര്യത്തില് നടപടിയെടുത്തിരിക്കുമ്പോള് കാട്ടിലെ എല്ലാവരും പ്രയാണം ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രാണത്യാഗവ്രതം സ്വീകരിക്കേണ്ടതാണ്. സുഗ്രീവന് സ്വഭാവത്തില് കഠിനനാണ്, അധികാരത്തില് ഉറച്ചവനാണ്; പരാജയപ്പെട്ട് മടങ്ങുന്നവരെ ഒരിക്കലും ക്ഷമിക്കുകയില്ല." "സീതയുടെ വിവരം ലഭിക്കാതെ പോയാല് അവന് പാപം ചെയ്യുമത്രേ; അതിനാല് നാം ഇന്ന് തന്നെ പ്രാണത്യാഗവ്രതം സ്വീകരിക്കുകയാണ് ഉചിതം." "മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും സമ്പത്തിനെയും വീടിനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, രാജാവു ഞങ്ങളെ എല്ലാവരെയും ദോഷം ചെയ്യും. അപമാനകരമായ വധം നേരിടുന്നതിനെക്കാള് ഇവിടെ തന്നെ മരിച്ചാല് നമുക്ക് നല്ലത്." "സുഗ്രീവന് എന്നെ യുവരാജാവായി സ്ഥാനാരോഹണം ചെയ്തിട്ടില്ല; രാമന്, പാപരഹിതനായ മനുഷ്യരാജാവ്, തന്നെയാണ് എന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്തത്. പഴയ വൈരമുള്ള രാജാവ് എന്റെ തെറ്റ് കാണുമ്പോള് ഉറച്ച മനസ്സോടെ കഠിനമായ ശിക്ഷ നല്കി എന്നെ കൊല്ലും. മറ്റൊരു ജന്മത്തില് ദുഃഖിതരായ സുഹൃത്തുക്കളെ കാണുന്നതില് എനിക്കെന്ത് പ്രയോജനം? ഈ പരിശുദ്ധമായ കടല്ത്തീരത്തുതന്നെ ഞാന് പ്രാണത്യാഗവ്രതം സ്വീകരിക്കും." യുവരാജാവായ ആംഗദന്റെ ഈ വാക്കുകള് കേട്ടു, എല്ലാവരും ദുഃഖത്തോടുകൂടി പറഞ്ഞു: "സുഗ്രീവന് സ്വഭാവത്തില് കഠിനനാണ്; രാഘവന് പ്രിയജനങ്ങളോടു സ്നേഹമുള്ളവനാണ്. കര്മം പൂര്ത്തിയാകാതെ പോയാല്, അവന് നമുക്ക് ദോഷം ചെയ്യും; സീതയെ കണ്ടെത്താതെ നാം മടങ്ങുകയാണെങ്കില്, രാഘവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാന് ശ്രമിച്ചിട്ടും അവന് നമ്മെ കൊല്ലും." "തെറ്റു ചെയ്തവന് യജമാനന്റെ അടുക്കല് പോകരുത്; നാം സുഗ്രീവന്റെ പ്രധാന ഉപദേശകര് ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ തന്നെ സീതയെ അന്വേഷിച്ചോ, വിവരമെങ്കിലും കണ്ടെത്തിയോ ചെയ്യാം; അല്ലെങ്കില് ആ വീരനെ സമീപിക്കാം, അല്ലെങ്കില് യമലോകത്തിലേക്ക് പോകാം." വാനരന്മാരുടെ ഈ ഭയഭീതികളോടു കലർന്ന വാക്കുകള് കേട്ടു, താരന് പറഞ്ഞു: "നമുക്ക് നിരാശ മതിയാവട്ടെ! നിങ്ങള്ക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കില് നാം ഈ ഗുഹയില് പ്രവേശിച്ച് അവിടെ താമസിക്കാം." "ഈ സ്ഥലം മായാവിദ്യകൊണ്ട് സൃഷ്ടിച്ചതാണ്; ഇവിടെ പൂക്കളും വെള്ളവും ഭക്ഷണവും പാനീയവും ധാരാളം ഉണ്ട്. ഇവിടെ നമുക്ക് ഇന്ദ്രനില് നിന്നും രാഘവനില് നിന്നും വാനരരാജാവില് നിന്നും ഭയമൊന്നുമില്ല." ആംഗദന്റെ പ്രീതികരമായ വാക്കുകള് കേട്ടു, എല്ലാ വാനരന്മാരും ആശ്വസിച്ചു: "നമ്മെ കൊല്ലപ്പെടാതെ രക്ഷപ്പെടാനുള്ള ഒരു മാര്ഗം ഇന്ന് തന്നെ കണ്ടെത്തണം; അതു വൈകാതെ നടപ്പിലാക്കണം," എന്ന് അവര് പറഞ്ഞു. ഇതോടെ ഈ ഭാഗം സമാപിക്കുന്നു; മഹര്ഷി വാല്മീകി രചിച്ച മഹാരാമായണത്തിലെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ അമ്പത്തിയൊന്നാം, അമ്പത്തിരണ്ടാം, അമ്പത്തിമൂന്നാം, അമ്പത്തിനാലാം സര്ഗ്ഗങ്ങള് നിങ്ങള് കേട്ടിരിക്കുന്നു.