വാനരസൈന്യത്തോടൊപ്പം അകത്തേക്ക് കടക്കുന്നത് സുരക്ഷിതമാണെന്ന് ഞാന് പറഞ്ഞു; കാരണം എല്ലാവരും അതേ നിഗമനത്തിലാണ് എത്തിയിരുന്നത്. അതിനുശേഷം, നമ്മളെല്ലാവരും ലക്ഷ്യത്തില് ഏകാഗ്രരായി, ഒരുമിച്ച് അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; ഒരുമിച്ചുകൈ പിടിച്ച് ഉറപ്പായി, ആ ഗുഹയുടെ ആഴത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. അപ്രതീക്ഷിതമായി ആ ഇരുണ്ട ഗുഹയിലേക്കാണ് നമ്മള് കടന്നുപോയത്; അതാണ് നമ്മള് ഇവിടെ വന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശം. ഇപ്പോള് വിശപ്പും തളര്ച്ചയും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, നമ്മളെല്ലാവരും നിങ്ങളിലേക്കാണ് എത്തിയിരിക്കുന്നത്; അതിനുശേഷം, അത്തിഥി ധര്മപ്രകാരമാവശ്യമായ വേരുകളും പഴങ്ങളും നിങ്ങള് ഞങ്ങള്ക്ക് നല്കി. അതെ, വിശപ്പിന്റെ വേദനയാല് ഞങ്ങള് അവ കഴിച്ചു; ഞങ്ങള് എല്ലാവരെയും, വിശപ്പില് മരണമടയുന്ന അവസ്ഥയില് നിന്ന്, നിങ്ങളാണ് രക്ഷിച്ചത്. ഇനി, പ്രതിഫലമായി വാനരര് നിങ്ങള്ക്കായി എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് ഞങ്ങള്ക്ക് പറയൂ എന്ന് ഞങ്ങള് ചോദിച്ചു. അങ്ങനെ വാനരന്മാര് ചോദിച്ചപ്പോള്, സകലവും അറിഞ്ഞ സ്വയംപ്രഭാ അവര്ക്ക് മറുപടി പറഞ്ഞു. അവള് വാനരനായകന്മാരോടു പറഞ്ഞു: “ഈ ഊര്ജ്ജസ്വലനായ വാനരന്മാരില് ഞാന് പൂര്ണമായി സംതൃപ്തയാണു. എന്റെ തന്നെ ധര്മത്തില് ജീവിക്കുന്നവളായിട്ടാണ് ഞാന് ഇവിടെ; മറ്റാരോടും എനിക്ക് കാര്യമില്ല.” ഈ ശുഭവും ധാര്മികവുമായ വചനങ്ങള് ഉള്ള സന്യാസിനിയെ ഹനുമാന് അഭിവാദ്യമായി ചോദിച്ചു: “നാം എല്ലാവരും നിങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ധാര്മികയായവളേ.” “മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന സമയം കഴിഞ്ഞു; അതിനാല് ഈ ഗുഹയില്നിന്ന് ഞങ്ങള് പുറത്ത് പോകണം. അതിനാല് ഈ ഗുഹയില് നിന്ന് ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം; സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം നിശ്ചയിച്ച സമയത്തെ ഞങ്ങള് അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു, അതുകൊണ്ട് ഞങ്ങളുടെ ജീവന് ഭീഷണി ഉണ്ട്. സുഗ്രീവന്റെ കോപം ഭയന്ന് ഞങ്ങളെല്ലാവരെയും രക്ഷിക്കണം; ധാര്മികയായവളേ, നമ്മള്ക്ക് ഇനിയും വലിയ ദൗത്യം ബാക്കിയുണ്ട്. ആ ദൗത്യം ഇനിയും ഞങ്ങളാല് പൂര്ത്തിയാക്കിയിട്ടില്ല.” ഹനുമാന് ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിച്ചപ്പോള് സന്യാസിനി പറഞ്ഞു: “ഈ ഗുഹയില് പ്രവേശിച്ചവന് വീണ്ടും ജീവനോടെ പുറത്തുവരുന്നത് വളരെ ദുഷ്കരമാണ്; അതിന് വലിയ തപസ്സിന്റെയും വ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിന്റെയും ശക്തി വേണം. എങ്കില് ഞാന് നിങ്ങളെല്ലാവരെയും ഈ ഗുഹയില് നിന്ന് പുറത്തേക്ക് നയിക്കും; എല്ലാവരും കണ്ണടയ്ക്കുക.” കണ്ണ് തുറന്ന് പുറത്തുവരാന് കഴിയില്ലെന്ന് അവള് പറഞ്ഞു. അപ്പോള് എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ സുന്ദരമായ വിരലുകളുള്ള കൈകളാല് കണ്ണടച്ചു. പുറത്ത് പോകാന് ആഗ്രഹിച്ച വാനരന്മാര് സന്തോഷത്തോടെ കണ്ണടച്ചു; ആ മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാര് അവരുടെ വായും കൈകൊണ്ട് മൂടി. ഒരു നിമിഷം പോലും വൈകാതെ, ആ സന്യാസിനി അവരെ ഗുഹയില് നിന്ന് പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. ധര്മ്മത്തിന് സമര്പ്പിതയായ അവള് അവിടെ എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു: “നിങ്ങള് അപകടത്തില് നിന്ന് പുറത്തുവന്നവരേ, ആശ്വാസം! ഇതാ, വിവിധ വൃക്ഷങ്ങളും വളര്ച്ചകളും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന മഹത്വമുള്ള വിന്ധ്യപര്വ്വതം. ഇതാ പ്രസ്രവണപര്വ്വതവും, ഇതാണ് മഹാസമുദ്രം — അതി ശക്തിയുള്ള കടല്. ഇനി നിങ്ങളെല്ലാവര്ക്കും വിട. ഞാന് എന്റെ വാസസ്ഥലത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.” ഇതു പറഞ്ഞ്, പ്രശസ്തയായ സ്വയംപ്രഭാ ആ ഗുഹയിലേക്കു തിരികെ പ്രവേശിച്ചു. ഇതിനു ശേഷം, മഹര്ഷി വാല്മീകി രചിച്ച മഹാരാമായണത്തിലെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ അമ്പത്തിമൂന്നാം സര്ഗ്ഗം കേള്ക്കുക. അപ്പോള് വാനരന്മാര് ഭയാനകമായ സമുദ്രം കണ്ടു — അത് വരുണന്റെ വാസസ്ഥലവും അതിരില്ലാത്തതും ഭയങ്കരമായ തിരകളോടെ ഉരുളുന്നതുമായിരുന്നു. മായയുടെ മായാജാലത്തിലുണ്ടായ മലനിരകളില് അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് രാജാവു നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞു. പൂക്കളാല് നിറഞ്ഞിരുന്ന വിന്ധ്യപര്വ്വതത്തിന്റെ അടിവാരത്ത് ആ മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാര് ഇരുന്നു, മനസ്സില് ആശങ്കയോടെ. വസന്തകാലത്ത് പുഷ്പങ്ങള് നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞിരുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും അനേകം വളര്ച്ചകളും കണ്ടപ്പോള് അവര് ഭയത്താല് നിറഞ്ഞു. പരസ്പരം വസന്തകാലം എത്തിയതായി അറിയിച്ച്, സന്ദേശം എത്തിക്കാനുള്ള സമയമൊക്കെ നഷ്ടമായതായി മനസ്സിലാക്കി, അവര് നിലത്ത് വീണു. അപ്പോള് മുതിര്ന്നതും പ്രശസ്തനുമായ വാനരന്മാരോടു വിനീതമായ വചനങ്ങള് പറഞ്ഞ്, അവരില് അനുമതി വാങ്ങി, സിംഹത്തെയും കാളയെയുംപ്പോലെയുള്ള ഭുജങ്ങളോടും ദീര്ഘമായ ശക്തമായ കൈകളോടും കൂടിയ അങ്ങദന് എന്ന ബുദ്ധിമാനായ രാജകുമാരന് പറഞ്ഞു: “വാനരരാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നമ്മള് എല്ലാവരും പുറപ്പെട്ടതാണ്; ഗുഹയില് കഴിയുന്നവര്ക്ക് ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവര്ക്ക് ഇതു മനസ്സിലാവുന്നില്ലേ? ആശ്വയുജ മാസത്തില് നിശ്ചയിച്ച സമയത്തു നമ്മള് പുറപ്പെട്ടു; അതും കഴിഞ്ഞു — ഇനി എന്ത് ചെയ്യണം? നിങ്ങളെല്ലാവരും വിശ്വസ്തരും, നയശാസ്ത്രത്തില് പരിചയസമ്പന്നരും, ആചാര്യന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി സമര്പ്പിതരുമാണ്; എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും നിങ്ങള്ക്ക് ഏല്പ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. അത്ഭുതകരമായ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്തവരും, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വീര്യശാലികളായവരും, ഞാനാണ് മുന്പില് നിന്നു പുറപ്പെട്ടത്, കപിശ്രേഷ്ഠനായവന്റെ പ്രേരണയോടു കൂടി. ഇനി കര്മ്മം പൂര്ത്തിയാക്കാത്തവര്ക്കു മരണമേ ഉറപ്പുള്ളതാകൂ; കപിരാജാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാതെ ആരാണ് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുക? ഇപ്പോള് സുഗ്രീവന് തന്നെ ഈ കാര്യത്തില് ഇടപെട്ടതിനാല്, കാട്ടില് താമസിക്കുന്ന എല്ലാവരും പ്രായോപവാസം സ്വീകരിക്കേണ്ടതാണ്. സുഗ്രീവന് സ്വഭാവത്തില് കടുത്തവനും, അധികാരത്തില് ഉറച്ചവനുമാണ്; പരാജയപ്പെട്ട് മടങ്ങുന്നവരെ അവന് ഒരിക്കലും ക്ഷമിക്കില്ല. സീതയുടെ യാതൊരു വാർത്തയും ഇല്ലെങ്കില്, അവന് പാപം മാത്രം ചെയ്യും; അതിനാല് നമുക്ക് ഇന്നു തന്നെ പ്രായോപവാസം ആരംഭിക്കുകയാണ് ഉത്തമം. മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും സമ്പാദ്യത്തെയും വീടിനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇവിടെനിന്ന് മടങ്ങുന്നവരെ രാജാവ് തീർച്ചയായും ദോഷം ചെയ്യും. അപമാനകരമായ വധം ഏറ്റുവാങ്ങുന്നതിനെക്കാള് ഇവിടെ മരണമേ നമുക്ക് ഉത്തമം; കൂടാതെ, സുഗ്രീവന് എന്നെ യൗവര്ജ്യാധികാരിയായി നിയമിച്ചിട്ടില്ല. മനുഷ്യരിലേറെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമനാണ് എന്നെ അഭിഷേകിച്ചത്; പഴയ വൈരം പറ്റിയ രാജാവിന് എന്റെ കുറ്റം കാണുമ്പോള്— —അവന് ഉറച്ച മനസ്സോടെ എന്നെ കഠിനമായ ശിക്ഷയോടെ കൊല്ലും; മറ്റൊരു ജന്മത്തില് ദുരിതത്തിലായ സുഹൃത്തുക്കളെ കാണുന്നതില് എന്ത് ലാഭം? ഈ തിരമാലകളോട് ചേര്ന്നിരിക്കുന്ന ഈ പുണ്യഭൂമിയില് തന്നെയാണ് ഞാന് പ്രായോപവാസം സ്വീകരിക്കുന്നത്.” ഇങ്ങനെ, ഗുഹയില് നിന്ന് രക്ഷപെട്ടുവന്ന വാനരന്മാര് വീണ്ടും ആശങ്കയിലും ഭയത്തിലും ആകുലരായി, ദൗത്യപരാജയത്തിന്റെ ഭാരം മനസ്സിലാക്കി, അങ്ങദന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട് ദുഃഖം നിറഞ്ഞു.