കിഷ്കിൻധാ കാണ്ഡത്തിൽ, വാല്മീകി രാമായണത്തിന്റെ മഹത്വം നിറഞ്ഞ സർഗ്ഗങ്ങൾ ഒട്ടും ഒട്ടും തുടരുന്നു. അങ്ങാടൻ തന്റെ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞതോടെ, സുന്ദരമായ കിഷ്കിൻധാ ഗുഹയിലേയ്ക്ക് സംഭവങ്ങൾ ഒഴുകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ, ദശരഥന്റെ പുത്രൻ, രാമന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം, ശത്രുവിന്റെ വീരന്മാരെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, അങ്ങാടന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, കിഷ്കിൻധാ ഗുഹയിലേയ്ക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. അതിനുമുന്പ്, സുക്രീവൻ, തന്റെ ഉപദേശകരോടൊപ്പം, ലക്ഷ്മണന്റെ കോപം കേട്ടപ്പോൾ, തന്റെ ഇരിപ്പിൽ നിന്ന് ശാന്തനായവനായി എഴുന്നേറ്റു. അവൻ പ്രശ്നത്തിന്റെ ഗൗരവവും ലഘുവും ആലോചിച്ച്, നന്നായി ഉപദേശം നൽകുന്നവനായി തന്റെ കൂട്ടുകാരോട് പറഞ്ഞു: "ഞാൻ തെറ്റായി സംസാരിച്ചിട്ടില്ല, തെറ്റായി പ്രവർത്തിച്ചുമില്ല. എന്നിട്ടും രാഘവന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ എനിക്ക് കോപംകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, എന്തിനാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നില്ല. എതിരാളികൾ എപ്പോഴും ജാഗ്രതയോടെ, എനിക്ക് നിന്നു വരുന്ന തെറ്റുകൾ ലക്ഷ്മണൻ കേട്ടിരിക്കണം. അതിനാൽ, ഓരോരുത്തരുടെയും ബുദ്ധിക്ക് അനുസരിച്ച്, ഈ സ്ഥിതിയെ സൂക്ഷ്മമായി വിലയിരുത്തണം." "ലക്ഷ്മണനെയും രാഘവനെയും ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, പക്ഷേ കാരണമില്ലാതെ കോപംകൊണ്ടു എഴുന്നേല്ക്കുന്ന സ്നേഹിതൻ എപ്പോഴും ആശങ്കയുണ്ടാക്കുന്നു. സ്നേഹിതനെ നേടുന്നത് എളുപ്പമാണ്, പക്ഷേ അതിനെ നിലനിർത്തുക പ്രയാസമാണ്; മനസ്സുകളുടെ ചഞ്ചലത കാരണം, ചെറിയ കാരണത്താലും സ്നേഹം തകരാറിലാകുന്നു. അതിനാൽ, രാമന്റെ മഹാത്മാവിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ഉത്കണ്ഠയോടെ ഇരിക്കുന്നു; അവൻ എനിക്കു ചെയ്ത ഉപകാരം ഞാൻ തിരിച്ചുനൽകാൻ കഴിയുന്നില്ല." സുക്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഹനുമാൻ, കപികളിൽ ഏറ്റവും പ്രഗത്ഭൻ, തന്റെ ആശയങ്ങൾ കപിസഭയിൽ പങ്കുവെച്ചു: "കപിസംഘങ്ങളുടെ നായകനേ, നിനക്ക് ചെയ്ത മഹത്വമുള്ള ഉപകാരങ്ങൾ മറക്കാത്തത് അത്ഭുതമല്ല. ധീരനായ രാഘവൻ, ഭയമില്ലാതെ, നിന്റെ خاطر, ഇന്ദ്രനോടു തുല്യമായ ശക്തിയുള്ള വാലിയെ വധിച്ചു. സ്നേഹത്തിന്റെ പേരിൽ രാഘവൻ കോപംകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്; അതിൽ സംശയമില്ല. അവൻ തന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ അയച്ചിരിക്കുന്നു." "നീ, കാലത്തെ അറിയുന്നവരിൽ ഏറ്റവും മികച്ചവൻ, കാലം കടന്നുപോകുന്നത് കാണുന്നില്ല; ശരദ് കാലം തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു, കറുത്ത സപ്തച്ഛദ വൃക്ഷങ്ങൾ പൂത്തിരിക്കുന്നു. ആകാശം ശുദ്ധമാണ്, നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും തെളിയുന്നു, മേഘങ്ങൾ അകന്നിരിക്കുന്നു; ദിശകൾ മുഴുവൻ പ്രകാശമാനമാണ്, നദികളും തടാകങ്ങളും ശുദ്ധമാണ്. പ്രവർത്തനത്തിന് അനുയോജ്യമായ സമയം എത്തിയിരിക്കുന്നു, നീ അതറിയുന്നില്ല; നിന്റെ അശ്രദ്ധ കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ഇവിടെ വന്നതാണെന്നത് വ്യക്തമാണു." "രാഘവൻ, മഹാത്മാവായവൻ, ഭാര്യയെ അപഹരിക്കപ്പെട്ട് ദുഃഖിതനായി, മറ്റൊരാളുടെ കഠിനമായ വാക്കുകൾ നീ സഹിക്കേണ്ടതാണ്. കുറ്റം ചെയ്തവൻ, കൈകൂപ്പി, ലക്ഷ്മണനിൽ ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും യോജിച്ചില്ല. രാജാവിനെ, അവന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി, ഉപദേശകർ നിർബന്ധമായി ഉപദേശിക്കണം; അതിനാൽ, ഭയം വിട്ടു ഞാൻ ഈ വാക്കുകൾ പറയുന്നു." "രാഘവൻ, ശേഷിയും കോപവും ഉള്ളവൻ, തന്റെ വില്ലുയർത്തുമ്പോൾ, ലോകമൊന്നും, ദേവതകളും, ദാനവരും, ഗന്ധർവരും, അവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ വരും. ഒരിക്കൽ ശമിച്ചവൻ വീണ്ടും കോപംകൊണ്ടാൽ, അവനെ ഉല്ലാസിപ്പിക്കാൻ യോജിച്ചവരല്ല—വിശേഷിച്ച്, പഴയ ഉപകാരങ്ങൾ ഓർക്കുന്നവൻ. അതിനാൽ, നീ, നിന്റെ മകനും സുഹൃത്തുക്കളും കൂടെ, തലകൂപ്പി, അവനിൽ ക്ഷമ ചോദിക്കണം; രാജാവായി, നിന്റെ പരിധിയിൽ നിലനിർത്തണം, ഭാര്യയെന്നപോലെ ഭർത്താവിന്റെ കീഴിൽ." "കപികളുടെ രാജാവേ, രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ആജ്ഞയെ അവഗണിക്കരുത്; നിന്റെ മനസ്സ് ഉടൻ രാഘവന്റെ മനുഷ്യശക്തിയെ തിരിച്ചറിയും, അവന്റെ തേജസ് ഇന്ദ്രനോടു തുല്യമാണ്." അവിടെ, കിഷ്കിൻധാ ഗുഹയുടെ വാതിലിൽ, ലക്ഷ്മണൻ, കോപംകൊണ്ട കണ്ണുകളോടെ, ധീരനായവൻ, കപികളെ തന്റെ ദൃഷ്ടിയാൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ നിലകൊണ്ടു. കപികളുടെ രാജാവായ സുക്രീവൻ, തന്റെ മകനും ബന്ധുക്കളും കൂടെ, അതിവേഗം പോയി, തലകൂപ്പി, ലക്ഷ്മണന്റെ കോപം ശമിപ്പിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഹനുമാൻ ഉപദേശിച്ചു. "രാമൻ ധർമ്മശീലൻ; അതുപോലെ നീയും ഉറച്ച മനസ്സോടെ, നിന്റെ വാഗ്ദാനത്തിൽ ഉറച്ചു, നിന്റെ ധർമ്മം പാലിക്കണം," എന്നതായിരുന്നു ഹനുമാന്റെ നിർദ്ദേശം. ഇതിന്റെ തുടർച്ചയായി, ലക്ഷ്മണൻ കിഷ്കിൻധാ ഗുഹയിലേയ്ക്ക് പ്രവേശിച്ചു. വാതിലിൽ വലിപ്പവും ശക്തിയും കൂടിയ കപികൾ നിലകൊണ്ടു; ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു. ദശരഥന്റെ പുത്രൻ, ഉച്ചത്തിൽ ശ്വാസമെടുക്കുന്നവനും കോപംകൊണ്ടവനും, കപികൾ ഭയപ്പെട്ട്, അവനെ ചുറ്റി നിൽക്കാൻ ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല. അവൻ ആ ഗുഹയെ കാണുന്നു—രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ദൈവികമായ, പൂക്കുന്ന തോട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, മനോഹരമായ, വിലയേറിയ കല്ലുകൾ നിറഞ്ഞതും. വിവിധ രത്നങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച മന്ദിരങ്ങളും കൊട്ടാരങ്ങളും, ആഗ്രഹം നിറവേറ്റുന്ന പൂക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ കൊണ്ട് സുന്ദരമായതും. ദേവതകളുടെയും ഗന്ധർവരുടെയും പുത്രന്മാരായ, രൂപം എപ്പോഴും മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന, ദൈവിക പുഷ്പമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച, കപികൾ കൊണ്ട് ആ ഗുഹയെ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. ചന്ദനം, അഗർ, താമര എന്നിവയുടെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞു, വലിയ വീഥികൾ മധുവിന്റെയും തേൻവിന്റെയും ഗന്ധം കൊണ്ടു പാരമ്യമായിരുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ, വിന്ധ്യയും മെരു പർവതവും പോലുള്ള, മികവുറ്റ മന്ദിരങ്ങൾ, ശുദ്ധമായ നദികളും തണലും കാണുന്നു. അങ്ങാടൻ, മൈണ്ടൻ, ദ്വിവിദൻ, ഗവയ, ഗവാക്ഷ, ഗജ, ശരഭ—ഇവർക്ക് ഉള്ള സുന്ദരമായ വീടുകൾ അവൻ കാണുന്നു. വിദ്യുന്മാലി, സമ്പാതി, സൂര്യാക്ഷ, ഹനുമാൻ, വീരബാഹു, സുബാഹു, മഹത്വമുള്ള നല—ഇവരുടെ വീടുകളും കാണുന്നു. കുമുദൻ, സുഷേനൻ, താര, ജാംബവൻ, ദധിവക്ത്ര, നീല, സുബാടല, സുനേത്ര—ഇവരുടെ വീടുകളും രാജപഥത്തിൽ, വലിയതും മനോഹരവുമായതും. വീടുകൾ കാട്ടിൽ മേഘങ്ങൾ പോലെ തിളങ്ങുന്നു, പുഷ്പമാലകളുടെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞു, ധനം ധാന്യം സമൃദ്ധമായിരുന്നു, അതിമനോഹരമായ സ്ത്രീകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും. ഇങ്ങനെ, കിഷ്കിൻധാ ഗുഹയുടെ സുന്ദരമായ അന്തരീക്ഷത്തിൽ, ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ യാത്ര തുടരുന്നു; സുക്രീവനും കപിസംഘവും മഹത്വമുള്ള രാമന്റെ ഉപകാരങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു; സ്നേഹവും ധർമ്മവും, ഭയവും പ്രതീക്ഷയും, ഈ മഹത്വമുള്ള കഥയിൽ ഒടുങ്ങുന്നു.