രാഘവഃ ശോകസംതപ്തോ വിലലാപാകുലേന്ദ്രിയഃ । തതസ്തേനൈവ ശോകേന ഗൃധ്രം ദഗ്ധ്വാ ജടായുഷമ് ॥൧-൧-
ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ രാഘവൻ, മനസ്സു കലങ്ങിയവനായി വിലപിച്ചു; ആ ദുഃഖത്തിൽ, ജടായു എന്ന കഴുകനെ സംസ്കരിച്ചു.
മാര്ഗമാണോ വനേ സീതാം രാക്ഷസം സന്ദദര്ശ ഹ । കബന്ധം നാമ രൂപേണ വികൃതം ഘോരദര്ശനമ് ॥൧-൧-
കാടിൽ സീതയെ അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ, രാമൻ ഭയങ്കരമായ രൂപത്തിൽ കബന്ധൻ എന്ന ഭയാനകൻറെ നേരിൽ വന്നു.
തന്നിഹത്യ മഹാബാഹുര്ദദാഹ സ്വര്ഗതശ്ച സഃ । സ ചാസ്യ കഥയാമാസ ശബരീം ധര്മചാരിണീമ് ॥൧-൧-
അവനെ കൊല്ലുകയും, ശക്തനായ രാമൻ അവന്റെ ശരീരം ചുട്ടുകളയുകയും ചെയ്തു. കബന്ധൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, അവൻ ധർമ്മനിഷ്ഠയായ ശബരിയെ കുറിച്ച് രാമനോട് പറഞ്ഞു.
ശ്രമണാം ധര്മനിപുണാമഭിഗച്ഛേതി രാഘവ । സോഽഭ്യ ഗച്ഛന്മഹാതേജാഃ ശബരീം ശത്രുസൂദനഃ ॥൧-൧-
‘നീ ധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ശബരിയെ സമീപിക്കൂ’ എന്ന് കബന്ധൻ രാഘവനോട് പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ ശത്രുക്കളെ തോൽപ്പിച്ച മഹാതേജസ്വി രാമൻ ശബരിയിലേക്കു പോയി.
ശബര്യാ പൂജിതഃ സമ്യഗ് രാമോ ദശരഥാത്മജഃ । പമ്പാതീരേ ഹനുമതാ സങ്ഗതോ വാനരേണ ഹ ॥൧-൧-
ശബരി രാമനെ യഥാവിധി ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു. ശേഷം ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ പംപാനദിയുടെ തീരത്ത് വാനരനായ ഹനുമാനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തി.
ഹനുമദ്വചനാച്ചൈവ സുഗ്രീവേണ സമാഗതഃ । സുഗ്രീവായ ച തത്സര്വം ശംസദ്രാമോ മഹാബലഃ ॥൧-൧-
ഹനുമാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടാണ് രാമൻ സുഗ്രീവനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തിയത്. മഹാബലശാലിയായ രാമൻ തന്റെ കഥ മുഴുവനും സുഗ്രീവനോട് പറഞ്ഞു.
ആദിതസ്തദ് യഥാവൃത്തം സീതായാശ്ച വിശേഷതഃ । സുഗ്രീവശ്ചാപി തത്സര്വം ശ്രുത്വാ രാമസ്യ വാനരഃ ॥൧-൧-
ആദ്യത്തിൽ തന്നെ സംഭവിച്ച എല്ലാം, പ്രത്യേകിച്ച് സീതയെ സംബന്ധിച്ച കാര്യങ്ങൾ, രാമൻ വിശദമായി പറഞ്ഞു. വാനരനായ സുഗ്രീവൻ ആ കഥ മുഴുവനും ശ്രദ്ധിച്ചു.
ചകാര സഖ്യം രാമേണ പ്രീതശ്ചൈവാഗ്നിസാക്ഷികമ് । തതോ വാനരരാജേന വൈരാനുകഥനം പ്രതി ॥൧-൧-
അവൻ രാമനോടൊപ്പം അഗ്നിയെ സാക്ഷിയായി സന്തോഷപൂർവ്വം സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ചു. ശേഷം വാനരരാജാവിന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം തന്റെ വൈരത്തിന്റെ കഥ പറഞ്ഞു.
രാമായാവേദിതം സര്വം പ്രണയാത് ദുഃഖിതേന ച । പ്രതിജ്ഞാതഞ്ച രാമേണ തദാ വാലിവധം പ്രതി ॥൧-൧-
ദുഃഖിതനും സ്നേഹപൂർവ്വകവുമായ സുഗ്രീവൻ എല്ലാം രാമനോട് തുറന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ രാമൻ വാലിയെ കൊല്ലുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തു.
വാലിനശ്ച ബലം തത്ര കഥയാമാസ വാനരഃ । സുഗ്രീവഃ ശങ്കിതശ്ചാസീന്നിത്യം വീര്യേണ രാഘവേ ॥൧-൧-
അവിടെ വാനരനായ സുഗ്രീവൻ വാലിയുടെ ശക്തിയെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞു. രാഘവന്റെ വീര്യത്തിൽ അവൻ എപ്പോഴും സംശയത്തോടെ ആയിരുന്നു.
രാഘവപ്രത്യയാര്ഥം തു ദുന്ദുഭേഃ കായമുത്തമമ് । ദര്ശയാമാസ സുഗ്രീവഃ മഹാപര്വതസന്നിഭമ് ॥൧-൧-
രാഘവനിൽ വിശ്വാസം ഉണ്ടാക്കാൻ, മഹാപർവതത്തോട് സമാനമായ ദുണ്ടുഭിയുടെ വലിയ ശരീരം സുഗ്രീവൻ കാണിച്ചു.
ഉത്സ്മയിത്വാ മഹാബാഹുഃ പ്രേക്ഷ്യ ചാസ്തി മഹാബലഃ । പാദാങ്ഗുഷ്ഠേന ചിക്ഷേപ സംപൂര്ണം ദശയോജനമ് ॥൧-൧-
ശക്തനായ രാമൻ പുഞ്ചിരിയോടെ അതിനെ നോക്കി, തന്റെ കാലിന്റെ വലുതായ വിരൽകൊണ്ട് അതിനെ പത്ത് യോജന ദൂരം തള്ളിയെടുത്തു.
ബിഭേദ ച പുനസ്സാലാന് സപ്തൈകേന മഹേഷുണാ । ഗിരിം രസാതലഞ്ചൈവ ജനയന് പ്രത്യയം തഥാ ॥൧-൧-
പിന്നീട്, ഒരു വലിയ അമ്പുകൊണ്ട് ഏഴു ശാലമരങ്ങളും ഒരു പർവതവും ഭൂഗർഭവും ചിതറി, അങ്ങനെ വിശ്വാസം ഉണർത്തി.
തതഃ പ്രീതമനാസ്തേന വിശ്വസ്തസ്സ മഹാകപിഃ । കിഷ്കിന്ധാം രാമസഹിതോ ജഗാമ ച ഗുഹാം തദാ ॥൧-൧-
അതിനുശേഷം സന്തോഷത്തോടും വിശ്വാസത്തോടും കൂടി മഹാവാനരൻ രാമനോടൊപ്പം കിഷ്കിന്ദയുടെ ഗുഹയിലേക്കു പോയി.
തതോഽഗര്ജദ്ധരിവരഃ സുഗ്രീവോ ഹേമപിങ്ഗലഃ । തേന നാദേന മഹതാ നിര്ജഗാമ ഹരീശ്വരഃ ॥൧-൧-
പിന്നീട് പൊൻനിറമുള്ള വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവൻ ഉച്ചത്തിൽ ആർപ്പിച്ചു. ആ മഹാനാദം കേട്ട് വാനരാധിപൻ പുറത്തുവന്നു.
അനുമാന്യ തദാ താരാം സുഗ്രീവേണ സമാഗതഃ । നിജഘാന ച തത്രൈനം ശരേണൈകേന രാഘവഃ ॥൧-൧-
താരയുമായി ആലോചിച്ച ശേഷം വാലി സുഗ്രീവനുമായി നേരിട്ട് വന്നു. അപ്പോൾ രാമൻ ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് വാലിയെ അവിടെ തന്നെ വീഴ്ത്തി.
തതഃ സുഗ്രീവവചനാത് ഹത്വാ വാലിനമാഹവേ । സുഗ്രീവമേവ തദ്രാജ്യേ രാഘവഃ പ്രത്യപാദയത് ॥൧-൧-
ശേഷം, സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം യുദ്ധത്തിൽ വാലിയെ കൊല്ലുകയും, ആ രാജ്യം സുഗ്രീവന് തിരികെ നൽകുകയും രാമൻ ചെയ്തു.
സ ച സര്വാന് സമാനീയ വാനരാന് വാനരര്ഷഭഃ । ദിശഃ പ്രസ്ഥാപയാമാസ ദിദൃക്ഷുര്ജനകാത്മജാമ് ॥൧-൧-
വാനരശ്രേഷ്ഠൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും കൂട്ടിച്ചേർത്ത്, ജനകപുത്രിയെ അന്വേഷിക്കാൻ അവരെ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും അയച്ചു.
തതോ ഗൃധ്രസ്യ വചനാത് സംപാതേര്ഹനുമാന് ബലീ । ശതയോജനവിസ്തീര്ണം പുപ്ലുവേ ലവണാര്ണവമ് ॥൧-൧-
പിന്നീട്, ഗൃധ്രനായ സമ്പാതിയുടെ വാക്ക് കേട്ട്, ബലശാലിയായ ഹനുമാൻ നൂറ് യോജന വീതിയുള്ള ഉപ്പു കടൽ ചാടിക്കടന്നു.
തത്ര ലങ്കാം സമാസാദ്യ പുരീം രാവണപാലിതാമ് । ദദര്ശ സീതാം ധ്യായന്തീമ് അശോകവനികാം ഗതാമ് ॥൧-൧-
അവിടെ, രാവണൻ ഭരിച്ചിരുന്ന ലങ്കാപുരിയിൽ എത്തി, അശോകവനത്തിലേക്ക് പോയി ചിന്തയിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന സീതയെ കണ്ടു.
നിവേദയിത്വാഭിജ്ഞാനം പ്രവൃത്തിം വിനിവേദ്യ ച । സമാശ്വാസ്യ ച വൈദേഹീം മര്ദയാമാസ തോരണമ് ॥൧-൧-
അവൻ തിരിച്ചറിയാനുള്ള അടയാളം നൽകി, സംഭവങ്ങൾ അറിയിച്ച്, വൈദേഹിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു, പിന്നെ ഗോപുരം തകർത്തു.
പഞ്ച സേനാഗ്രഗാന് ഹത്വാ സപ്ത മന്ത്രിസുതാനപി । ശൂരമക്ഷം ച നിഷ്പിഷ്യ ഗ്രഹണം സമുപാഗമത് ॥൧-൧-
അവൻ അഞ്ചു സൈന്യാധിപന്മാരെയും ഏഴ് മന്ത്രികളുടെ മക്കളെയും കൊല്ലുകയും, വീരനായ അക്ഷനെ സംഹരിക്കുകയും ചെയ്തു, ഒടുവിൽ പിടിക്കപ്പെട്ടു.
അസ്ത്രേണോന്മുക്തമാത്മാനം ജ്ഞാത്വാ പൈതാമഹാദ് വരാത് । മര്ഷയന് രാക്ഷസാന് വീരോ യന്ത്രിണസ്താന് യദൃച്ഛയാ ॥൧-൧-
പിതാമഹൻ നൽകിയ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടു തന്നെ അസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായെന്ന് അറിഞ്ഞ്, വീരൻ ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ ബന്ധനം സഹിച്ചു.
തതോ ദഗ്ധ്വാ പുരീം ലങ്കാമ് ഋതേ സീതാഞ്ച മൈഥിലീമ് । രാമായ പ്രിയമാഖ്യാതും പുനരായാന്മഹാകപിഃ ॥൧-൧-
പിന്നീട്, മൈഥിലിയായ സീതയെ ഒഴികെ ലങ്കാപുരി കത്തിച്ച ശേഷം, മഹാകപി രാമനോട് സന്തോഷവാർത്ത പറയാൻ മടങ്ങി.
സോഽഭിഗമ്യ മഹാത്മാനം കൃത്വാ രാമം പ്രദക്ഷിണമ് । ന്യവേദയദമേയാത്മാ ദൃഷ്ടാ സീതേതി തത്ത്വതഃ ॥൧-൧-
അവൻ മഹാത്മാവായ രാമനോട് സമീപിച്ച്, അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, 'സീതയെ കണ്ടു' എന്ന് സത്യമായി അറിയിച്ചു.
തതഃ സുഗ്രീവസഹിതോ ഗത്വാ തീരം മഹോദധേഃ । സമുദ്രം ക്ഷോഭയാമാസ ശരൈരാദിത്യസന്നിഭൈഃ ॥൧-൧-
അതിനുശേഷം സുഗ്രീവനോടൊപ്പം മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് ചെന്നു, സൂര്യപ്രഭയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് സമുദ്രത്തെ ഉണർത്തി.
ദര്ശയാമാസ ചാത്മാനം സമുദ്രഃ സരിതാം പതിഃ । സമുദ്രവചനാച്ചൈവ നലം സേതുമകാരയത് ॥൧-൧-
നദികളുടെ അധിപനായ സമുദ്രൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായി, അവന്റെ വാക്കുപോലെ നളൻ പാലം പണിതു.
തേന ഗത്വാ പുരീം ലങ്കാം ഹത്വാ രാവണമാഹവേ । രാമഃ സീതാമനുപ്രാപ്യ പരാം വ്രീഡാമുപാഗമത് ॥൧-൧-
ആ പാലം വഴി ലങ്കാപുരിയിൽ എത്തി, യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ സംഹരിച്ചു, സീതയെ വീണ്ടെടുത്ത രാമൻ വലിയ ലജ്ജയിൽ ആകപ്പെട്ടു.
താമുവാച തതോ രാമഃ പരുഷം ജനസംസദി । അമൃഷ്യമാണാ സാ സീതാ വിവേശ ജ്വലനം സതീ ॥൧-൧-
പിന്നീട്, ജനസമൂഹത്തിൽ രാമൻ കഠിനമായി സംസാരിച്ചപ്പോൾ, അതു സഹിക്കാനാവാതെ സീത സത്യസന്ധയായി അഗ്നിയിൽ കടന്നു.
തതോഽഗ്നിവചനാത് സീതാം ജ്ഞാത്വാ വിഗതകല്മഷാമ് । കര്മണാ തേന മഹതാ ത്രൈലോക്യം സചരാചരമ് ॥൧-൧-
അനന്തരം, അഗ്നിദേവന്റെ വാക്കിലൂടെ സീത പാപരഹിതയാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ആ മഹത്തായ പ്രവൃത്തിയാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള സകല ജീവികളും സന്തോഷിച്ചു.