ಸರ್ವಥಾ ತು ಕೃತಂ ಕಷ್ಟಂ ಸೀತಾಮುತ್ಸೃಜತಾ ವನೇ। ಪ್ರತಿಕರ್ತುಂ ನೃಶಂಸಾನಾಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ದತ್ತಮನ್ತರಮ್
ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬಳಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ತುಂಬಾ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಇದರಿಂದ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅವಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿತು.
ದುಃಖಿತಾಃ ಖರಘಾತೇನ ರಾಕ್ಷಸಾಃ ಪಿಶಿತಾಶನಾಃ। ತೈಃ ಸೀತಾ ನಿಹತಾ ಘೋರೈರ್ಭವಿಷ್ಯತಿ ನ ಸಂಶಯಃ
ಖರನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರು ದುಃಖಿತರಾಗಿ, ಆ ಭಯಾನಕವರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ.
ಅಹೋಽಸ್ಮಿ ವ್ಯಸನೇ ಮಗ್ನಃ ಸರ್ವಥಾ ರಿಪುನಾಶನ। ಕಿಂ ತ್ವಿದಾನೀಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಶಙ್ಕೇ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಮೀದೃಶಮ್
ಅಯ್ಯೋ, ನಾನು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೇ; ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಇಂತಹ ದುಃಖ ನನ್ನಿಗೆ ಬರಬೇಕಿತ್ತು ಎಂಬ ಭಯವಿದೆ.
ಇತಿ ಸೀತಾಂ ವರಾರೋಹಾಂ ಚಿನ್ತಯನ್ನೇವ ರಾಘವಃ। ಆಜಗಾಮ ಜನಸ್ಥಾನಂ ತ್ವರಯಾ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಃ
ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ವಿಗರ್ಹಮಾಣೋಽನುಜಮಾರ್ತರೂಪಂ ಕ್ಷುಧಾಶ್ರಮೇಣೈವ ಪಿಪಾಸಯಾ ಚ। ವಿನಿಃಶ್ವಸನ್ ಶುಷ್ಕಮುಖೋ ವಿಷಣ್ಣಃ ಪ್ರತಿಶ್ರಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಶೂನ್ಯಮ್
ತಮ್ಮ ತಮ್ಮನನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾ, ದುಃಖಭರಿತ ಮುಖದಿಂದ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಮತ್ತು ದಾಹದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಣಗಾಟದಿಂದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸು ಬೇಸರಗೊಂಡು, ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಅದು ಖಾಲಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು.
ಸ್ವಮಾಶ್ರಮಂ ಸ ಪ್ರವಿಗಾಹ್ಯ ವೀರೋ ವಿಹಾರದೇಶಾನನುಸೃತ್ಯ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್। ಏತತ್ತದಿತ್ಯೇವ ನಿವಾಸಭೂಮೌ ಪ್ರಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ವ್ಯಥಿತೋ ಬಭೂವ
ಆ ವೀರನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಸೀತೆಯು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವನಿಗೆ ರೋಮಾಂಚನವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವು ತುಂಬಿತು.
thumb|ಏಕೋನಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಅರಣ್ಯಕಾಣ್ಡೇ ಏಕೋನಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥೩-
ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
ಅಥಾಶ್ರಮಾದುಪಾವೃತ್ತಮನ್ತರಾ ರಘುನನ್ದನಃ। ಪರಿಪಪ್ರಚ್ಛ ಸೌಮಿತ್ರಿಂ ರಾಮೋ ದುಃಖಾದಿದಂ ವಚಃ
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಘುನಂದನನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
ತಮುವಾಚ ಕಿಮರ್ಥಂ ತ್ವಮಾಗತೋಽಪಾಸ್ಯ ಮೈಥಿಲೀಮ್। ಯದಾ ಸಾ ತವ ವಿಶ್ವಾಸಾದ್ ವನೇ ವಿರಹಿತಾ ಮಯಾ
ಅವನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: 'ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾಗ, ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ಬಂದೆ?'
ದೃಷ್ಟ್ವೈವಾಭ್ಯಾಗತಂ ತ್ವಾಂ ಮೇ ಮೈಥಿಲೀಂ ತ್ಯಜ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ। ಶಙ್ಕಮಾನಂ ಮಹತ್ ಪಾಪಂ ಯತ್ಸತ್ಯಂ ವ್ಯಥಿತಂ ಮನಃ
ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಿಂದಿರುಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಅನರ್ಥ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಭಯವಾಯಿತು; ಹೃದಯ ತುಂಬಾ ಕಳವಳಗೊಂಡಿತು.
ಸ್ಫುರತೇ ನಯನಂ ಸವ್ಯಂ ಬಾಹುಶ್ಚ ಹೃದಯಂ ಚ ಮೇ। ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ದೂರೇ ತ್ವಾಂ ಸೀತಾವಿರಹಿತಂ ಪಥಿ
ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ, ನನ್ನ ಎಡಕಣ್ಣು, ಎಡಕೈ ಮತ್ತು ಹೃದಯ ಎಲ್ಲವೂ ನಡುಗುತ್ತಿವೆ.
ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಸೌಮಿತ್ರಿರ್ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಶುಭಲಕ್ಷಣಃ। ಭೂಯೋ ದುಃಖಸಮಾವಿಷ್ಟೋ ದುಃಖಿತಂ ರಾಮಮಬ್ರವೀತ್
ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಹೊಂದಿರುವ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ನ ಸ್ವಯಂ ಕಾಮಕಾರೇಣ ತಾಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಹಮಿಹಾಗತಃ। ಪ್ರಚೋದಿತಸ್ತಯೈವೋಗ್ರೈಸ್ತ್ವತ್ಸಕಾಶಮಿಹಾಗತಃ
ನಾನು ಸ್ವಂತ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದೆ.
ಆರ್ಯೇಣೇವ ಪರಿಕ್ರುಷ್ಟಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇತಿ ಸುವಿಸ್ವರಮ್। ಪರಿತ್ರಾಹೀತಿ ಯದ್ವಾಕ್ಯಂ ಮೈಥಿಲ್ಯಾಸ್ತಚ್ಛ್ರುತಿಂ ಗತಮ್
ಹಿರಿಯರು ಗದರಿಸಿದಂತೆ 'ಲಕ್ಷ್ಮಣ' ಎಂದು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿದಳು; 'ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು' ಎಂಬ ಮೈಥಿಲಿಯ ಮಾತು ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಂತು.
ಸಾ ತಮಾರ್ತಸ್ವರಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ತವ ಸ್ನೇಹೇನ ಮೈಥಿಲೀ। ಗಚ್ಛ ಗಚ್ಛೇತಿ ಮಾಮಾಶು ರುದತೀ ಭಯವಿಕ್ಲವಾ
ನಿನ್ನ ಆ ಪೀಡಿತ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ವೈದೇಹಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ, ಬೇಗ ಹೋಗು ಎಂದು ನನಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಪ್ರಚೋದ್ಯಮಾನೇನ ಮಯಾ ಗಚ್ಛೇತಿ ಬಹುಶಸ್ತಯಾ। ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಾ ಮೈಥಿಲೀ ವಾಕ್ಯಮಿದಂ ತತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ವಿತಮ್
ಅವಳು ನನಗೆ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗು ಎಂದು ಪುನಃ ಪುನಃ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆ.
ನ ತತ್ ಪಶ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ರಕ್ಷೋ ಯದಸ್ಯ ಭಯಮಾವಹೇತ್। ನಿರ್ವೃತಾ ಭವ ನಾಸ್ತ್ಯೇತತ್ ಕೇನಾಪ್ಯೇತದುದಾಹೃತಮ್
ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ, ಇಂತಹದು ಎಂದಿಗೂ ಸಂಭವಿಸಿಲ್ಲ.
ವಿಗರ್ಹಿತಂ ಚ ನೀಚಂ ಚ ಕಥಮಾರ್ಯೋಽಭಿಧಾಸ್ಯತಿ। ತ್ರಾಹೀತಿ ವಚನಂ ಸೀತೇ ಯಸ್ತ್ರಾಯೇತ್ ತ್ರಿದಶಾನಪಿ
ಯಾರಾದರೂ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿ, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಬಲ್ಲವನು, 'ಸೀತೆ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು' ಎಂಬ ಹೀನವಾದ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು?
ಕಿಂನಿಮಿತ್ತಂ ತು ಕೇನಾಪಿ ಭ್ರಾತುರಾಲಮ್ಬ್ಯ ಮೇ ಸ್ವರಮ್। ವಿಸ್ವರಂ ವ್ಯಾಹೃತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ತ್ರಾಹಿ ಮಾಮಿತಿ
ಏಕೆ, ಯಾರಿಂದ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, 'ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು' ಎಂದು ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಗಲಾಗಿದೆ?
ರಾಕ್ಷಸೇನೇರಿತಂ ವಾಕ್ಯಂ ತ್ರಾಸಾತ್ ತ್ರಾಹೀತಿ ಶೋಭನೇ। ನ ಭವತ್ಯಾ ವ್ಯಥಾ ಕಾರ್ಯಾ ಕುನಾರೀಜನಸೇವಿತಾ
ಶ್ರೇಷ್ಠೆಯೆ, 'ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು' ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಡಿದ ಕೂಗು ನಿನ್ನಿಗೆ ದುಃಖ ಉಂಟುಮಾಡಬಾರದು; ಇದು ಕೆಟ್ಟ ಹೆಂಗಸಿನ ನಡೆ.
ಅಲಂ ವಿಕ್ಲವತಾಂ ಗನ್ತುಂ ಸ್ವಸ್ಥಾ ಭವ ನಿರುತ್ಸುಕಾ। ನ ಚಾಸ್ತಿ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಪುಮಾನ್ ಯೋ ರಾಘವಂ ರಣೇ
ಈ ಆತಂಕವನ್ನು ಬಿಡು; ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಗಿರಲಿ, ಚಿಂತಿಸಬೇಡ. ಮೂರು ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ರಾಮನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಲಾರರು.
ಜಾತೋ ವಾ ಜಾಯಮಾನೋ ವಾ ಸಂಯುಗೇ ಯಃ ಪರಾಜಯೇತ್। ಅಜೇಯೋ ರಾಘವೋ ಯುದ್ಧೇ ದೇವೈಃ ಶಕ್ರಪುರೋಗಮೈಃ
ಹುಟ್ಟಿದವನು ಅಥವಾ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾದವನು ಯಾರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು; ದೇವತೆಗಳೂ ಸಹ ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ರಾಮನಿಗೆ ಸೋಲುತ್ತಾರೆ.
ಏವಮುಕ್ತಾ ತು ವೈದೇಹೀ ಪರಿಮೋಹಿತಚೇತನಾ। ಉವಾಚಾಶ್ರೂಣಿ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ದಾರುಣಂ ಮಾಮಿದಂ ವಚಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ವೈದೇಹಿಯ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಂಡು, ಕಣ್ಣೀರಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.
ಭಾವೋ ಮಯಿ ತವಾತ್ಯರ್ಥಂ ಪಾಪ ಏವ ನಿವೇಶಿತಃ। ವಿನಷ್ಟೇ ಭ್ರಾತರಿ ಪ್ರಾಪ್ತುಂ ನ ಚ ತ್ವಂ ಮಾಮವಾಪ್ಸ್ಯಸೇ
ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ನನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಆದರೆ, ನೀನು ನನಗೆ ಸಿಗಲಾರೆ.
ಸಂಕೇತಾದ್ ಭರತೇನ ತ್ವಂ ರಾಮಂ ಸಮನುಗಚ್ಛಸಿ। ಕ್ರೋಶನ್ತಂ ಹಿ ಯಥಾತ್ಯರ್ಥಂ ನೈನಮಭ್ಯವಪದ್ಯಸೇ
ಭರತನ ಸೂಚನೆಗೆ ನೀನು ರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ಅವನು ಎಷ್ಟೇ ಕೂಗಿದರೂ ನೀನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ.
ರಿಪುಃ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಚಾರೀ ತ್ವಂ ಮದರ್ಥಮನುಗಚ್ಛಸಿ। ರಾಘವಸ್ಯಾನ್ತರಂ ಪ್ರೇಪ್ಸುಸ್ತಥೈನಂ ನಾಭಿಪದ್ಯಸೇ
ನೀನು ಗುಪ್ತ ಶತ್ರುವಾಗಿ ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ರಾಮನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ.
ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ವೈದೇಹ್ಯಾ ಸಂರಬ್ಧೋ ರಕ್ತಲೋಚನಃ। ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪ್ರಸ್ಫುರಮಾಣೋಷ್ಠ ಆಶ್ರಮಾದಭಿನಿರ್ಗತಃ
ವೈದೇಹಿಯ ಮಾತು ಕೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗಿ, ತುಟಿಗಳು ನಡುಗುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟನು.
ಏವಂ ಬ್ರುವಾಣಂ ಸೌಮಿತ್ರಿಂ ರಾಮಃ ಸಂತಾಪಮೋಹಿತಃ। ಅಬ್ರವೀದ್ ದುಷ್ಕೃತಂ ಸೌಮ್ಯ ತಾಂ ವಿನಾ ತ್ವಮಿಹಾಗತಃ
ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ, ದುಃಖದಿಂದ ಗೊಂದಲಗೊಂಡ ರಾಮನು, 'ಸೌಮ್ಯ, ನೀನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
ಜಾನನ್ನಪಿ ಸಮರ್ಥಂ ಮಾಂ ರಕ್ಷಸಾಮಪವಾರಣೇ। ಅನೇನ ಕ್ರೋಧವಾಕ್ಯೇನ ಮೈಥಿಲ್ಯಾ ನಿರ್ಗತೋ ಭವಾನ್
ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲವನು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಸೀತೆಯ ಕೋಪದ ಮಾತಿಗೆ ನೀನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದೆ.
ನಹಿ ತೇ ಪರಿತುಷ್ಯಾಮಿ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಯದಸಿ ಮೈಥಿಲೀಮ್। ಕ್ರುದ್ಧಾಯಾಃ ಪರುಷಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಯತ್ ತ್ವಮಿಹಾಗತಃ
ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಕೋಪಗೊಂಡ ಹೆಂಗಸಿನ ಕಠಿಣ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಕ್ಕೆ ನಾನು ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ.