ಮೃಗೋ ಹ್ಯೇವಂವಿಧೋ ರತ್ನವಿಚಿತ್ರೋ ನಾಸ್ತಿ ರಾಘವ। ಜಗತ್ಯಾಂ ಜಗತೀನಾಥ ಮಾಯೈಷಾ ಹಿ ನ ಸಂಶಯಃ
ರಾಘವ, ಇಂತಹ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮೃಗವು ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನೇ, ಇದು ಮಾಯೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
ಏವಂ ಬ್ರುವಾಣಂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಂ ಪ್ರತಿವಾರ್ಯ ಶುಚಿಸ್ಮಿತಾ। ಉವಾಚ ಸೀತಾ ಸಂಹೃಷ್ಟಾ ಛದ್ಮನಾ ಹೃತಚೇತನಾ
ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಪವಿತ್ರವಾದ ನಗುವಿನ ಸೀತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಧ್ಯೆ ನುಡಿದರು.
ಆರ್ಯಪುತ್ರಾಭಿರಾಮೋಽಸೌ ಮೃಗೋ ಹರತಿ ಮೇ ಮನಃ। ಆನಯೈನಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಂ ನೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ
ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ಈ ಆಕರ್ಷಕ ಮೃಗವು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದನ್ನು ನಮ್ಮಿಗಾಗಿ ತಂದುಕೊಡು, ನಾವು ಇದರಿಂದ ಆಟವಾಡಬಹುದು.
ಇಹಾಶ್ರಮಪದೇಽಸ್ಮಾಕಂ ಬಹವಃ ಪುಣ್ಯದರ್ಶನಾಃ। ಮೃಗಾಶ್ಚರನ್ತಿ ಸಹಿತಾಶ್ಚಮರಾಃ ಸೃಮರಾಸ್ತಥಾ
ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಅನೇಕ ಶುಭದರ್ಶನೆಯ ಮೃಗಗಳು, ಚಮರ, ಸೃಮರ ಮತ್ತು ಇತರ ಮೃಗಗಳು ಗುಂಪಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಋಕ್ಷಾಃ ಪೃಷತಸಙ್ಘಾಶ್ಚ ವಾನರಾಃ ಕಿನ್ನರಾಸ್ತಥಾ। ವಿಹರನ್ತಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ರೂಪಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಮಹಾಬಲಾಃ
ಇಲ್ಲಿ ಕರಡಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು, ಕಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಿನ್ನರರೂ ಕೂಡಾ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿ, ಸುಂದರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ನ ಚಾನ್ಯಃ ಸದೃಶೋ ರಾಜನ್ ದೃಷ್ಟಃ ಪೂರ್ವಂ ಮೃಗೋ ಮಯಾ। ತೇಜಸಾ ಕ್ಷಮಯಾ ದೀಪ್ತ್ಯಾ ಯಥಾಯಂ ಮೃಗಸತ್ತಮಃ
ರಾಜನೇ, ಈ ರೀತಿಯ ಮೃಗವನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ನೋಡಿಲ್ಲ. ಈ ಮೃಗದ ತೇಜಸ್ಸು, ಸಹನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದೆ.
ನಾನಾವರ್ಣವಿಚಿತ್ರಾಙ್ಗೋ ರತ್ನಭೂತೋ ಮಮಾಗ್ರತಃ। ದ್ಯೋತಯನ್ ವನಮವ್ಯಗ್ರಂ ಶೋಭತೇ ಶಶಿಸಂನಿಭಃ
ಇದು ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳ ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡಿಸುವ ದೇಹದಿಂದ, ನನ್ನ ಮುಂದೆ ರತ್ನದಂತೆ, ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿಸಿ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಅಹೋ ರೂಪಮಹೋ ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಸ್ವರಸಮ್ಪಚ್ಚ ಶೋಭನಾ। ಮೃಗೋಽದ್ಭುತೋ ವಿಚಿತ್ರಾಙ್ಗೋ ಹೃದಯಂ ಹರತೀವ ಮೇ
ಅಯ್ಯೋ, ಇದರ ರೂಪ! ಇದರ ಲಾವಣ್ಯ! ಇದರ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಹೊಳಪು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರ! ಈ ಅದ್ಭುತ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮೃಗವು ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇದೆ.
ಯದಿ ಗ್ರಹಣಮಭ್ಯೇತಿ ಜೀವನ್ ನೇವ ಮೃಗಸ್ತವ। ಆಶ್ಚರ್ಯಭೂತಂ ಭವತಿ ವಿಸ್ಮಯಂ ಜನಯಿಷ್ಯತಿ
ನೀನು ಈ ಮೃಗವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ, ಅದು ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡಿಸುವುದೂ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಸಮಾಪ್ತವನವಾಸಾನಾಂ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಾನಾಂ ಚ ನಃ ಪುನಃ। ಅನ್ತಃಪುರೇ ವಿಭೂಷಾರ್ಥೋ ಮೃಗ ಏಷ ಭವಿಷ್ಯತಿ
ನಮ್ಮ ವನವಾಸ ಮುಗಿದು, ನಾವು ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ, ಈ ಮೃಗವು ಅರಮನೆಯ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಭರತಸ್ಯಾರ್ಯಪುತ್ರಸ್ಯ ಶ್ವಶ್ರೂಣಾಂ ಮಮ ಚ ಪ್ರಭೋ। ಮೃಗರೂಪಮಿದಂ ದಿವ್ಯಂ ವಿಸ್ಮಯಂ ಜನಯಿಷ್ಯತಿ
ಭರತ, ನನ್ನ ಅತ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ನನಗೆ, ಪ್ರಭುವೇ, ಈ ದಿವ್ಯ ಮೃಗದ ರೂಪವು ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಜೀವನ್ನ ಯದಿ ತೇಽಭ್ಯೇತಿ ಗ್ರಹಣಂ ಮೃಗಸತ್ತಮಃ। ಅಜಿನಂ ನರಶಾರ್ದೂಲ ರುಚಿರಂ ತು ಭವಿಷ್ಯತಿ
ನೀನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ, ನರಶಾರ್ದೂಲ, ಅದರ ಸುಂದರ ಚರ್ಮವು ನಿನಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ನಿಹತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಜಾಮ್ಬೂನದಮಯತ್ವಚಿ। ಶಷ್ಪಬೃಸ್ಯಾಂ ವಿನೀತಾಯಾಮಿಚ್ಛಾಮ್ಯಹಮುಪಾಸಿತುಮ್
ಈ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಕೊಂದರೆ, ಅದರ ಬಂಗಾರದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನ ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಪೂಜಿಸಲು ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಕಾಮವೃತ್ತಮಿದಂ ರೌದ್ರಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಸದೃಶಂ ಮತಮ್। ವಪುಷಾ ತ್ವಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ವಿಸ್ಮಯೋ ಜನಿತೋ ಮಮ
ಈ ಬಯಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಠಿಣವೂ, ಹೆಂಗಸರು ಹೊಂದಬಾರದಂತದ್ದೂ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೂ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯ ರೂಪ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ.
ತೇನ ಕಾಞ್ಚನರೋಮ್ಣಾ ತು ಮಣಿಪ್ರವರಶೃಙ್ಗಿಣಾ। ತರುಣಾದಿತ್ಯವರ್ಣೇನ ನಕ್ಷತ್ರಪಥವರ್ಚಸಾ
ಇದರ ಬಂಗಾರದ ರೋಮಗಳು, ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕೊಂಬುಗಳು, ತಾಜಾ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಕಾಶ—
ಬಭೂವ ರಾಘವಸ್ಯಾಪಿ ಮನೋ ವಿಸ್ಮಯಮಾಗತಮ್। ಇತಿ ಸೀತಾವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚ ಮೃಗಮದ್ಭುತಮ್
ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಅದ್ಭುತ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಘವನ ಮನಸ್ಸೂ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿತು.
ಲೋಭಿತಸ್ತೇನ ರೂಪೇಣ ಸೀತಯಾ ಚ ಪ್ರಚೋದಿತಃ। ಉವಾಚ ರಾಘವೋ ಹೃಷ್ಟೋ ಭ್ರಾತರಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ವಚಃ
ಆ ಮೃಗದ ರೂಪದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ರಾಘವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.
ಪಶ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ವೈದೇಹ್ಯಾಃ ಸ್ಪೃಹಾಮುಲ್ಲಸಿತಾಮಿಮಾಮ್। ರೂಪಶ್ರೇಷ್ಠತಯಾ ಹ್ಯೇಷ ಮೃಗೋಽದ್ಯ ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ
ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಿದೇಹಿಯ ಈ ಉತ್ಸುಕ ಆಸೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಇದರ ಅಪೂರ್ವ ರೂಪದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಈ ಮೃಗವು ಇಂದು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ನ ವನೇ ನನ್ದನೋದ್ದೇಶೇ ನ ಚೈತ್ರರಥಸಂಶ್ರಯೇ। ಕುತಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಸೌಮಿತ್ರೇ ಯೋಽಸ್ಯ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಮೋ ಮೃಗಃ
ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನಂದನವನದಲ್ಲಿಯೂ, ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಿಯೂ, ಅಥವಾ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಮೃಗನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಮೃಗವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ.
ಪ್ರತಿಲೋಮಾನುಲೋಮಾಶ್ಚ ರುಚಿರಾ ರೋಮರಾಜಯಃ। ಶೋಭನ್ತೇ ಮೃಗಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಚಿತ್ರಾಃ ಕನಕಬಿನ್ದುಭಿಃ
ಈ ಮೃಗನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಎದುರಾಗಿ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಸುಂದರ ರೋಮಗಳ ಸಾಲುಗಳು, ಬಂಗಾರದ ಕಳಗಳಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಪಶ್ಯಾಸ್ಯ ಜೃಮ್ಭಮಾಣಸ್ಯ ದೀಪ್ತಾಮಗ್ನಿಶಿಖೋಪಮಾಮ್। ಜಿಹ್ವಾಂ ಮುಖಾನ್ನಿಃಸರನ್ತೀಂ ಮೇಘಾದಿವ ಶತಹ್ರದಾಮ್
ನೋಡು, ಈ ಮೃಗ ಹಿಗ್ಗಿ ಬಾಯ್ದಾಗ, ಅದರ ನಾಲಿಗೆ ಹೊತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ, ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ಅದು ಮೇಘದೊಳಗಿನ ನೂರಾರು ಕಿರಣಗಳಂತಿದೆ.
ಮಸಾರಗಲ್ವರ್ಕಮುಖಃ ಶಙ್ಖಮುಕ್ತಾನಿಭೋದರಃ। ಕಸ್ಯ ನಾಮಾನಿರೂಪ್ಯೋಽಸೌ ನ ಮನೋ ಲೋಭಯೇನ್ಮೃಗಃ
ಈ ಮೃಗನ ಮುಖ ನೀಲಮಣಿಯೂ ಬಂಗಾರವೂ ಹೋಲುತ್ತದೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವರ್ಣನೆಗೆ ಮೀರಿದ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಆಕರ್ಷಿತವಾಗದೆ ಇರಬಹುದು?
ಕಸ್ಯ ರೂಪಮಿದಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಜಾಮ್ಬೂನದಮಯಪ್ರಭಮ್। ನಾನಾರತ್ನಮಯಂ ದಿವ್ಯಂ ನ ಮನೋ ವಿಸ್ಮಯಂ ವ್ರಜೇತ್
ಜಾಂಬೂನದದ ಬಂಗಾರದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ವಿವಿಧ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಈ ದಿವ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡರೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ತುಂಬುವುದಿಲ್ಲ?
ಮಾಂಸಹೇತೋರಪಿ ಮೃಗಾನ್ ವಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಚ ಧನ್ವಿನಃ। ಘ್ನನ್ತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ರಾಜಾನೋ ಮೃಗಯಾಯಾಂ ಮಹಾವನೇ
ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮಾಂಸದ ಹಂಗಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ವಿಹಾರದ ಆಸೆಯಿಂದ ರಾಜರು ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಧನಾನಿ ವ್ಯವಸಾಯೇನ ವಿಚೀಯನ್ತೇ ಮಹಾವನೇ। ಧಾತವೋ ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾಪಿ ಮಣಿರತ್ನಸುವರ್ಣಿನಃ
ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಧನವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ; ವಿವಿಧ ಲೋಹಗಳು, ಮಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಗಾರ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.
ತತ್ ಸಾರಮಖಿಲಂ ನೄಣಾಂ ಧನಂ ನಿಚಯವರ್ಧನಮ್। ಮನಸಾ ಚಿನ್ತಿತಂ ಸರ್ವಂ ಯಥಾ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ
ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಜನರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಪತ್ತು, ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಎಲ್ಲವೂ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದ ಎಲ್ಲವೂ, ಶುಕ್ರನಿಗೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ಅರ್ಥೀ ಯೇನಾರ್ಥಕೃತ್ಯೇನ ಸಂವ್ರಜತ್ಯವಿಚಾರಯನ್। ತಮರ್ಥಮರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಾಹುರರ್ಥ್ಯಾಃ ಸುಲಕ್ಷ್ಮಣ
ಯಾವುದೇ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಾದರೂ ಯತ್ನಿಸಿದರೆ, ಆದುದನ್ನು ಸಂಪತ್ತೆಂದು ಸಂಪತ್ತಿನ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಸುಲಕ್ಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣ.
ಏತಸ್ಯ ಮೃಗರತ್ನಸ್ಯ ಪರಾರ್ಘ್ಯೇ ಕಾಞ್ಚನತ್ವಚಿ। ಉಪವೇಕ್ಷ್ಯತಿ ವೈದೇಹೀ ಮಯಾ ಸಹ ಸುಮಧ್ಯಮಾ
ಈ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಬಂಗಾರದ ಚರ್ಮದ ಮೃಗದ ಮೇಲೆ, ಸುಂದರ ನಡುಕಟ್ಟಿನ ವೈದೇಹಿ ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಕೂತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವಳು.
ನ ಕಾದಲೀ ನ ಪ್ರಿಯಕೀ ನ ಪ್ರವೇಣೀ ನ ಚಾವಿಕೀ। ಭವೇದೇತಸ್ಯ ಸದೃಶೀ ಸ್ಪರ್ಶೇಽನೇನೇತಿ ಮೇ ಮತಿಃ
ಕಾದಳಿ, ಪ್ರಿಯಕ, ಪ್ರವೇಣಿ, ಅಥವಾ ಆವಿಕಿ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಈ ಮೃಗದ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.
ಏಷ ಚೈವ ಮೃಗಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಯಶ್ಚ ದಿವ್ಯೋ ನಭಶ್ಚರಃ। ಉಭಾವೇತೌ ಮೃಗೌ ದಿವ್ಯೌ ತಾರಾಮೃಗಮಹೀಮೃಗೌ
ಈ ಶ್ರೀಮಂತ ಮೃಗ ಮತ್ತು ಆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ದಿವ್ಯ ಮೃಗ—ಇವೆರಡೂ ದಿವ್ಯವಾದವುಗಳು; ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರಮೃಗ, ಮತ್ತೊಂದು ಭೂಮಿಮೃಗ.