ಉತ್ತರೀಯಮ್ ಇಹ ಆಸಕ್ತಮ್ ಸುವ್ಯಕ್ತಮ್ ಸೀತಯಾ ತದಾ । ತಥಾ ಹ್ಯ್ ಏತೇ ಪ್ರಕಾಶನ್ತೇ ಸಕ್ತಾಃ ಕೌಶೇಯ ತನ್ತವಃ ॥೨-೮೮-
ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯವರ ಮೇಲಂಗಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರೇಷ್ಮೆ ನೂಲಿನ ತಂತಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿವೆ.
ಮನ್ಯೇ ಭರ್ತುಃ ಸುಖಾ ಶಯ್ಯಾ ಯೇನ ಬಾಲಾ ತಪಸ್ವಿನೀ । ಸುಕುಮಾರೀ ಸತೀ ದುಹ್ಖಮ್ ನ ವಿಜಾನಾತಿ ಮೈಥಿಲೀ ॥೨-೮೮-
ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಈ ಹಾಸಿಗೆ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಆರಾಮವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಯೌವನದ ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ, ನಾಜೂಕಾದ, ಸದಾಚಾರವಂತಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯವರು ದುಃಖವೇನೂ ಅನುಭವಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಹಾ ಹನ್ತಾಸ್ಮಿ ನೃಶಮ್ಸೋಽಹಮ್ ಯತ್ಸಭಾರ್ಯಃ ಕೃತೇಮಮ । ಈದೃಶೀಂ ರಾಘವಃ ಶಯ್ಯಾಮಧಿಶೇತೇ ಹ್ಯಾನಾಥವತ್ ॥೨-೮೮-
ಅಯ್ಯೋ! ನಾನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕ್ರೂರನು, ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಂತಹ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.
ಸಾರ್ವಭೌಮ ಕುಲೇ ಜಾತಃ ಸರ್ವ ಲೋಕ ಸುಖ ಆವಹಃ । ಸರ್ವ ಲೋಕ ಪ್ರಿಯಃ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಜ್ಯಮ್ ಪ್ರಿಯಮ್ ಅನುತ್ತಮಮ್ ॥೨-೮೮-
ಸಾರ್ವಭೌಮ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುವ, ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಿಯನಾದ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಕಥಮ್ ಇನ್ದೀವರ ಶ್ಯಾಮೋ ರಕ್ತ ಅಕ್ಷಃ ಪ್ರಿಯ ದರ್ಶನಃ । ಸುಖ ಭಾಗೀ ಚ ದುಹ್ಖ ಅರ್ಹಃ ಶಯಿತೋ ಭುವಿ ರಾಘವಃ ॥೨-೮೮-
ನೀಲಿ ಕಮಲದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿರುವ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ, ನೋಡಲು ಆನಂದಕರನಾದ, ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದ ರಾಮನು, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲದವನಾದರೂ, ಹೇಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ?
ಧನ್ಯಃ ಖಲು ಮಹಾಭಾಗೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಶುಭಲಕ್ಷಮಣಃ । ಭ್ರಾತರಮ್ ವಿಷಮೇ ಕಾಲೇ ಯೋ ರಾಮಮನುವರ್ತತೇ ॥೨-೮೮-
ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಧನ್ಯನು ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟಶಾಲಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಈ ಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಿದ್ಧ ಅರ್ಥಾ ಖಲು ವೈದೇಹೀ ಪತಿಮ್ ಯಾ ಅನುಗತಾ ವನಮ್ । ವಯಮ್ ಸಮ್ಶಯಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಹೀನಾಃ ತೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ ॥೨-೮೮-
ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ವೈದೇಹಿಯವರು ನಿಜಕ್ಕೂ ಧನ್ಯಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾಳೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ.
ಅಕರ್ಣ ಧಾರಾ ಪೃಥಿವೀ ಶೂನ್ಯಾ ಇವ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಮಾ । ಗತೇ ದಶರಥೇ ಸ್ವರ್ಗೇ ರಾಮೇ ಚ ಅರಣ್ಯಮ್ ಆಶ್ರಿತೇ ॥೨-೮೮-
ದಶರಥನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದಮೇಲೆ, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಈ ಭೂಮಿ ನನಗೆ ನದಿಗಳಿಲ್ಲದಂತೆಯೂ, ಖಾಲಿಯಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.
ನ ಚ ಪ್ರಾರ್ಥಯತೇ ಕಶ್ಚಿನ್ ಮನಸಾ ಅಪಿ ವಸುಮ್ಧರಾಮ್ । ವನೇ ಅಪಿ ವಸತಃ ತಸ್ಯ ಬಾಹು ವೀರ್ಯ ಅಭಿರಕ್ಷಿತಾಮ್ ॥೨-೮೮-
ಅವನ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಭುಜಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು, ಅವನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಸಹ, ಯಾರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಶೂನ್ಯ ಸಮ್ವರಣಾ ರಕ್ಷಾಮ್ ಅಯನ್ತ್ರಿತ ಹಯ ದ್ವಿಪಾಮ್ । ಅಪಾವೃತ ಪುರ ದ್ವಾರಾಮ್ ರಾಜ ಧಾನೀಮ್ ಅರಕ್ಷಿತಾಮ್ ॥೨-೮೮-
ಸಭಾಮಂದಿರಗಳು ಖಾಲಿಯಾಗಿವೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳು ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದೆ ಇವೆ, ನಗರದ ಬಾಗಿಲುಗಳು ತೆರೆದಿವೆ, ರಾಜಕೋಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಕಾಯುತ್ತಿಲ್ಲ.
ಅಪ್ರಹೃಷ್ಟ ಬಲಾಮ್ ನ್ಯೂನಾಮ್ ವಿಷಮಸ್ಥಾಮ್ ಅನಾವೃತಾಮ್ । ಶತ್ರವೋ ನ ಅಭಿಮನ್ಯನ್ತೇ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ವಿಷ ಕೃತಾನ್ ಇವ ॥೨-೮೮-
ಸೈನ್ಯವು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದೆ, ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ, ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದು, ರಕ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ಇದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಶತ್ರುಗಳು ಅದನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಷಮಿಶ್ರಿತ ಆಹಾರವನ್ನು ಬಯಸದಂತೆ.
ಅದ್ಯ ಪ್ರಭೃತಿ ಭೂಮೌ ತು ಶಯಿಷ್ಯೇ ಅಹಮ್ ತೃಣೇಷು ವಾ । ಫಲ ಮೂಲ ಅಶನೋ ನಿತ್ಯಮ್ ಜಟಾ ಚೀರಾಣಿ ಧಾರಯನ್ ॥೨-೮೮-
ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನು ಕೂಡ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತೇನೆ, ಯಾವಾಗಲೂ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಬೇರು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಜಟಾ ಮತ್ತು ಚೀರ ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ತಸ್ಯ ಅರ್ಥಮ್ ಉತ್ತರಮ್ ಕಾಲಮ್ ನಿವತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಸುಖಮ್ ವನೇ । ತಮ್ ಪ್ರತಿಶ್ರವಮ್ ಆಮುಚ್ಯ ನ ಅಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾ ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥೨-೮೮-
ಅವನಿಗಾಗಿ ಉಳಿದ ಸಮಯವನ್ನು ನಾನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಈ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಅದು ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ವಸನ್ತಮ್ ಭ್ರಾತುರ್ ಅರ್ಥಾಯ ಶತ್ರುಘ್ನೋ ಮಾ ಅನುವತ್ಸ್ಯತಿ । ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸಹ ತು ಆರ್ಯೋ ಅಯೋಧ್ಯಾಮ್ ಪಾಲಯಿಷ್ಯತಿ ॥೨-೮೮-
ತಮ್ಮ ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆ ಮಹಾನುಭಾವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅಭಿಷೇಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಮ್ ಅಯೋಧ್ಯಾಯಾಮ್ ದ್ವಿಜಾತಯಃ । ಅಪಿ ಮೇ ದೇವತಾಃ ಕುರ್ಯುರ್ ಇಮಮ್ ಸತ್ಯಮ್ ಮನೋ ರಥಮ್ । ಪ್ರಸಾದ್ಯಮಾನಃ ಶಿರಸಾ ಮಯಾ ಸ್ವಯಮ್ । ಬಹು ಪ್ರಕಾರಮ್ ಯದಿ ನ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ ॥೨-೮೮-
ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕಾಕುತ್ಥಸಂತಾನಿಯನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಈ ನಿಜವಾದ ಹಾರೈಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲಿ ಎಂದು ನಾನು ತಲೆಬಾಗಿಸಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನು ಬಹುಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದಿದ್ದರೆ.
ತತೋನ್ರುವತ್ಸಯಾಮಿ ಚಿರಾಯ ರಾಘವಮ್ । ವನೇಚರಮ್ ನಹ್ರುತಿ ಮಾಮ್ರುಪೇಕ್ಷಿತ್ರುಮ್ ॥೨-೮೮-
ನಂತರ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಾ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಉಳಿಯುತ್ತೇನೆ.
thumb|ಏಕೋನನವತಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ವ್ಯುಷ್ಯ ರಾತ್ರಿಂ ತು ತತ್ರೈವ ಗಙ್ಗಾಕೂಲೇ ಸ ರಾಘವ: । ಭರತ: ಕಾಲ್ಯಮುತ್ಥಾಯ ಶತ್ರುಘ್ನಮಿದಮಬ್ರವೀತ್ ।। ೨.೮೯.
ಅಲ್ಲಿಯೇ ಗಂಗೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನು, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಶತ್ರುಘ್ನೋತ್ತಿಷ್ಠ ಕಿಂ ಶೇಷೇ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿಂ ಗುಹಮ್ । ಶೀಘ್ರಮಾನಯ ಭದ್ರಂ ತೇ ತಾರಯಿಷ್ಯತಿ ವಾಹಿನೀಮ್ ।। ೨.೮೯.
ಶತ್ರುಘ್ನಾ, ಏನು ಇನ್ನೂ ಮಲಗಿದ್ದೀಯ? ನಿಷಾದರ ರಾಜನಾದ ಗುಹನನ್ನು ಬೇಗ ಕರೆತಂದುಕೊ, ಅವನು ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ದಡದಾಚೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ.
ಜಾಗರ್ಮಿ ನಾಹಂ ಸ್ವಪಿಮಿ ತಮೇವಾರ್ಯ್ಯಂ ವಿಚಿನ್ತಯನ್ । ಇತ್ಯೇವಮಬ್ರವೀದ್ಭ್ರಾತ್ರಾ ಶತ್ರುಘ್ನೋಪಿ ಪ್ರಚೋದಿತ: ।। ೨.೮೯.
ನಾನು ಮಲಗಿಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ, ಆ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರನ ಪ್ರೇರಣೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ಇತಿ ಸಂವದತೋರೇವಮನ್ಯೋನ್ಯಂ ನರಸಿಂಹಯೋ: । ಆಗಮ್ಯ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿ: ಕಾಲೇ ಗುಹೋ ಭರತಮಬ್ರವೀತ್ ।। ೨.೮೯.
ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಗುಹನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಮಾತನಾಡಿದನು.
ಕಚ್ಚಿತ್ಸುಖಂ ನದೀತೀರೇ ಽವಾತ್ಸೀ: ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶರ್ವರೀಮ್ । ಕಚ್ಚಿತ್ತೇ ಸಹಸೈನ್ಯಸ್ಯ ತಾವತ್ಸರ್ವಮನಾಮಯಮ್ ।। ೨.೮೯.
ಕಾಕುತ್ಥ್ಸ್ತ, ನೀನು ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದೆಯಾ? ನಿನ್ನಿಗೂ ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಎಲ್ಲವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆಯೆ?
ಗುಹಸ್ಯ ತತ್ತು ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ್ನೇಹಾದುದೀರಿತಮ್ । ರಾಮಸ್ಯಾನುವಶೋ ವಾಕ್ಯಂ ಭರತೋ ಽಪೀದಮಬ್ರವೀತ್ ।। ೨.೮೯.
ಗುಹನು ಹೃದಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನಿಗೆ ವಿಧೇಯನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ಸುಖಾ ನ: ಶರ್ವರೀ ರಾಜನ್ ಪೂಜಿತಾಶ್ಚಾಪಿ ತೇ ವಯಮ್ । ಗಙ್ಗಾಂ ತು ನೌಭಿರ್ಬಹ್ವೀಭಿರ್ದಾಶಾ: ಸನ್ತಾರಯನ್ತು ನ: ।। ೨.೮೯.
ರಾಜನೇ, ನಾವು ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇದ್ದೆವು, ನೀನು ನಮಗೆ ಗೌರವವನ್ನೂ ನೀಡಿದ್ದೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ದೋಣಿಗಾರರು ಅನೇಕ ದೋಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಗಂಗೆಯ ದಡದಾಚೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ.
ತತೋ ಗುಹ: ಸಂತ್ವರಿತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಭರತಶಾಸನಮ್ । ಪ್ರತಿಪ್ರವಿಶ್ಯ ನಗರಂ ತಂ ಜ್ಞಾತಿಜನಮಬ್ರವೀತ್ ।। ೨.೮೯.
ಭರತನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಗುಹನು ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ಊರಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಉತ್ತಿಷ್ಠತ ಪ್ರಬುಧ್ಯಧ್ವಂ ಭದ್ರಮಸ್ತು ಚ ವ: ಸದಾ । ನಾವ: ಸಮನುಕರ್ಷಧ್ವಂ ತಾರಯಿಷ್ಯಾಮ ವಾಹಿನೀಮ್ ।। ೨.೮೯.
ಎಲ್ಲರೂ ಎದ್ದು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಿ, ಸದಾ ನಿಮಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ! ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ತಂದುಕೊ, ನಾವು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದಡದಾಚೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯೋಣ.
ತೇ ತಥೋಕ್ತಾ: ಸಮುತ್ಥಾಯ ತ್ವರಿತಾ ರಾಜಶಾಸನಾತ್ । ಪಞ್ಚ ನಾವಾಂ ಶತಾನ್ಯಾಶು ಸಮಾನಿನ್ಯು: ಸಮನ್ತತ: ।। ೨.೮೯.
ಅವರು ರಾಜನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಬೇಗ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರು.
ಅನ್ಯಾ: ಸ್ವಸ್ತಿಕವಿಜ್ಞೇಯಾ ಮಹಾಘಣ್ಟಾಧರಾ ವರಾ: । ಶೋಭಮಾನಾ: ಪತಾಕಾಭಿರ್ಯುಕ್ತವಾತಾ: ಸುಸಂಹತಾ: ।। ೨.೮೯.
ಕೆಲವು ದೋಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆ ಇತ್ತು, ದೊಡ್ಡ ಘಂಟೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಗಾಳಿಪಟಗಳೂ ಇದ್ದವು, ಬಲವಾಗಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು.
ತತ: ಸ್ವಸ್ತಿಕವಿಜ್ಞೇಯಾಂ ಪಾಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಂವೃತಾಮ್ । ಸನನ್ದಿಘೋಷಾಂ ಕಲ್ಯಾಣೀಂ ಗುಹೋ ನಾವಮುಪಾಹರತ್ । ತಾಮಾರುರೋಹ ಭರತ: ಶತ್ರುಘ್ನಶ್ಚ ಮಹಾಬಲ: ।। ೨.೮೯.
ಆಮೇಲೆ ಗುಹನು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ, ಬಿಳಿ ಕಂಬಳದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಶುಭವಾದ ನಾದವಿರುವ, ಸುಂದರವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟನು. ಆ ದೋಣಿಗೆ ಭರತ ಮತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹತ್ತಿದರು.
ಕೌಸಲ್ಯಾ ಚ ಸುಮಿತ್ರಾ ಚ ಯಾಶ್ಚಾನ್ಯಾ ರಾಜಯೋಷಿತ: । ಪುರೋಹಿತಶ್ಚ ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಗುರವೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಶ್ಚ ಯೇ । ಅನನ್ತರಂ ರಾಜದಾರಾಸ್ತಥೈವ ಶಕಟಾಪಣಾ: ।। ೨.೮೯.
ಕೌಸಲ್ಯಾ, ಸುಮಿತ್ರಾ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜಮಹಿಳೆಯರು, ಅವರಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆ ಪುರೋಹಿತನು, ಹಿರಿಯರು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ನಂತರ ರಾಜಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಗೂ ರಥಗಳು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು.
ಆವಾಸಮಾದೀಪಯತಾಂ ತೀರ್ಥಂ ಚಾಪ್ಯವಗಾಹತಾಮ್ । ಭಾಣ್ಡಾನಿ ಚಾದದಾನಾನಾಂ ಘೋಷಸ್ತ್ರಿದಿವಮಸ್ಪೃಶತ್ ।। ೨.೮೯.
ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಾ, ನದಿಯಲ್ಲಿ ದಾಟುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತಲುಪಿತು.