ತಥಾ ತು ಶಪಥೈಃ ಕಷ್ಟೈಃ ಶಪಮಾನಮ್ ಅಚೇತನಮ್ । ಭರತಮ್ ಶೋಕ ಸಮ್ತಪ್ತಮ್ ಕೌಸಲ್ಯಾ ವಾಕ್ಯಮ್ ಅಬ್ರವೀತ್ ॥೨-೭೫-
ಭರತನು ಆ ಕಠಿಣ ಶಪಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ದುಃಖದಿಂದ ಬೇಸರಗೊಂಡು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತೆ ಇದ್ದಾಗ, ಕೌಸಲ್ಯಾ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.
ಮಮ ದುಹ್ಖಮ್ ಇದಮ್ ಪುತ್ರ ಭೂಯಃ ಸಮುಪಜಾಯತೇ । ಶಪಥೈಃ ಶಪಮಾನೋ ಹಿ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಉಪರುಣತ್ಸಿ ಮೇ ॥೨-೭೫-
ಮಗನೇ, ನೀನು ಈ ರೀತಿ ಶಪಥ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ದುಃಖ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನೀನು ಹೀಗೆ ಶಪಥ ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ.
ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ನ ಚಲಿತಃ ಧರ್ಮಾತ್ ಆತ್ಮಾ ತೇ ಸಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ । ವತ್ಸ ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೋ ಮೇ ಸತಾಮ್ ಲೋಕಾನ್ ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥೨-೭೫-
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜೊತೆ ನೀನು ಧರ್ಮದಿಂದ ತಪ್ಪದೆ ಇದ್ದಿದ್ದೀಯೆಂದು ದೇವರ ಕೃಪೆ. ನನ್ನ ಮಗನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ನಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದೀಯಲ್ಲ, ನೀನು ಒಳ್ಳೆಯವರ ಲೋಕವನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಪಡೆಯುವೆ.
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಚಾಙ್ಕಮಾನೀಯ ಭರತಮ್ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲಮ್ । ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ ಮಹಾಬಾಹುಮ್ ರುರೋದ ಭೃಶದುಃಖಿತಾ ॥೨-೭೫-
ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅವಳ ತಮ್ಮರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ಭರತನನ್ನು ತಾಯಿಯಾದಳು ತನ್ನ ಮಡಿಲಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಅವನ ಬಲವಾದ ಕೈಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತುಂಬಾ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು.
ಏವಮ್ ವಿಲಪಮಾನಸ್ಯ ದುಹ್ಖ ಆರ್ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಮೋಹಾಚ್ ಚ ಶೋಕ ಸಮ್ರೋಧಾತ್ ಬಭೂವ ಲುಲಿತಮ್ ಮನಃ ॥೨-೭೫-
ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ನರಳುತ್ತಾ, ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿತು.
ಲಾಲಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ ವಿಚೇತನಸ್ಯ । ಪ್ರನಷ್ಟ ಬುದ್ಧೇಃ ಪತಿತಸ್ಯ ಭೂಮೌ । ಮುಹುರ್ ಮುಹುರ್ ನಿಹ್ಶ್ವಸತಃ ಚ ದೀರ್ಘಮ್ । ಸಾ ತಸ್ಯ ಶೋಕೇನ ಜಗಾಮ ರಾತ್ರಿಃ ॥೨-೭೫-
ಅವನಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ, ಜ್ಞಾನ ಕಳೆದು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಅವನು ಪುನಃ ಪುನಃ ದೀರ್ಘ ಉಸಿರೆಳೆದಾಗ, ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಿತು.
thumb|ಷಟ್ಸಪ್ತತಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥೨-
ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಎಪ್ಪತ್ತಾರುನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
ತಮ್ ಏವಮ್ ಶೋಕ ಸಮ್ತಪ್ತಮ್ ಭರತಮ್ ಕೇಕಯೀ ಸುತಮ್ । ಉವಾಚ ವದತಾಮ್ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ವಸಿಷ್ಠಃ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗ್ ಋಷಿಃ ॥೨-೭೬-
ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ಕೇಕಯಿದೇವಿಯ ಮಗ ಭರತನಿಗೆ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಮಾತನಾಡಿದನು.
ಅಲಮ್ ಶೋಕೇನ ಭದ್ರಮ್ ತೇ ರಾಜ ಪುತ್ರ ಮಹಾ ಯಶಃ । ಪ್ರಾಪ್ತ ಕಾಲಮ್ ನರ ಪತೇಃ ಕುರು ಸಮ್ಯಾನಮ್ ಉತ್ತರಮ್ ॥೨-೭೬-
ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಮಹಾಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ನೀನು ಇಷ್ಟು ದುಃಖಪಡಬೇಡ. ಈಗ ಸಮಯವಾಗಿದೆ, ರಾಜನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.
ವಸಿಷ್ಠಸ್ಯ ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಭರತಃ ಧಾರಣಾಮ್ ಗತಃ । ಪ್ರೇತ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕಾರಯಾಮ್ ಆಸ ಧರ್ಮವಿತ್ ॥೨-೭೬-
ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಭರತನಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು.
ಉದ್ಧೃತಮ್ ತೈಲ ಸಮ್ಕ್ಲೇದಾತ್ ಸ ತು ಭೂಮೌ ನಿವೇಶಿತಮ್ । ಆಪೀತ ವರ್ಣ ವದನಮ್ ಪ್ರಸುಪ್ತಮ್ ಇವ ಭೂಮಿಪಮ್ ॥೨-೭೬-
ತೈಲದಿಂದ ಹೊರತೆಗೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣವಿಲ್ಲದೆ, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.
ಸಮ್ವೇಶ್ಯ ಶಯನೇ ಚ ಅಗ್ರ್ಯೇ ನಾನಾ ರತ್ನ ಪರಿಷ್ಕೃತೇ । ತತಃ ದಶರಥಮ್ ಪುತ್ರಃ ವಿಲಲಾಪ ಸುದುಹ್ಖಿತಃ ॥೨-೭೬-
ವಿವಿಧ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾದ ಸುಂದರ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ರಾಜನನ್ನು ಇಟ್ಟು, ದಶರಥನ ಮಗನು ತುಂಬಾ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
ಕಿಮ್ ತೇ ವ್ಯವಸಿತಮ್ ರಾಜನ್ ಪ್ರೋಷಿತೇ ಮಯ್ಯ್ ಅನಾಗತೇ । ವಿವಾಸ್ಯ ರಾಮಮ್ ಧರ್ಮಜ್ಞಮ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್ ಚ ಮಹಾ ಬಲಮ್ ॥೨-೭೬-
ರಾಜನೇ, ನಾನು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ವನवासಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿ, ಏನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದೆ?
ಕ್ವ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಮಹಾ ರಾಜ ಹಿತ್ವಾ ಇಮಮ್ ದುಹ್ಖಿತಮ್ ಜನಮ್ । ಹೀನಮ್ ಪುರುಷ ಸಿಮ್ಹೇನ ರಾಮೇಣ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟ ಕರ್ಮಣಾ ॥೨-೭೬-
ಮಹಾರಾಜನೇ, ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ದುಃಖದಲ್ಲಿರುವ ಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀಯಾ? ಪಾಪವಿಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಜನರು ಹೇಗಿರುತ್ತಾರೆ?
ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮಮ್ ತು ತೇ ರಾಜನ್ ಕೋ ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಲ್ಪಯಿತಾ ಪುರೇ । ತ್ವಯಿ ಪ್ರಯಾತೇ ಸ್ವಃ ತಾತ ರಾಮೇ ಚ ವನಮ್ ಆಶ್ರಿತೇ ॥೨-೭೬-
ರಾಜನೇ, ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಈ ಊರಿನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಯಾರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?
ವಿಧವಾ ಪೃಥಿವೀ ರಾಜಮ್ಸ್ ತ್ವಯಾ ಹೀನಾ ನ ರಾಜತೇ । ಹೀನ ಚನ್ದ್ರಾ ಇವ ರಜನೀ ನಗರೀ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಮಾಮ್ ॥೨-೭೬-
ರಾಜನೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲದೆ ಭೂಮಿ ವಿಧವೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಈ ನಗರವೂ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.
ಏವಮ್ ವಿಲಪಮಾನಮ್ ತಮ್ ಭರತಮ್ ದೀನ ಮಾನಸಮ್ । ಅಬ್ರವೀದ್ ವಚನಮ್ ಭೂಯೋ ವಸಿಷ್ಠಃ ತು ಮಹಾನ್ ಋಷಿಃ ॥೨-೭೬-
ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದ ಭರತನನ್ನು ವಸಿಷ್ಠ ಮಹರ್ಷಿಯು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೀಗೆಂದನು.
ಪ್ರೇತ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಯಾನಿ ಅಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ ವಿಶಾಮ್ಪತೇಃ । ತಾನಿ ಅವ್ಯಗ್ರಮ್ ಮಹಾ ಬಾಹೋ ಕ್ರಿಯತಾಮ್ ಅವಿಚಾರಿತಮ್ ॥೨-೭೬-
ಈ ರಾಜನಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಯಾವ ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ನೀನು ತಕ್ಷಣ ಮಾಡಿಸು.
ತಥಾ ಇತಿ ಭರತಃ ವಾಕ್ಯಮ್ ವಸಿಷ್ಠಸ್ಯ ಅಭಿಪೂಜ್ಯ ತತ್ । ಋತ್ವಿಕ್ ಪುರೋಹಿತ ಆಚಾರ್ಯಾಮ್ಸ್ ತ್ವರಯಾಮ್ ಆಸ ಸರ್ವಶಃ ॥೨-೭೬-
ಭರತನನು ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲ ಯಾಜಕರು, ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಗುರುಗಳನ್ನು ಬೇಗ ಕರೆಯಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು.
ಯೇ ತು ಅಗ್ರತಃ ನರ ಇನ್ದ್ರಸ್ಯಾಗ್ನಿ ಅಗಾರಾತ್ ಬಹಿಷ್ ಕೃತಾಃ । ಋತ್ವಿಗ್ಭಿರ್ ಯಾಜಕೈಃ ಚೈವ ತೇ ಹ್ರಿಯನ್ತೇ ಯಥಾ ವಿಧಿ ॥೨-೭೬-
ರಾಜನ ಅಗ್ನಿಗೃಹದ ಹೊರಗೆ ಇದ್ದವರು, ಯಾಜಕರು ಮತ್ತು ಹೋಮ ಮಾಡುವವರು ವಿಧಿಪ್ರಕಾರ ಅವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು.
ಶಿಬಿಲಾಯಾಮ್ ಅಥ ಆರೋಪ್ಯ ರಾಜಾನಮ್ ಗತ ಚೇತನಮ್ । ಬಾಷ್ಪ ಕಣ್ಠಾ ವಿಮನಸಃ ತಮ್ ಊಹುಃ ಪರಿಚಾರಕಾಃ ॥೨-೭೬-
ಆ ರಾಜನನ್ನು, ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದವನಾಗಿ ಶಿಬಿಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ಆತನ ಸೇವಕರು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ, ಮನಸ್ಸು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು.
ಹಿರಣ್ಯಮ್ ಚ ಸುವರ್ಣಮ್ ಚ ವಾಸಾಮ್ಸಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ । ಪ್ರಕಿರನ್ತಃ ಜನಾ ಮಾರ್ಗಮ್ ನೃಪತೇರ್ ಅಗ್ರತಃ ಯಯುಃ ॥೨-೭೬-
ಜನರು ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಹದಿಹರಿದು ಬಂಗಾರ, ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು色色ದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು.
ಚನ್ದನ ಅಗುರು ನಿರ್ಯಾಸಾನ್ ಸರಲಮ್ ಪದ್ಮಕಮ್ ತಥಾ । ದೇವ ದಾರೂಣಿ ಚ ಆಹೃತ್ಯ ಚಿತಾಮ್ ಚಕ್ರುಸ್ ತಥಾ ಅಪರೇ ॥೨-೭೬-
ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಚಂದನ, ಅಗರು, ಗಂಧದ ರಾಳು, ಸರಳ ಮರ, ಪದ್ಮಕ ಮರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮರಗಳನ್ನು ತಂದು, ಚಿತೆಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು.
ಗನ್ಧಾನ್ ಉಚ್ಚ ಅವಚಾಮಃ ಚ ಅನ್ಯಾಮ್ಸ್ ತತ್ರ ದತ್ತ್ವಾ ಅಥ ಭೂಮಿಪಮ್ । ತತಃ ಸಮ್ವೇಶಯಾಮ್ ಆಸುಃ ಚಿತಾ ಮಧ್ಯೇ ತಮ್ ಋತ್ವಿಜಃ ॥೨-೭೬-
ಅಲ್ಲಿ, ದುರ್ಗಂಧ ಮತ್ತು ಸುಗಂಧ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಆ ರಾಜನನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಚಕರು ಸರಿಯಾಗಿ ಇಟ್ಟರು.
ತಥಾ ಹುತ ಅಶನಮ್ ಹುತ್ವಾ ಜೇಪುಸ್ ತಸ್ಯ ತದಾ ಋತ್ವಿಜಃ । ಜಗುಃ ಚ ತೇ ಯಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ ತತ್ರ ಸಾಮಾನಿ ಸಾಮಗಾಃ ॥೨-೭೬-
ಅರ್ಚಕರು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಆ ರಾಜನಿಗಾಗಿ ಜಪ ಮಾಡಿದರು; ಸಾಮಗರು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸಾಮಗಾನ ಹಾಡಿದರು.
ಶಿಬಿಕಾಭಿಃ ಚ ಯಾನೈಃ ಚ ಯಥಾ ಅರ್ಹಮ್ ತಸ್ಯ ಯೋಷಿತಃ । ನಗರಾನ್ ನಿರ್ಯಯುಸ್ ತತ್ರ ವೃದ್ಧೈಃ ಪರಿವೃತಾಃ ತದಾ ॥೨-೭೬-
ಅವನ ಪತ್ನಿಯರು ಹಿರಿಯರೊಂದಿಗೆ, ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟರು.
ಪ್ರಸವ್ಯಮ್ ಚ ಅಪಿ ತಮ್ ಚಕ್ರುರ್ ಋತ್ವಿಜೋ ಅಗ್ನಿ ಚಿತಮ್ ನೃಪಮ್ । ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಚ ಶೋಕ ಸಮ್ತಪ್ತಾಃ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಪ್ರಮುಖಾಃ ತದಾ ॥೨-೭೬-
ಅರ್ಚಕರು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಸಿದರು; ಕೌಸಲ್ಯೆಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದರು.
ಕ್ರೌನ್ಚೀನಾಮ್ ಇವ ನಾರೀಣಾಮ್ ನಿನಾದಃ ತತ್ರ ಶುಶ್ರುವೇ । ಆರ್ತಾನಾಮ್ ಕರುಣಮ್ ಕಾಲೇ ಕ್ರೋಶನ್ತೀನಾಮ್ ಸಹಸ್ರಶಃ ॥೨-೭೬-
ಅಲ್ಲಿ, ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗು ಹೀಗೆಯೇ, ಸಾವಿರಾರು ಮಹಿಳೆಯರು ಆಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದ ರೋದನ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬಂತು.
ತತಃ ರುದನ್ತ್ಯೋ ವಿವಶಾ ವಿಲಪ್ಯ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ । ಯಾನೇಭ್ಯಃ ಸರಯೂ ತೀರಮ್ ಅವತೇರುರ್ ವರ ಅನ್ಗನಾಃ ॥೨-೭೬-
ಮಹಿಳೆಯರು ಅಳುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೃದಯವಿಡಿದು ಹೋದಂತೆ ಪಾಡುಹಾಕುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ಸರಯೂ ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
ಕೃತ ಉದಕಮ್ ತೇ ಭರತೇನ ಸಾರ್ಧಮ್ । ನೃಪ ಅನ್ಗನಾ ಮನ್ತ್ರಿ ಪುರೋಹಿತಾಃ ಚ । ಪುರಮ್ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಅಶ್ರು ಪರೀತ ನೇತ್ರಾ । ಭೂಮೌ ದಶ ಅಹಮ್ ವ್ಯನಯನ್ತ ದುಹ್ಖಮ್ ॥೨-೭೬-
ಭರತನ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರು, ಸಚಿವರು, ಪುರೋಹಿತರು ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರು; ನಂತರ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಹತ್ತು ದಿನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು.