ಉಪದ್ರುತಮಿದಮ್ ಸರ್ವಮನಾಲಮ್ಬಮನಾಯಕಮ್ । ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಹಿ ಕೃತೇ ಸರ್ವಮ್ ವಿನಾಶಮುಪಯಾಸ್ಯತಿ ॥೨-೪೮-
ಇಲ್ಲೆಲ್ಲವೂ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು, ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ, ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ಉಳಿದಿದೆ; ಕೈಕೇಯಿಯವರ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಶೀಘ್ರವೇ ನಾಶವಾಗಲಿದೆ.
ನ ಹಿ ಪ್ರವ್ರಜಿತೇ ರಾಮೇ ಜೀವಿಷ್ಯತಿ ಮಹೀ ಪತಿಃ । ಮೃತೇ ದಶರಥೇ ವ್ಯಕ್ತಮ್ ವಿಲೋಪಃ ತತ್ ಅನನ್ತರಮ್ ॥೨-೪೮-
ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಮಹಾರಾಜನು ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ; ದಶರಥನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ, ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.
ತೇ ವಿಷಮ್ ಪಿಬತ ಆಲೋಡ್ಯ ಕ್ಷೀಣ ಪುಣ್ಯಾಃ ಸುದುರ್ಗತಾಃ । ರಾಘವಮ್ ವಾ ಅನುಗಚ್ಚಧ್ವಮ್ ಅಶ್ರುತಿಮ್ ವಾ ಅಪಿ ಗಚ್ಚತ ॥೨-೪೮-
ನೀವು ಪುಣ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿರುವವರು, ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಯಿರಿ ಅಥವಾ ರಾಘವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಮರೆಯಾಗಿ ಹೋಗಿರಿ.
ಮಿಥ್ಯಾ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತಃ ರಾಮಃ ಸಭಾರ್ಯಃ ಸಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ । ಭರತೇ ಸಮ್ನಿಷೃಷ್ಟಾಃ ಸ್ಮಃ ಸೌನಿಕೇ ಪಶವೋ ಯಥಾ ॥೨-೪೮-
ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ನಾವು ಈಗ ಭರತನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಆಗಿದ್ದೇವೆ.
ಪೂರ್ಣಚನ್ದ್ರಾನನಃ ಶ್ಯಾಮೋ ಗೂಢಜತ್ರುರರಿಂದಮಃ । ಆಜಾನುಬಾಹುಃ ಪದ್ಮಾಕ್ಷೋ ರಾಮೋ ಲಕ್ಷ್ಮನಪೂರ್ವಜಃ ॥೨-೪೮-
ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು, ಕಪ್ಪು ಮೈಯು, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮುಖವು, ಮಡುಬೋನು ಮರೆವಷ್ಟು ದೇಹ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು, ದೀರ್ಘಬಾಹು, ಕಮಲದಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವವನು—
ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ ಮಧುರಃ ಸತ್ಯವಾದೀ ಮಹಾಬಲಃ । ಸೌಮ್ಯಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರವತ್ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಃ ॥೨-೪೮-
ಹಗುರವಾಗಿ, ಮಧುರವಾಗಿ, ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುವ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನಮೋಹಕನಾದವನು.
ನೂನಮ್ ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲೋ ಮತ್ತಮಾತಙ್ಗವಿಕ್ರಮಃ । ಶೋಭಯುಶ್ಯತ್ಯರಣ್ಯಾನಿ ವಿಚರನ್ ಸ ಮಹಾರಥಃ ॥೨-೪೮-
ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ, ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಆ ಮಹಾರಥಿ, ಮದಗೊಂಡ ಆನೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ನಡೆ ಹೊಂದಿರುವವನು, ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವನು.
ತಾಸ್ತಥಾ ವಿಲಪನ್ತ್ಯಸ್ತು ನಗರೇ ನಾಗರಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಚುಕ್ರುಶುರ್ದುಃಖಸಮ್ತಪ್ತಾಮೃತ್ಯೋರಿವ ಭಯಾಗಮೇ ॥೨-೪೮-
ಈ ರೀತಿ ನಗರದ ಮಹಿಳೆಯರು ದುಃಖದಿಂದ ಬೇದಿತರಾಗಿ, ಮರಣದ ಭಯ ಬಂದಂತೆ, ಅಳಲು ತೋಡಿಕೊಂಡರು.
ಇತ್ಯೇವ ವಿಲಪನ್ತೀನಾಮ್ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮ್ ವೇಶ್ಮಸು ರಾಘವಮ್ । ಜಗಾಮಾಸ್ತಮ್ ದಿನಕರೋ ರಜನೀ ಚಾಭ್ಯವರ್ತತ ॥೨-೪೮-
ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಇದ್ದಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿ, ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿದೆ.
ನಷ್ಟಜ್ವಲನಸಮ್ಪಾತಾ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಧ್ಯಾಯಸತ್ಕಥಾ । ತಿಮಿರೇಣಾಭಿಲಿಪ್ತೇವ ತದಾ ಸಾ ನಗರೀ ಬಭೌ ॥೨-೪೮-
ಬೆಂಕಿಗಳು ನಂದಿ, ಕಥೆ-ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ನಿಂತು, ಆ ನಗರವು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
ಉಪಶಾನ್ತವಣಿಕ್ಪಣ್ಯಾ ನಷ್ಟಹರ್ಷಾ ನಿರಾಶ್ರಯಾ । ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರೀ ಚಾಸೀನ್ನಷ್ಟತಾರಮಿವಾಮ್ಬರಮ್ ॥೨-೪೮-
ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ವಸ್ತುಗಳು ನಿಂತು, ಸಂತೋಷ ಕಳೆದು, ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಗರವು ನಕ್ಷತ್ರವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಆಗಿತ್ತು.
ತಥಾ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ರಾಮ ನಿಮಿತ್ತಮ್ ಆತುರಾ । ಯಥಾ ಸುತೇ ಭ್ರಾತರಿ ವಾ ವಿವಾಸಿತೇ । ವಿಲಪ್ಯ ದೀನಾ ರುರುದುರ್ ವಿಚೇತಸಃ । ಸುತೈಃ ಹಿ ತಾಸಾಮ್ ಅಧಿಕೋ ಹಿ ಸೋ ಅಭವತ್ ॥೨-೪೮-
ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮಹಿಳೆಯರು, ತಮ್ಮ ಮಗ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಅಣ್ಣನನ್ನು ದೂರ ಕಳುಹಿಸಿದಂತೆ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು; ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅವರ ದುಃಖ ಹೆಚ್ಚು ಆಗಿತ್ತು.
ಪ್ರಶಾನ್ತಗೀತೋತ್ಸವ ನೃತ್ತವಾದನಾ । ವ್ಯಪಾಸ್ತಹರ್ಷಾ ಪಿಹಿತಾಪಣೋದಯಾ । ತದಾ ಹ್ಯಯೋಧ್ಯಾ ನಗರೀ ಬಭೂವ ಸಾ । ಮಹಾರ್ಣವಃ ಸಮ್ಕ್ಷಪಿತೋದಕೋ ಯಥಾ ॥೨-೪೮-
ಅಯೋಧ್ಯೆ ಊರು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡು, ಹಬ್ಬ, ನೃತ್ಯ, ವಾದ್ಯಗಳೆಲ್ಲ ಶಾಂತವಾಗಿತ್ತು; ಸಂತೋಷ ಮಾಯವಾಗಿತ್ತು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಅದು ನೀರು ಒಣಗಿದ ದೊಡ್ಡ ಸಮುದ್ರದಂತೆಯೇ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿತ್ತು.
ಇತಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣೇ ಆದಿ ಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಅಷ್ಟಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥೨-
ಇಂತಾಗಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರಾಮಾಯಣದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು.
thumb|ನವಚತ್ವಾರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center]] ರಾಮಃ ಅಪಿ ರಾತ್ರಿ ಶೇಷೇಣ ತೇನ ಏವ ಮಹದ್ ಅನ್ತರಮ್ । ಜಗಾಮ ಪುರುಷ ವ್ಯಾಘ್ರಃ ಪಿತುರ್ ಆಜ್ಞಾಮ್ ಅನುಸ್ಮರನ್ ॥೨-೪೯-
ಮನುಷ್ಯರೊಳಗಿನ ಸಿಂಹನಾದ ರಾಮನು, ಉಳಿದ ರಾತ್ರಿ ಅವನ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಸುತ್ತಾ, ದೂರದ ಪ್ರಯಾಣ ಮುಂದುವರಿಸಿದನು.
ತಥೈವ ಗಚ್ಚತಃ ತಸ್ಯ ವ್ಯಪಾಯಾತ್ ರಜನೀ ಶಿವಾ । ಉಪಾಸ್ಯ ಸ ಶಿವಾಮ್ ಸಮ್ಧ್ಯಾಮ್ ವಿಷಯ ಅನ್ತಮ್ ವ್ಯಗಾಹತ ॥೨-೪೯-
ಹೀಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶುಭವಾದ ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿದು ಹೋಯಿತು; ಅವನು ಪ್ರಭಾತದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿದನು.
ಗ್ರಾಮಾನ್ ವಿಕೃಷ್ಟ ಸೀಮಾನ್ ತಾನ್ ಪುಷ್ಪಿತಾನಿ ವನಾನಿ ಚ । ಪಶ್ಯನ್ನ್ ಅತಿಯಯೌ ಶೀಘ್ರಮ್ ಶರೈಃ ಇವ ಹಯ ಉತ್ತಮೈಃ ॥೨-೪೯-
ಅವನು ದೂರದ ಗಡಿಯ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನೂ, ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾಣ ಹಾರಿಸುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದನು.
ಶೃಣ್ವನ್ ವಾಚೋ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ ಗ್ರಾಮ ಸಮ್ವಾಸ ವಾಸಿನಾಮ್ । ರಾಜಾನಮ್ ಧಿಗ್ ದಶರಥಮ್ ಕಾಮಸ್ಯ ವಶಮ್ ಆಗತಮ್ ॥೨-೪೯-
ಹಳ್ಳಿ ಹತ್ತಿರವಾಸಿಗಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು: 'ಕಾಮದ ವಶವಾದ ದಶರಥನಿಗೆ ಲಜ್ಜೆ ಇರಲಿ' ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.
ಹಾ ನೃಶಮ್ಸ ಅದ್ಯ ಕೈಕೇಯೀ ಪಾಪಾ ಪಾಪ ಅನುಬನ್ಧಿನೀ । ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಸಮ್ಭಿನ್ನ ಮರ್ಯಾದಾ ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಕರ್ಮಣಿ ವರ್ತತೇ ॥೨-೪೯-
'ಅಯ್ಯೋ, ಇವತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯು ಕ್ರೂರಳು, ಪಾಪಿ, ಪಾಪದ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವಳು; ಅವಳು ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ, ಕಠಿಣವಾದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.'
ಯಾ ಪುತ್ರಮ್ ಈದೃಶಮ್ ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರವಾಸಯತಿ ಧಾರ್ಮಿಕಮ್ । ವನ ವಾಸೇ ಮಹಾ ಪ್ರಾಜ್ಞಮ್ ಸಾನುಕ್ರೋಶಮ್ ಅತನ್ದ್ರಿತಮ್ ॥೨-೪೯-
'ಅವಳು ಧರ್ಮವಂತನಾದ ರಾಜನ ಮಗನನ್ನು, ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನೂ, ದಯಾಳುವನ್ನೂ, ಜಾಗರೂಕನನ್ನೂ, ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.'
ಕಥಮ್ ನಾಮ ಮಹಾಭಾಗಾ ಸೀತಾ ಜನಕನನ್ದಿನೀ । ಸದಾ ಸುಖೇಷ್ವಭಿರತಾ ದುಃಖಾನ್ಯನುಭವಿಷ್ಯತಿ ॥೨-೪೯-
'ಯಾವಾಗಲೂ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುದಾದ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಗೆ ಈಗ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?'
ಅಹೋ ದಶರಥೋ ರಾಜಾ ನಿಸ್ನೇಹಃ ಸ್ವಸುತ ಪ್ರಿಯಮ್ । ಪ್ರಜಾನಾಮನಘಮ್ ರಾಮಮ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತುಮಿಹೇಚ್ಛತಿ ॥೨-೪೯-
'ಅಯ್ಯೋ, ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಮಗನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲವೋ? ಪಾಪವಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಿಯವಾದ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹಾಕಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.'
ಏತಾ ವಾಚೋ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ ಗ್ರಾಮ ಸಮ್ವಾಸ ವಾಸಿನಾಮ್ । ಶೃಣ್ವನ್ನ್ ಅತಿ ಯಯೌ ವೀರಃ ಕೋಸಲಾನ್ ಕೋಸಲ ಈಶ್ವರಃ ॥೨-೪೯-
ಹಳ್ಳಿ ಜನರ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ಕೋಸಲ ದೇಶದ ಧೈರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ವೇಗವಾಗಿ ತನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದನು.
ತತಃ ವೇದ ಶ್ರುತಿಮ್ ನಾಮ ಶಿವ ವಾರಿ ವಹಾಮ್ ನದೀಮ್ । ಉತ್ತೀರ್ಯ ಅಭಿಮುಖಃ ಪ್ರಾಯಾತ್ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಅಧ್ಯುಷಿತಾಮ್ ದಿಶಮ್ ॥೨-೪೯-
ನಂತರ, ಪವಿತ್ರ ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತ ವೇದಶ್ರುತಿ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವಾಸಿಸಿದ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ರಾಮನು ಹೊರಟನು.
ಗತ್ವಾ ತು ಸುಚಿರಮ್ ಕಾಲಮ್ ತತಃ ಶೀತ ಜಲಾಮ್ ನದೀಮ್ । ಗೋಮತೀಮ್ ಗೋಯುತ ಅನೂಪಾಮ್ ಅತರತ್ ಸಾಗರಮ್ ಗಮಾಮ್ ॥೨-೪೯-
ಅದಾದಮೇಲೆ, ಬಹಳ ಸಮಯ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿ, ಹಿಮಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹಸುಗಳು ಓಡಾಡುವ ಗೋಪೂರದ ಗೋದಿಯ ಗೋದಿಯ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಸಾಗಿದನು.
ಗೋಮತೀಮ್ ಚ ಅಪಿ ಅತಿಕ್ರಮ್ಯ ರಾಘವಃ ಶೀಘ್ರಗೈಃ ಹಯೈಃ । ಮಯೂರ ಹಮ್ಸ ಅಭಿರುತಾಮ್ ತತಾರ ಸ್ಯನ್ದಿಕಾಮ್ ನದೀಮ್ ॥೨-೪೯-
ರಾಮನು ವೇಗವಾದ ಕುದುರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಗೋದಿಯ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ನವಿಲು ಮತ್ತು ಹಂಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಗೋಜಾಡಿದ ಸ್ಯಾಂದಿಕಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು.
ಸ ಮಹೀಮ್ ಮನುನಾ ರಾಜ್ಞಾ ದತ್ತಾಮ್ ಇಕ್ಷ್ವಾಕವೇ ಪುರಾ । ಸ್ಫೀತಾಮ್ ರಾಷ್ಟ್ರ ಆವೃತಾಮ್ ರಾಮಃ ವೈದೇಹೀಮ್ ಅನ್ವದರ್ಶಯತ್ ॥೨-೪೯-
ಮನುಮಹಾರಾಜನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ, ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಾಮನು ವೈದೇಹಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು.
ಸೂತೈತಿ ಏವ ಚ ಆಭಾಷ್ಯ ಸಾರಥಿಮ್ ತಮ್ ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ । ಹಮ್ಸ ಮತ್ತ ಸ್ವರಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಉವಾಚ ಪುರುಷ ಋಷಭಃ ॥೨-೪೯-
ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ರಾಮನು ಕರೆಯುತ್ತಾ, ಹಂಸದ ಮದಮತ್ತ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಸೊಗಸಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಿದನು.
ಕದಾ ಅಹಮ್ ಪುನರ್ ಆಗಮ್ಯ ಸರಯ್ವಾಃ ಪುಷ್ಪಿತೇ ವನೇ । ಮೃಗಯಾಮ್ ಪರ್ಯಾಟಷ್ಯಾಮಿ ಮಾತ್ರಾ ಪಿತ್ರಾ ಚ ಸಮ್ಗತಃ ॥೨-೪೯-
'ನಾನು ಮತ್ತೆ ಯಾವಾಗ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಹೂವಿನ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದು, ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ಜೊತೆ ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿ ಮೃಗಯೆ ನಡೆಸುತ್ತೇನೆ?' ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳಿದನು.
ನ ಅತ್ಯರ್ಥಮ್ ಅಭಿಕಾನ್ಕ್ಷಾಮಿ ಮೃಗಯಾಮ್ ಸರಯೂ ವನೇ । ರತಿರ್ ಹಿ ಏಷಾ ಅತುಲಾ ಲೋಕೇ ರಾಜ ಋಷಿ ಗಣ ಸಮ್ಮತಾ ॥೨-೪೯-
'ಸರಯೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮೃಗಯೆಗೆ ನನಗೆ ಅತಿಯಾದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಈ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಾನವೇ ಇಲ್ಲ, ರಾಜರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಇದನ್ನು ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾರೆ' ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು.